QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI SUG'ORILADIGAN YERLARNING GIDROGEOLOGIK VA GEOMARFOLOGIK XUSUSIYATLARI

189 QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI SUG‘ORILADIGAN YERLARNING GIDROGEOLOGIK VA GEOMARFOLOGIK XUSUSIYATLARI Auezov A.S. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, tayanch doktorant DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392872 Annotatsiya. Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sug‘oriladigan yerlarining gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Mintaqaning tabiiy sharoiti, grunt suvlari rejimi, yerlarning sho‘rlanish darajasi va relef shakllarining sug‘orishga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, sug‘oriladigan hududlarda geomorfologik jarayonlar (akkumulyatsiya, denudatsiya, deflatsiya)ning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Tadqiqotda kartografik materiallar, dala kuzatuvlari va statistik ma’lumotlardan foydalanilgan. Olingan natijalar sug‘oriladigan hududlarni samarali boshqarish, meliorativ tadbirlarni rejalashtirish hamda ekologik muvozanatni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: sug‘oriladigan yerlar, gidrogeologiya, geomorfologiya, grunt suvlari, sho‘rlanish, melioratsiya, ekologik muvozanat. Abstract. In this article, the hydrogeological and geomorphological features of irrigated lands of the Republic of Karakalpakstan are analyzed. The natural conditions of the region, the groundwater regime, the degree of soil salinity, and the influence of relief forms on irrigation were considered. Also, the influence of geomorphological processes (accumulation, denudation, deflation) on agricultural production in irrigated areas is covered on a scientific basis. The study used cartographic materials, field observations, and statistical data. The obtained results are important for the effective management of irrigated lands, planning of land reclamation measures, and ensuring ecological balance. Keywords: irrigated lands, hydrogeology, geomorphology, groundwater, salinization, land reclamation, ecological balance. Kirish. Qoraqalpog‘iston Orolbo‘yi mintaqasining markaziy qismida joylashgan bo‘lib, hududning tabiiy-geografik sharoiti, ayniqsa sug‘oriladigan yerlarning gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlari o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Mintaqaning asosiy tabiiy muammolari grunt suvlarining sathi yuqoriligi, tuproqlarning sho‘rlanish jarayonlari, shamol va suv eroziyasi kabi jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Orol dengizining qurishi natijasida ekologik muvozanatning buzilishi, aeratsiya qatlamining o‘zgarishi hamda yangi antropogen landshaftlarning shakllanishi sug‘oriladigan yerlarning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [1,23-b.]. Shu sababli hududda gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlarni chuqur ilmiy o‘rganish dolzarb masalalardan biridir. Sug‘oriladigan yerlarning gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlarini o‘rganish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining samaradorligini oshirish, yer resurslarini to‘g‘ri boshqarish, meliorativ chora-tadbirlarni ilmiy asosda tashkil etish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi [2.41-b.]. 