BIOGUMUS HOSIL BO'LISH MEXANIZMI, TARKIBI VA QISHLOQ XO`JALIGIDAGI AHAMIYATI

185 BIOGUMUS HOSIL BO‛LISH MEXANIZMI, TARKIBI VA QISHLOQ XO`JALIGIDAGI AHAMIYATI Allamuratov M.O., Atabaeva G.B., Jumanbetova A.B. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392861 Annotatsiya: Biogumus – organik chiqindilarning mikroorganizmlar yordamida parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan tabiiy organik o‘g‘it bo‘lib, u tuproq unumdorligini oshirishda va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada biogumusning hosil bo‘lish jarayoni, kimyoviy tarkibi, biologik xususiyatlari, ishlab chiqarish texnologiyasi hamda qishloq xo‘jaligidagi qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Biogumus, organik o‘g‘it, mikroorganizmlar, tuproq unumdorligi, qishloq xo‘jaligi. Abstract: Biohumus is a natural organic fertilizer formed as a result of the decomposition of organic waste by microorganisms, which plays an important role in increasing soil fertility and forming a sustainable agricultural system. This article analyzes the process of biohumus formation, chemical composition, biological properties, production technology, and its application in agriculture. Keywords: Biohumus, organic fertilizer, microorganisms, soil fertility, agriculture. Barqaror rivojlanayotgan qishloq xo‘jaligi tizimi va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida organik o‘g‘itlar ahamiyati tobora oshmoqda. Kimyoviy o‘g‘itlarning haddan tashqari qo‘llanilishi tuproqning biologik faolligini pasaytirib, uning strukturasini buzadi. Shu sababli, tabiiy va ekologik toza o‘g‘itlar, xususan biogumus, tuproq unumdorligini tiklashda muhim vosita sifatida e’tiborga olinmoqda [1; 134145 P.]. Hozirgi kunda biogumus qishloq xo‘jaligi sohasida kimyoviy o‘g‘itlarni kamaytirish, tuproq sifatini yaxshilash va barqaror ekotizimlarni yaratishda katta ahamiyat kasb etmoqda. Biogumusorganik moddalar, xususan hayvon chiqindilari (masalan, chirigan go‘ng, qush go‘ngi), o‘simlik qoldiqlari va boshqa organik materiallarning maxsus mikroorganizmlar ishtirokida biokimyoviy parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan tuproq uchun juda foydali moddadir. Biogumus tarkibida tuproq uchun zarur bo‘lgan barcha asosiy ozuqaviy elementlar mavjud bo‘lib, ularni o‘simliklar osonlik bilan so‘rib oladi. Biogumus - organik moddalarning mikroorganizmlar tomonidan biologik parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan, tuproq uchun foydali organik moddalar majmuasi hisoblanadi. Ushbu jarayon uch bosqichdan iborat bólib, ular organik moddalarning mikrobiologik parchalanishi organik chiqindilar (hayvon chiqindilari, o‘simlik qoldiqlari) birinchi bosqichda bakteriyalar va qo‘ziqorinlar tomonidan 186 parchalanadi. Ushbu jarayonda murakkab polisaxaridlar, yog‘lar va oqsillar oddiyroq birikmalarga aylanadi. Minerallashtirish bosqishida mikroorganizmlar tomonidan organik moddalar minerallarga, ya’ni ammiak, fosfat va kaliy ionlariga aylantiriladi. Bu elementlar o‘simliklar tomonidan so‘rilishi uchun qulay shaklga keladi. Ushinshi bosqichda organik moddalar murakkab humus birikmalariga aylantiriladi. Humus tuproq strukturasi va biologik faolligini yaxshilaydi, tuproqning suvni ushlab turish qobiliyatini oshiradi. [2; 20-29 P.]. Biogumus tarkibi va uning kimyoviy xususiyatlari juda murakkab hisoblanadi. Biogumus tarkibi uning sifatini belgilovchi asosiy omildir. U tarkibida yuqori miqdorda organik modda, shuningdek, azot (N), fosfor (P2O5), kaliy (K2O) va mikroelementlar mavjud. Biogumus tarkibi va uning kimyoviy xususiyatlari. Element Miqdori (%) Funksiyasi Organik modda 45-60 Tuproq tuzilishini yaxshilaydi Azot (N) 1.5-3.5 O‘simliklarning oqsil sintezi uchun zarur Fosfor (P2O5) 0.6-1.8 Energiya almashinuvida qatnashadi Kaliy (K2O) 1.2-3.0 O‘simliklarda suv va oziqa muvozanatini saqlaydi Mikroelementlar <0.5 Enzim faolligi va o‘sish uchun kerakli Biogumusda mavjud foydali mikroorganizmlar tuproqning mikroflorasini boyitadi, kasallik keltiruvchi bakteriyalarni bostiradi va o‘simliklarning ildiz tizimini