QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ XALQÍNÍŃ JAS-JÍNÍS QURAMÍNDAǴÍ ÓZGESHELIKLER

159 QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ XALQÍNÍŃ JAS-JÍNÍS QURAMÍNDAǴÍ ÓZGESHELIKLER Xodjaeva G.A., Kıdırbaeva J.J. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ózbekstan DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392808 Annotaciya: Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikası xalqınıń jas-jınıs quramında sońǵı 35 jıl ishinde júz bergen ózgerislerge toqtalınǵan. Bunda xalıqtıń jas hám jınıs quramınıń qáliplesiwine tásir kórsetiwshi faktorlar, sonday-aq faktorlardıń nátiyjesinde júz bergen ózgerisler úyrenilgen. Tayanısh sózler: xalıq, jas, jınıs quram, tuwılıw, ólim, awlad, hayal, xalıqtıń qayta tolısıwı. Abstract: This article examines the changes in the age and sex composition of the population of the Republic of Karakalpakstan over the past 35 years. The study investigates the factors influencing the formation of the population's age and sex structure, as well as the changes that have occurred as a result of these factors' impact. Keywords: population, age, sex composition, birth rate, mortality, generation, woman, population reproduction. Xalıqtıń jas hám jınıs quramı, demografiyalıq kórsetkishlerdiń biri bolıp, olar miynet resurslarınıń, mektepke shekemgi hám mektep jasındaǵı balalardıń, pensiya jasındaǵılardıń házirgi hám keleshektegi sanın anıqlaw, túrli jınıs hám jastaǵı xalıq ushın zárúr bolǵan keń tutınıw tovarları islep shıǵarıwdı rejelestiriw múmkinshiligin beredi. Jınıs hám jas quramına tiyisli maǵlıwmatlar keleshekte xalıqtıń tolısıwı qanday dárejede bolıwın da aldın ala aytıp beriw imkaniyatın beredi. Eger jınıslar qatnası teń yamasa jaqın bolsa hám xalıqtıń quramında jas áwlad salmaǵı joqarı bolsa, onda nekelesiw hám óz náwbetinde, tuwılıwshılıqta joqarı boladı. Óz–ózinen belgili, kórsetkishlerdiń bunday xarakteri orınlarda islep shıǵarıw kúshlerin aymaqlıq rejelestiriwge de óz tásirin tiygizedi. Xalıqtıń jas quramı júdá áyyemnen bar demografiyalıq jaǵday, yaǵnıy demografiyalıq evolyuсiyanıń nátiyjesi bolıp tabılıp, sonıń menen birge ol keleshektegi demografiyalıq jaǵdaydıń tiykarı bolıp xızmet etedi. Xalıqtıń jas quramı xalıqtıń tábiyiy háreketiniń kórsetkishleri menen tıǵız baylanıslı. Xalıqtıń ekonomikalıq, biologiyalıq hám kalendarlıq jas toparları da bar bolıp, olar óziniń ilimiy sıpatlamasına hám bir-birinen ózgesheliklerge iye. Demografiyalıq kózqarastan insannıń omiri hár túrli dáwirlerge: gódeklik, balalıq, jaslıq, jetiklik, miynetke jaramlı jastaǵı dáwiri hám kekselik dáwirlerine bólinedi [1]. Qaraqalpaqstan xalqınıń jas hám jınıs quramı ózine tán ózgesheliklerge iye. XX ásirdiń basına shekem bolǵan dáwirde Qaraqalpaqstan xalqınıń jınıs quramında erkekler sanı hayal–qızlarǵa qaraǵanda kópshilikti quraǵan. Bul jaǵday dáslep usı 160 dáwirlerde hayal–qızlardıń uzaq tariyxıy rawajlanıwı protsessindegi qáliplesken jámiyetlik turmısta tutqan ornınıń ózgeshelkileri menen baylanıslı ekenligin atap ótiw lazım. Qızlardıń erte turmısqa shıǵıw hám kóp bala bolıwı, meditsina xızmeti, analıqtı hám balalıqtı qorǵawdıń durıs jolǵa qoyılmawı hayal–qızlar arasında ólimshiliktiń joqarı bolıwına hám jasaw jasınıń qısqa bolıwına alıp kelgen [2]. XX ásirdiń ortalarına shekem Qaraqalpaqstan xalqınıń jınıs quramında erkekler sanı hayal–qızlarǵa salıstırǵanda joqarı bolǵan. Mısalı, 1939 jılı Qaraqalpaqstanda hár 1000 er adamǵa 826 hayal tuwra kelgen bolsa, bul kórsetkish 1970 jılı 1010, 1979 jılı 1018, al 1989 jılǵa kelip 1015 hayaldı quraǵan. Onı qalalıq hám awıllıq orınlar mısalında kóretuǵın bolsaq, qalalarda 1000 er adamǵa 1023 hayal–qız tuwra kelse, al awıllıq jerlerde 1002 hayal–qız tuwra keldi. Qaraqalpaqstan Respublikası xalqınıń jınıs