190 Shu bilan birga, bu yo‘nalishda amalga oshiriladigan tadqiqotlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi va butun Orolbo‘yi mintaqasida barqaror rivojlanish strategiyasini amalga oshirishda muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – Qoraqalpog‘iston Respublikasi sug‘oriladigan yerlarining gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlarini aniqlash hamda ularning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga ta’sirini o‘rganishdir. Ushbu maqsad doirasida quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Hududning geomorfologik tuzilishini va relef shakllarini tahlil qilish; 2. Grunt suvlarining sathi, minerallashuv darajasi hamda sho‘rlanish jarayonlarini o‘rganish; 3. Sug‘oriladigan yerlarda sodir bo‘ladigan geomorfologik jarayonlar – deflatsiya, denudatsiya va akkumulyatsiya jarayonlarini aniqlash; 4. Meliorativ tadbirlar samaradorligini baholash hamda ekologik muvozanatni ta’minlash bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish. Mazkur yo‘nalishda bir qator olimlar ilmiy izlanishlar olib borgan. Jumladan, A.I. Muminov va S.A. Alimovlar O‘zbekistonning sug‘oriladigan hududlarida grunt suvlari rejimi va sho‘rlanish jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qilganlar [3.57-b.]. Q. Qoraboyev va T. Rafiqov geomorfologik jarayonlarning sug‘oriladigan yerlarga ta’sirini chuqur tadqiq etgan [4.112-b.]. N. Qayumov va X. Aripovlar Orolbo‘yi mintaqasining gidrogeologik xususiyatlari hamda ekologik oqibatlarini yoritgan [5.88-b.]. Shuningdek, A.A. Raxmatullayev, R. G‘aniyev va A.A. Mirzayevlarning ishlari Qoraqalpog‘iston va Xorazm vohalarida geomorfologik va gidrogeologik sharoitlarni kompleks o‘rganishga bag‘ishlangan [6.134-b.]. Shunday qilib, mavjud ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlar ushbu tadqiqot uchun nazariy-metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Asosiy qism. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sug‘oriladigan yerlari O‘zbekiston dehqonchilik hududlari tarkibida muhim o‘rin tutadi. Amudaryo deltasining quyi oqimida joylashgan bu hududlarda dehqonchilik asosan sun’iy sug‘orishga asoslangan bo‘lib, tabiiy sharoitda yerlarning unumdorligi yetarli emas. Shu bois sug‘orish tizimlarining samarali faoliyati mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi [1, 45-b.; 4, 112-b.]. Hududning asosiy muammolaridan biri – grunt suvlarining yuqoriligi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sug‘oriladigan maydonlarning katta qismida grunt suvlari 1,5–3,0 m chuqurlikda joylashgan [2, 76-b.]. Bu esa tuproqlarda ikkilamchi sho‘rlanish jarayonini kuchaytirib, qishloq xo‘jaligi hosildorligini pasaytirmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, Qoraqalpog‘iston sug‘oriladigan yerlarining qariyb 52 % i sho‘rlangan bo‘lib, shundan 18–20 % yuqori 191 darajada sho‘rlangan maydonlarga to‘g‘ri keladi [9]. Raxmatullayevning tadqiqotlarida [5, 139-b.] sho‘rlanishning asosiy sabablari qatorida kollektor-drenaj tarmoqlarining samarali ishlamasligi, suv resurslaridan noto‘g‘ri foydalanish va iqlimiy omillar qayd etilgan. Geomorfologik nuqtai nazardan sug‘oriladigan maydonlar asosan deltaviy tekisliklarda joylashgan bo‘lib, relyefning yassi va kam qiyaliklarga ega ekanligi suvning tabiiy oqib chiqishini qiyinlashtiradi [3, 211-b.]. Natijada sug‘orish suvining turg‘unlashuvi, tuproqning botqoqlanishi va sho‘rlanish jarayonlari tezlashmoqda. Shuningdek, mintaqada antropogen omillar ham geomorfologik jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, sug‘orish tizimlarida suvning ortiqcha sarflanishi, kollektorlarning yetarli darajada ishlamasligi va qishloq xo‘jaligi yerlarining noto‘g‘ri ekspluatatsiyasi tufayli ayrim maydonlarda eroziya kuchaygan [8, 174-b.]. Qolaversa, Orol dengizining qurishi natijasida paydo bo‘lgan sho‘rxok maydonlar shamol eroziyasini jadallashtirib, sug‘oriladigan yerlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [10]. Xalqaro tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, agar mavjud suv xo‘jaligi amaliyotlari o‘zgarmasa, 2040-yilga borib Qoraqalpog‘iston sug‘oriladigan yerlarining 60 % dan ortig‘ida sho‘rlanish yuqori darajaga yetishi mumkin [9; 10]. Bunday vaziyatda tuproq unumdorligi keskin pasayib, mintaqaning agrar salohiyati xavf ostida qoladi. Biroq ilmiy asoslangan chora-tadbirlar qo‘llanilsa, vaziyatni barqarorlashtirish mumkin. Jumladan, suv tejovchi texnologiyalarni (tomchilatib sug‘orish, lazer tekislash), kollektor-drenaj tizimlarini modernizatsiya qilish va tuproqni meliorativ yaxshilash ishlari keng joriy etilsa, 2030-yilgacha sho‘rlangan yerlar ulushini 10–15 % ga qisqartirish imkoniyati mavjud [5, 152-b.; 7, 88-b.]