MAQOLA MAVZUSI: MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING "TA'VIZ UL-OSHIQIN" DEVONI TARKIBIDAGI SINONIMLARNING TASNIFLANISHI

Oktabr, 2025-Yil 188 10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI MAQOLA MAVZUSI: MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING “TA’VIZ UL-OSHIQIN” DEVONI TARKIBIDAGI SINONIMLARNING TASNIFLANISHI Jumaboyeva Dilfuza Alisherovna O‘zMU Lingvistika: o‘zbek tili yo‘nalishi 2-kurs magistranti E-mail: [email protected] +998881268090 https://doi.org/10.5281/zenodo.17395619 Annotatsiya. Sinonim so‘zlarning lingvistik va badiiy xususiyatlari ko‘plab tadqiqot ishlarining obyekti bo‘lib kelgan. Mumtoz badiiy asarlar tarkibidagi sinonim so‘zlarning tuzilishi, tasniflanishi va ular anglatgan ma’no tomonlarini o‘rganish masalasiga e’tibor kuchaymoqda. Mazkur maqolada shoir Muhammad Rizo Ogahiyning “Ta’viz ul-oshiqin” devoni tarkibidagi sinonim so‘zlar tahlil qilingan. Sinonimlarning kichik ma’no farqlanishlari, leksik va kontekstual turlari, morfologik jihatdan tasniflanishi devondan olingan misollar asosida ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: dominant so‘z, tavtologiya, uslubiy bo‘yoqdorlik, to‘liq sinonimlar, shartli sinonimlar, ma’noviy sinonimlar, affiksal, sodda, qo‘shma sinonimlar. ТЕМА СТАТЬИ: КЛАССИФИКАЦИЯ СИНОНИМОВ В ТАЬВИЗ УЛ-АШИКИН ДИВАНЕ МУХАММАДА РЕЗА OГАХИ Aннотация. Характеристики слов-синонимов, их лингвистические и художественные аспекты послужили объектом многих исследований. Уделяется внимание изучению структуры, классификации и смысловых аспектов синонимов в классических произведениях искусства. В данной стаьте анализируются синонимы дивана “Тавиз уль-ашикин” поэта Мохаммада Резы Огахи. На основе примеров рассмотрены малые смысловые различия, лексические и контекстуальные типы, морфологическая классификация синонимов. Ключевые слова: доминантное слово, тавтология, стилистическая окраска, полные синонимы, условные синонимы, смысловые синонимы, аффиксальныеб простые, сложные синонимы. ARTICLE TITLE: CLASSIFICATION OF SYNONYMS IN THE “TAVIZ UL-ASHIKIN” DIVAN OF MUHAMMAD RIZO OGAHI Abstract. Characteristics of synonymous words, their linguistic and artistic aspects have served as the object of many research works. Attention is being paid to the study of the structure, classification and meaning aspects of synonyms in classical works of art. In this article, the synonyms of poet Mohammad Reza Ogahi’s Ta’viz ul-ashiqin divan are analyzed. Small meaning differences, lexical and contextual types, morphological classification of synonyms are considered on the basis of examples. Keywords: dominant word, tautology, stylistic coloring, complete synonyms, conditional synonyms, semantic synonyms, affixal, simple, compound synonyms. Kirish. Shaklan har xil, ammo bir tushunchani turli bo‘yoq va ottenka tusi bilan ifodalaydigan leksemalar sinonim ( grekcha-synonymos – “bir nomli”) deyiladi. Sinonim leksemalar orasidagi munosabat sinonimiya yoki sinonimik munosabat