quramınıń qáliplesiwine ekinshi jer júzlik urıs kúshli tásir etti. 1939 jılı xalıqtıń jınıs quramında erkekler 53% ti quraǵan bolsa, 1959 jılı 49,7% ke teń boldı [3]. Urıstan keyingi jılları bul kórsetkish qayta qáliplese basladı. Bunı tómendegi keste maǵlıwmatlarınan kóriwimizge boladı (1– keste). Keste maǵlıwmatlarına qaraǵanda 1989-jılı Qaraqalpaqstanda jasawshı turaqlı xalıqtıń sanı 1212,2 mıń adam, bolıp sonnan 602,1 mıń adam erkeklerden, 610,1 mıń hayallardan quralǵan. Xalıqtıń jas quramında 0–4, 5–9, 10-14, 15–19 jas aralıǵında erkeklerdiń salıstırma úlesiniń joqarı ekenligin kóremiz. Al 20 jastan úlken bolǵan jastaǵılardıń arasında hayal–qızlar sanınıń artıq ekenligi bayqaladı. 1–keste Qaraqalpaqstan Respublikası xalqınıń jınıs hám jas quramı Jas toparları 1989 jıl 2024 jıl Barlıǵı Erkekler Hayallar Barlıǵı Erkekler Hayallar Barlıǵı 1212207 6072118 610189 2002675 1005903 996772 0–4 214614 108587 106027 201997 104175 97822 5–9 176492 88472 88019 190584 98223 92361 10–14 152434 76006 76428 186153 95436 90717 15–19 127036 64334 62702 165906 84543 81363 20–24 107974 52510 55464 153248 78514 74734 25–29 102614 50135 52479 152330 78206 74124 30–34 75130 36916 38214 178496 89723 88773 35–39 54784 27225 27559 172122 87488 84634 40–44 35474 18154 17320 138008 69264 68744 45–49 36544 19273 17268 113986 56479 57507 50–54 34459 17967 16492 98609 48563 50046 55–59 29652 14994 14658 81020 38283 42737 161 60–64 24286 11885 12401 71533 33176 38357 65–69 16031 5709 10322 45691 20830 24861 70 hám onnan úlken 24686 9951 14735 52992 23000 29992 *Keste Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarması maǵlıwmatları tiykarında dúzildi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń jas-jınıs quramın 1989-jıldan 2024-jılǵa shekemdegi aralıqtaǵı ózgerislerdi 1-súwrette keltirilgen xalıqtıń jas-jınıs piramidasınan jáne de anıq kóriwimizge boladı. 1-súwret. Qaraqalpaqstan Respublikası xalqınıń jas hám jınıs piramidası 2024–jılǵa kelip respublikamız xalqı 2002,6 mıń adamǵa jetip, sonnan 1005,9 mıń adam erkeklerden, al qalǵan 996,7 mıń adam hayal–qızlardan ibarat boldı. Usı jılı respublika jas quramında 0–4, 5–9, 10–14, 15–19, 20–24, 25–29, 30–34, 35-39, 40–44 jaslar aralıǵında erkeklerdiń salıstırma úlesiniń joqarı bolıp, tábiyiy halǵa durıs kele basladı. Al, 45–49, 50–54, 60 hám onnan úlken bolǵan jastaǵılardıń ishinde hayal–qızlar sannıń artıq ekenligin kóremiz Bunıń tiykarǵı sebebi 0–19 jas aralıǵındaǵı kategoriyadaǵı xalıq arasında ul balalar sanınıń kóp bolǵanı menen, onnan keyingi jas aralıǵında hár qıylı kesellikler arqalı erkekler sanı kemeyip ketken, 20-44 jas kategoriyası ishinde erkekler sanı kóp bolsa, 60–70 jas hám onnan joqarı jastaǵılar arasında hayallar sanı kóp. Sebebi, ekinshi dúnya júzlik urıs nátiyjesinde bul dáwirde erkekler arasında ólimshilik aytarlıqlıqtay joqarı bolǵan. Ulıwma xalıqtıń jas kórsetkishleri boyınsha qatnasın alıp qaraytuǵın bolsaq, respublikamızda 0–4 jas aralıǵındaǵı balalar sanınıń kópligi kózge taslanadı. Bul sońǵı jıllar ishinde xalıqtıń turmısınıń jaqsılanıwı, ekonomikamızdıń alǵa ilgerlegenligi, meditsinanıń jetiskenlikleri, tábiyiy ósimniń joqarı ekenligi, tuwılıwshılıqtıń kópligi menen túsindiriledi. 162 Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Борисов В.А. “Демография”. Учебник для вузов. М–2001. 2. УЗБЕКИСТАН Р. АРАЛЬСКИЙ ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ КРИЗИС И ОСОБЕННОСТИ ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ СЕЛЬСКОЙ МЕСТНОСТИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН. – 2009. 3. Ходжаева, Г. А., Е. К. Умаров, and К. Ж. Алланазаров. "Демографические факторы территориальной организации производства в районах Южного Приаралья." Актуальные проблемы современной науки 4 (2003): 151-153.