. Shu bilan birga, geomorfologik monitoring tizimini kuchaytirish va tuproq degradatsiyasini bashorat qilish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish zarur. Xulosa Qoraqalpog‘iston Respublikasining sug‘oriladigan yerlarida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mintaqaning gidrogeologik va geomorfologik xususiyatlari qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Grunt suvlarining yuqoriligi va tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishi dehqonchilik samaradorligini keskin pasaytirmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, sug‘oriladigan yerlarning qariyb yarmi sho‘rlangan, bu esa hududning agroiqtisodiy salohiyatiga jiddiy xavf tug‘diradi. Geomorfologik jihatdan hududning relyefi yassi bo‘lgani sababli sug‘orish suvlarining tabiiy oqib chiqishi qiyinlashadi, natijada sho‘rlanish va botqoqlanish 192 jarayonlari kuchayadi. Orol dengizi tubining qurishi bilan bog‘liq bo‘lgan yangi sho‘rxok maydonlar esa shamol eroziyasini kuchaytirib, sug‘oriladigan yerlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tavsiyalar: 1. Suv resurslarini tejash: sug‘orishda tomchilatib sug‘orish, lazer tekislash va boshqa suvni tejovchi texnologiyalarni keng joriy qilish zarur. 2. Kollektor-drenaj tizimlarini modernizatsiya qilish: mavjud tarmoqlarni qayta tiklash va zamonaviy uskunalar bilan jihozlash sho‘rlanish jarayonini kamaytiradi. 3. Geomorfologik monitoring tizimini kuchaytirish: relyef o‘zgarishlari, eroziya va sho‘rlanish jarayonlarini muntazam kuzatish va bashorat qilish bo‘yicha ilmiy markazlar faoliyatini kengaytirish lozim. 4. Sho‘rlangan yerlardan foydalanishni diversifikatsiya qilish: yuqori sho‘rlangan yerlarda tuzga chidamli ekinlarni yetishtirish, o‘ta sho‘rlangan maydonlarni esa o‘rmonlashtirish yoki boshqa ekologik loyihalar uchun yo‘naltirish maqsadga muvofiqdir. 5. Hududiy va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish: Orolbo‘yi mintaqasida ekologik muammolar xalqaro xarakterga ega bo‘lgani sababli, suv resurslarini boshqarishda qo‘shni davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni mustahkamlash muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Muminov A.I., Alimov S.A. O‘zbekiston sug‘oriladigan yerlarining gidrogeologik sharoiti va melioratsiyasi. – Toshkent: Fan, 2005. – 250 b. 2. Ahmedov B. Sug‘oriladigan hududlarda grunt suvlari va sho‘rlanish jarayonlari. – Toshkent: Universitet, 2010. – 198 b. 3. Qoraboyev Q., Rafiqov T. Geomorfologiya va landshaftshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2007. – 312 b. 4. Qayumov N., Aripov X. Orolbo‘yi mintaqasining ekologik muammolari va gidrogeologik xususiyatlari. – Nukus: Qoraqalpoq davlat universiteti, 2012. – 224 b. 5. Raxmatullayev A.A., G‘aniyev R., Mirzayev A.A. Xorazm va Qoraqalpog‘iston sug‘oriladigan yerlarida geomorfologik jarayonlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. – 176 b. 6. Alimov S.A., Karimov B.B. Gidrogeologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2003. – 280 b. 7. Mamatqulov B., Jumanazarov K. Qoraqalpog‘iston Respublikasi tabiiy geografiyasi. – Nukus: Bilim, 2018. – 190 b. 8. Rasulov X.R. Geomorfologiya: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2001. – 340 b. 9. World Bank. Water Management in Central Asia: Issues and Challenges. – Washington DC: World Bank Report, 2019. – 145 p. 10. Micklin P. The Aral Sea Disaster. – Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 2007, Vol. 35, pp. 47–72.