deyiladi [7, B.131]. Bunda atash semalari bir xil, Oktabr, 2025-Yil 189 lekin ifoda semalari turlicha bo‘lgan so‘zlar sinonimik qatorni hosil qiladi. Bu qatordagi so‘zlar ifoda semasiga ko‘ra turlicha uslubiy bo‘yoqdorlik hosil qiladi va ularning ichida bunday bo‘yoqdorlikka ega bo‘lmagan dominanta so‘z bo‘ladi. Sinonimlar nutqda quyidagi maqsadlarda qo‘llaniladi: – fikrni yanada aniqroq va to‘g‘ri ifodalashda; – hissiy-emotsional rang berish, fikrni yorqinroq ifodalashda; – tavtologiya (takror – bir gapda muayyan so‘zning takror qo‘llanishi)da. Dominanta leksemaning mazmuni boshqa leksemalarnikiga nisbatan “kambag‘alroq” bo‘ladi. Ma’nodoshlik qatori mansub bo‘lgan katta sistemaga faqat dominanta leksema kiradi [5, B.166]. Devonda muallif sinonim so‘zlardan juda ko‘p o‘rinlarda foydalangan: g‘am, dard, qayg‘u, anduh, g‘ussa kabi sinonimik qatorda dominanta so‘z sifatida g‘am so‘zini olamiz, chunki bu so‘z salbiy va ijobiy bo‘yoqdorlikka ega emas. She’riyatda sinonimlardan foydalanish so‘zlar takrorining oldini oladi va ohangdorlik beradi. Asosiy qism. Ogahiy arabcha, forscha va turkiycha so‘zlardan mahorat bilan foydalangan holda sinonimlar “zanjiri”ni hosil qiladi. Shoir devonida bir sinonimik qatorni tashkil qiluvchi arabcha so‘zlar salmoqli. Masalan, muruvvat, inoyat va karam so‘zlarini olamiz. Har uchala so‘z ham arabcha bo‘lib, “yaxshilik, saxiylik, odamgarchilik” ma’nolarini beradi. Ushbu so‘zlar bir sinonimik qatorni hosil qilsalarda, ular orasida nozik ma’no farqlanishlari kuzatiladi. Ogahiy bu ma’no farqlanishlaridan ustalik bilan bir misraning o‘zida ham ma’nodoshlik, ham ohang hosil qiladi: Shukrni naylab qilurmankim, menga har dam ishi, Yo karamdur, yo muruvvat, yo inoyat, yo vafo. [6, B.38] Ularning grammatik xususiyatlari ham bir xil, ya’ni sinonimik qatordagi so‘zlar bir so‘z turkumi doirasida keladi. Arab tilidan o‘zlashgan ot so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar: g‘am va g‘ussa so‘zlari devonda “qayg‘u, hasrat, alam” ma’nolarida keladi: “…mani o‘ltursa emdi bu g‘ussa birla g‘am”. Ushbu sinonimik qatordagi so‘zlarda ma’no farqlanishi deyarli kuzatilmaydi. Devonda forscha anduh va dard, turkiycha qayg‘u so‘zlari ham g‘am va g‘ussaga sinonim sifatida qo‘llaniladi: “…o‘turding borcha avqoting g‘amu anduhu, qayg‘usa…”. Shoir ushbu baytda arabcha, forscha va turkiycha so‘zni qo‘llab sinonimik qatorni hosil qiladi: Na boqiy qolg‘usidir johu davlat, Na jovid o‘lg‘usidir izzatu shavkat. Baytda boqiy va jovid so‘zlari ma’nodoshlikni hosil qilmoqda. Bu ikki so‘z ham arab tilida boqiy so‘zi, asosan, she’riy asarlarda qo‘llanadi, jovid so‘zi esa uning tarixiy varianti sifatida deyarli qo‘llanmaydi. Asarda oy ma’nosidagi bir nechta so‘zlardan foydalanilgan: qamar, moh, oy. Moh umumeroniy so‘z bo‘lib, “Avesto” va qadimgi fors tilida mawnghmas shaklida uchraydi. Oy so‘zi ham osmon jismi, ham vaqt birligi ma’nolarida qo‘llaniladi [8, B.204]. “Avesto”da oy so‘zi, asosan, osmon jismi ma’nosida qo‘llangan va qamariy