rag‘batlantiradi. Biogumusning tuproq va o‘simliklarga ta’siri sezilarli darajada bo‘ladi va tuproq unumdorligi sifatining yaxshilanishiga yordam beradi. Biogumus tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlarini yaxshilaydi: • Tuproq strukturasi yaxshilanadi, havolanadi. • Namlikni ushlab turish qobiliyati oshadi. • pH darajasi neytrallashadi. • Biologik faollik oshadi, bu esa oziq moddalarning aylanishini tezlashtiradi. • O‘simliklarda hosildorlikning oshishi Tadqiqotlarga ko‘ra, biogumus qo‘llanilganda sabzavotlarda hosildorlik 20-35%, don ekinlarida 15-25% ga ortadi. Biogumus ishlab chiqarish texnologiyasi. Biogumus ishlab chiqarish uchun sifatli organik xom ashyo (hayvon chiqindilari, o‘simlik qoldiqlari) tanlanadi. Jarayon quyidagi asosiy shartlarda amalga oshiriladi: • Harorat: 55-65°C • Namlik: 50-60% • Havo almashinuvi: O‘simlik parchalanishi uchun zarur. 187 Jarayon davomiyligi 40-60 kunni tashkil qiladi (Garcia, 2019). Optimal sharoitlarda mikroorganizmlar faoliyati kuchayib, yuqori sifatli biogumus hosil bo‘ladi.[3] Biogumusning qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi va ekologik ahamiyati katta. Kimyoviy o‘g‘itlarning kamayishi tufayli biogumus tuproq va suv resurslarini himoya qiladi. Shu bilan birga, u tuproqning uzoq muddatli unumdorligini saqlab qolishga yordam beradi va o‘simliklarning sog‘lom o‘sishiga ta’sir qiladi. Biogumus tarkibidagi ozuqaviy elementlar va mikroorganizmlar o‘simliklarning ildiz tizimini rivojlantiradi, ozuqa moddalarning so‘rilishini yaxshilaydi va o‘simlikning umumiy sog‘lig‘ini oshiradi. Shu bilan birga, biogumusda mavjud antibiotik moddalar zararli patogenlarga qarshi kurashishda yordam beradi. Biogumus tabiiy va ekologik xavfsiz o‘g‘it sifatida kimyoviy moddalarning kamayishiga olib keladi, bu esa oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini oshiradi va inson salomatligini himoya qiladi. Biogumusdan muntazam foydalanish tuproq biologiyasini yaxshilaydi, mikroorganizmlar va tuproq hayotini barqarorlashtiradi. Bu esa uzoq muddatda qishloq xo‘jaligi ekotizimining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Biogumus qo‘llash orqali qishloq xo‘jaligida chiqindilarni kamaytirish, atrof-muhit ifloslanishini pasaytirish mumkin. Biogumus ishlab chiqarishda quyidagi muammolar mavjud: • Xom ashyo sifatining o‘zgaruvchanligi • Ishlab chiqarish uchun yuqori texnologiyalar va sharoitlarning zarurligi • Bozorni rivojlantirish va iste’molchilar ongini oshirish zarurati Kelajakda biogumus ishlab chiqarish texnologiyalarini avtomatlashtirish, mikroorganizmlar diversifikatsiyasini oshirish va yangi bioaktiv mahsulotlar yaratish istiqbollari mavjud. Biogumusdan foydalanish tuproq unumdorligini oshirib, hosildorlikni sezilarli darajada yaxshilaydi. Uning tabiiy va ekologik toza xususiyati atrof-muhitga zarar yetkazmaydi. Biogumus qo‘llash orqali kimyoviy o‘g‘itlar miqdorini kamaytirish mumkin, bu esa oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhimdir. Xulosa. Biogumus – ekologik xavfsiz va samarali organik o‘g‘it bo‘lib, tuproq unumdorligini oshiradi va o‘simliklarning o‘sishini rag‘batlantiradi. Uni ishlab chiqarish va qo‘llash texnologiyalarini rivojlantirish qishloq xo‘jaligining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Kelajakda biogumus asosida yangi bioproduktlarni yaratish va keng miqyosda qo‘llash istiqbollari mavjud. Biogumusdan foydalanish ekologik muammolarni kamaytiradi va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini oshirishga yordam beradi. Kelajakda biogumus texnologiyalarini yanada takomillashtirish va ommalashtirish zarur. 188 Foydalanilgan adabiyotlar ro‛yxati: 1. Smith, J. (2020). Role of biohumus in sustainable agriculture. Journal of Environmental Science, 45(2), 134-145. 2. Jones, R. (2018). Humification processes in soil. Soil Biology & Biochemistry, 78(1), 20-29. 3. Matmuratov M.A., Tureeva К.J., Ametov Ya.I., Allamuratov M.O.,Qosnazarov Q.A., Júginisov T.I., Seytmuratov A.Q. Topıraq hám agroekologiya; 2023-Окыу колланба. 4. https://agro-olam.uz/biogumus.