kultlar keltirilgan. Navoiy asarlarida ham oy so‘zining ko‘plab sinonimlari keltirilgan va oy bilan bog‘liq badiiy san’atlar yaratilgan. Masalan, Farhodning tug‘ilishi aks etgan baytni olaylik: Shabistonda tug‘di yangi bir oy, Yangi oy yo‘qki, mehri olamoroy. Yoki uning Husaayn Boyqaroga bag‘ishlangan qasidasi – “Hiloliya” so‘zida ham oy so‘zining ma’nodosh varianti – hilol so‘zi keltirilgan. Ogahiy hilol so‘zini “yangi oy”, ya’ni “uch Oktabr, 2025-Yil 190 kunlik oy” ma’nosida qo‘llaydi. Shuningdek, Ogahiy turkiycha yangi oy so‘zini ham qo‘llaydi, bunda u yorning qoshini yangi oyga o‘xshatadi: Yangi oydek qoshing chu yod etdim, Goh keldim o‘zimga, goh ketdim. Devonda qo‘llangan sinonim so‘zlarni shartli ravishda uch qismga bo‘lib o‘rganamiz: 1. Ot so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar; 2. Sifat so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar; 3. Fe’l so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar. Ot so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar devonda quyidagilarni tashkil etadi: qo‘l-ilik, dahrjahon, karam-muruvvat, xurshid-quyosh, sayd-shikor, ob-suv, qamar-moh, g‘am-qayg‘u, motam-azo, fig‘on-afg‘on, shah-sulton, gulzor-chaman, may-sahbo, suv-ob. Bo‘lubon ul qadar noyob suv ham Ki, ham ko‘zlarda qolmay qatrai nam. Oqizsa bir guzor bir qatra xunob Ko‘runub el ko‘ziga olami ob. [6, B.483] Sifat so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar: yashil-axzar, xurram-shod, xazin-g‘amgin, beibobehayo, bemor-xasta, mahzun-g‘amgin, xursand-xushhol. Quchmoq erur beling hazin ko‘ngluma muaddao, dedim Yo‘qmu uyoting ushbu so‘z degali, beibo, dedi. [6, B.288] Husnungga aylayin nazar, man sori bir qaro, dedim Yoshurubon yuzin, ket, ey masxara, bexayo, dedi. [6, B.288] Fe’l so‘z turkumi doirasidagi sinonimlar: davo qilmoq-darmon aylamoq, shod-u xandon qilmoq-xurram aylamoq-shodon qilmoq-shod aylamoq. Bas, aling chekkil maning dardimg‘a qilmoqdin davo, Qo‘y mani dardimla, darmon aylama, vor, ey hakim. [6, B.358] Sinonimlar fikrni aniq, maqsadga muvofiq tarzda ifodalash vositalari bo‘lib, xuddi mana shu omil ularni yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Sinonimlar yuzaga kelishi va ma’nolariga ko‘ra quyidagi turlarni tashkil qiladi: 1.To‘liq (sof) sinonimlar. Aynan bir tushunchasi anglatish va nutq jarayonida biri o‘rnida ikkinchisini ishlatish mumkinligi bilan ajralib turadi. Ular ko‘pincha boshqa tillardan kirib kelgan o‘zlashma so‘zlarning o‘zbekcha so‘zlar bilan ma’nodoshligi asosida hosil bo‘ladi: motam-azo, shahsulton, hamroh-hamdam, gulzor-chaman, pok-musaffo, iblis-shayton, davo-darmon, beibo-behayo, so‘z-kalom. O‘tun birla ko‘mur ham g‘alla fikri Qilibdur ko’nglini mahzunu g‘amgin. [6, B.246] Yo‘qmu uyoting ushbu so‘z degali, beibo, dedi. Yoshurubon yuzin, ket, ey masxara, behayo, dedi. [6, B.288] 2.Ma’noviy sinonimlar. Bir-biridan nozik ma’nolari, ya’ni ijobiy, salbiyligi yoki uslubiy va boshqa jihatdan farqlanuvchi ma’nodosh so‘zlardan tashkil topadi: do‘st, ahbob, nelxox, uns, qarin so‘zlari uslubiy bo‘yoqdorligiga qo‘llanish doirasiga ko‘ra farqlanadi. Masalan, do‘st so‘zi uslubiy betaraf bo‘lib, dominanta so‘z hisoblanadi. Ahbob so‘zi esa badiiy uslubga xos hisoblanadi, nelxox va qarin esa qisman eskirgan so‘zlardir. Uns “juda yaqin do‘st’’ ma’nosini beradi. Oktabr, 2025-Yil 191 3.Shartli sinonimlar. Muayyan matndagina ma’nodoshlikka ega bo‘ladigan sinonim so‘zlardir. Ular ko‘pincha she’riyatda kuchli his-tuyg‘u ifodalovchi vositalar sifatida qo‘llaniladi: yuz-oy, yuz-hilol, qad-sarv, lab-la’l. Ul oy ko‘nglig‘a qildi, Ogahiy, ohu yoshing ta’sir, Bori jonu jahonim oh ila yoshingdin aylansun. [6, B.246] Sinonimlar leksik va kontekstual turlarga bo‘linadi. Leksik sinonimiya leksemalarning bir xil ma’no anglatishiga ko‘ra guruhlanishidir: yelka, kift, o‘miz; in, uya, oshyon; nur, shu’la, yog‘du, ziyo va boshqalar. Bunday guruhlar tilshunoslikda sinonimik qatorlar deb ataladi. Har qanday sinonimik qatorda so‘zlarning ma’nolari bir xil, uslubiy bo‘yoq, ya’ni uslubiy to‘g‘riligi va sinonim so‘zlarning gapda qo‘llanish doirasi har xil. Sinonim so‘zlar bir xil ma’noni ifodalaydi, ammo ma’nosi bir xil bo‘lgan taqdirda ham ularning o‘zaro farlanuvchi ma’nolari ham uchraydi. Masalan, dard so‘zi sinonimik qatordagi dominanta so‘z hisoblanadi. Badiiy uslubda ijodkorning ijodini, badiiy mahoratidan foydalangan holda ijodining jozibadorligini ifodalash uchun anduh so‘zi qo‘llaniladi. G‘am so‘zining sinonimi g‘ussa so‘zida esa ma’no kuchayishi mavjud: Ato sukidin bo‘lma anduhu kin, Ko‘ngulni bu g‘am birla qilma hazin. [6, B.509] Baytda anduh va g‘am so‘zlari sinonimik qatorni hosil qilmoqda. Shuningdek, hazin so‘zi ham ma’nosiga ko‘ra g‘am so‘ziga yaqin turadi, lekin bu sifat so‘z turkumi doirasida bo‘lganligi uchun sinonimik qatorda tura olmaydi: Mani o‘ltursa emdi tong emas bu g‘ussa birla g‘am, Zamoni aytishib holimdin yo‘q mungloshg‘udek hamdam… [6, B.331] Yana bir misolni ko‘rib chiqamiz: qadah, jom, sog‘ar, zarf, kos (ka’s), surohiy. Xursandu xushhol etgali man benavoni ro‘zu shab, Tutti visol jomini ishrat mayidin lab-lab. [6, B.362] So‘ngra adou naz ila ilgin surohiyg‘a urub, Sarmastni sahbo bo‘lg‘oli chinni qadahni to‘ldurub… [6, B.362] Baytlarda keltirilgan jom so‘zi dominanta so‘z hisoblanadi, surohiy qisman eskirgan va kam qo‘llanadigan, qadah esa badiiy nutqqa xos so‘z hisoblanadi. Shaklan har xil, umumiy ma’nosi birbiriga yaqin bo‘lgan qo‘shimchalar sinonim qo‘shimcha deyiladi: -yap, -yotir, -moqda kabi. Devonda sinonimlikni hosil qiluvchi qo‘shimchalar sifatida quyidagilarni keltiramiz: –siz, -be, -no: bog‘siz, beobro‘, behayo, besabr, benomus, beshak, beor, nokom, bexabar, g‘amsiz, bebaxra, behisob, nomehribon. Navbahor ayyomi bo‘lsa har kim ayshu bog‘siz, Loladek bir lahza g‘amdin ko‘ngli ermas dog‘siz. [6, B.136] Ishq ichra kim kom istasa, bo‘lmoq ango nokom shart, Kim rohat etkanga chekmak erur olom shart. [6, B.163] Husn ahli bazm rohatini topmag‘ay kishi, Yetkurmaguncha to alami behisob ishq. [6, B.184] Oktabr, 2025-Yil 192 “Ta’viz ul-oshiqin” devonidagi ayrim sinonimik qatorlar 1 jannat firdavs bog‘i behisht adi tamug ‘ 2 dard anduh g‘am qayg‘u g‘ussa 3 quyosh xurshid xovar shams mehr 4 gulzor chaman bo‘ston gulshan guliston 5 g‘amgin xazin dardinok mahzun fitoda 6 dunyo jahon gitiy dahr olam 7 do‘st ahbob nelxox uns qarin 8 xursand xushhol shodmon xurram xushnud 9 qadah jom surohiy zarf ka’s 10 may boda sahbomul 11 shodlik g‘unj farah inbisot Guluzorimkim, bukun sayri guliston ayladi, Husnidin gulshanni rashki bog‘i rizvon ayladi. [6, B.227] Sipehru dahr iki zolim dururlar, G‘ami hijron alarg‘a keldi solis. [6, B.37] Devondagi sinonimlarni tuzilishiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘lamiz: 1) Affiksal : -siz, -be, -no; -li, -ba, -bo, -ser; 2) Sodda : kishvar-vatan, motam-azo: Sof mayi nishotidin zarrai g‘am emas judo, Xandai suri hamdami giryau, motamu, azo… [6, B.407] 3) Qo‘shma : xurram aylamoq-shodon qilmoq: Bas, aling chekkil maning dardimg‘a qilmoqdin davo, Qo‘y mani dardimla, darmon aylama, vor, ey hakim. [6, B.358] Xulosa. Ogahiyning “Ta’viz ul-oshiqin” devoni tarkibidagi so‘zlarni lingvistik jihatdan tahlil qilish shoir ijodini o‘rganish borasidagi asosiy masalalardan biriga aylanmoqda. To‘g‘ri, uning tarixiy va tarjima asarlari tadqiqi borasida qator ishlar amalga oshirildi, lekin uning badiiy asari bo‘lgan devoni ustida olib borilgan izlanishlar hali sanoqli. Biz ham ushbu maqolada devon leksikasi tarkibidagi sinonimiya hodisasini, uning turli xususiyatlariga ko‘ra tasniflanishini tahlil qildik. Garchi bu hodisa yirik monografik doirada o‘rganilmagan bo‘lsa-da, devon leksikasini o‘rganishda muhim qadam bo‘ldi. Oktabr, 2025-Yil 193 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Абдушукуров Б. “Қисаси Рабғузий” лексикаси. “Академия”, – Т.: 2008. 192 б 2. Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари. – Т.:1985. –200 б. 3. Dadaboyev H. Hamidov Z, Xolmonova Z. O‘zbek adabiy tili leksikasi tarixi. –T.: Fan, 2007. –B. 53 4. Долимов С. Огаҳий поэзиясида омоним ва синоним сўзлар. Ўқитувчилар газетаси. 1957. −№51 5. Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek tili. –T.: “Tafakkur bo‘stoni” nashriyoti, 2018, –B 166 6. Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Таъвиз ул ошиқин девони.–Т.: “Мумтоз сўз”, 2014. 561 б (Maqoladagi devondan keltirilgan baytlar ushbu nashrdan olindi) 7. Sayfullayeva R, Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T, 2009. –B 131 8. Xolmurodova M. “Qutadg‘u bilig” leksikasi. −T.: “Nodirabegim” nashriyoti, 2020. 156 b 9. Ўразбоев А. Огаҳийнинг тарихий асарлари лексикаси. Фил.фанл.док.дисс. –Т.: 2018. – Б. 204 10. Ўрозбоев А. Огаҳийнинг “Риёз уд-давла” асарида ижтимоий-сиёсий лексика: Филол.фан.номз. …дисс. Автореф. –Т.: 2009; Огаҳийнинг тарихий асарлари лексикаси. – Т.: Муҳаррир, 2013 11. Shoabduraxmonov Sh, Asqarova M, Hojiyev A, Rasulov I, Doniyorov X. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. 1-qism. –T.: 1980. –B. 121