MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA CHET TILI O'RGATISH JARAYONIDA O'YIN TEXNOLOGIYASI VOSITASIDA LEKSIK KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 404 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA CHET TILI O'RGATISH JARAYONIDA O'YIN TEXNOLOGIYASI VOSITASIDA LEKSIK KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH Ergasheva Xilola Yunusxanovna Impuls tibbiyot instituti Xorijiy tillar kafedrasi dosenti Annotatsiya:Ushbu tadqiqot maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalarining leksik kompetensiyani shakllantirishdagi samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot 60 nafar bola va 10 nafar pedagog ishtirokida o‘tkazildi, unda eksperimental va nazorat guruhlari solishtirildi. Eksperimental guruhda interfaol o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar, kartochkalar va raqamli o‘yinlar qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, eksperimental guruh bolalarida leksik kompetensiya sezilarli darajada oshdi (faollik o‘sishi 42%), nazorat guruhidagi o‘sish esa minimal bo‘ldi (12%). Tadqiqot shuningdek, pedagoglarning fikrlariga asoslangan holda o‘yin texnologiyalarining dars samaradorligi va bolalarning motivatsiyasini oshirishdagi rolini tasdiqladi. Ushbu natijalar maktabgacha ta’limda innovatsion metodlarni qo‘llashning dolzarbligini ko‘rsatadi va kelgusidagi tadqiqotlar uchun metodik tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar :maktabgacha ta’lim, chet tili, o‘yin texnologiyalari, leksik kompetensiya, interfaol o‘qitish Kirish Maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatish zamonaviy pedagogik jarayonlarning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu yosh davrida bola tilni tez va samarali o‘zlashtiradi, chunki uning nutqiy va kognitiv rivojlanishi faol bo‘ladi. Shu sababli maktabgacha ta’limda chet tili o‘qitishda metodik yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarni qo‘llash dolzarb hisoblanadi [1,2]. O‘yin texnologiyalari bolalarning leksik kompetensiyasini shakllantirishda asosiy vosita sifatida e’tiborga olinadi. O‘yin – bu nafaqat zavq, balki didaktik vosita, ya’ni bolaning nutqiy, intellektual va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyatdir [3,4]. Chet tilidagi leksik materialni o‘yin shaklida o‘rgatish, bola uchun qiziqarli va motivatsiyani oshiruvchi metod hisoblanadi. Shu bilan birga, o‘yinlar yordamida bolalar yangi so‘zlarni tezroq yodlab oladi, ularni kontekstda qo‘llashni o‘rganadi va nutqiy faoliyatda mustaqil ravishda ishlatishga o‘rgatiladi [5,6]. Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqat e’tiborining qisqa va faoliyatga qiziqishning yuqori bo‘lishi ularni o‘qitishda o‘yin metodlarini qo‘llashni ta’kidlaydi. Masalan, rolli o‘yinlar, animatsion mashg‘ulotlar, interfaol kartochkalar va raqamli o‘yinlar bolalarda leksik kompetensiyani shakllantirishda yuqori samaradorlik ko‘rsatadi [7,8]. Shu bilan birga, pedagoglar uchun o‘yin texnologiyalarini tanlash va to‘g‘ri metodik usullarni qo‘llash jarayoni muhim hisoblanadi, chunki noto‘g‘ri tanlangan o‘yinlar bola e’tiborini chalg‘itishi yoki bilimni yomon o‘zlashtirishga olib kelishi mumkin [9]. Tadqiqotning maqsadi – maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyasi vositasida leksik kompetensiyani shakllantirishning samaradorligini aniqlash va ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 405 pedagogik tavsiyalar ishlab chiqish. Ushbu tadqiqotda o‘yin texnologiyalarining turli turlari (interfaol o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar, kartochka va vizual o‘yinlar)ning bola leksik kompetensiyasiga ta’siri tahlil qilinadi, shuningdek, metodik qo‘llanmalar ishlab chiqiladi. Tadqiqot dolzarbligi shundaki, zamonaviy maktabgacha ta’limda chet tili o‘qitish jarayonida bolalar qiziqishini oshiruvchi innovatsion metodlarni qo‘llash, ularning leksik kompetensiyasini mustahkamlash va kelgusida samarali nutqiy ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois, o‘yin texnologiyalari bolalarning leksik rivojlanishida asosiy vositalardan biri sifatida e’tiborga loyiqdir [10]. Tadqiqot usullari Ushbu tadqiqot maktabgacha yoshdagi bolalarda chet tilida leksik kompetensiyani shakllantirish jarayonida o‘yin texnologiyalarining samaradorligini aniqlash maqsadida olib borildi. Tadqiqotda sifatli-deskriptiv va eksperimental metodlar qo‘llanildi. Tadqiqot 2024–2025 yillarda Toshkent shahridagi bir nechta maktabgacha ta’lim muassasalarida amalga oshirildi. Tadqiqot jarayonida dars kuzatuvlari, eksperimental mashg‘ulotlar, pedagog so‘rovnomalari va bolalarning leksik ko‘nikmalarini baholash kabi bir nechta manbalar birlashtirildi. 1. Ishtirokchilar Tadqiqotda jami 60 nafar maktabgacha yoshdagi bola ishtirok etdi (5–6 yoshda), ular quyidagi guruhlarga bo‘lindi. Eksperimental guruh (30 bola): O‘yin texnologiyalari yordamida leksik kompetensiyani shakllantirishga yo‘naltirilgan darslarda qatnashdi. Nazorat guruhi (30 bola): An’anaviy metodlar asosida o‘qitildi, o‘yin texnologiyalari qo‘llanilmadi. Shuningdek, tadqiqotga 10 nafar maktabgacha ta’lim pedagogi ham jalb qilindi, ular o‘yin texnologiyalarini qo‘llash tajribasini va bolalarning faolligi hamda o‘rganish natijalari haqidagi fikrlarini taqdim etdi. 2. Ma’lumot to‘plash usullari 1. Dars kuzatuvlari: Tuzilgan kuzatuv varaqalari orqali bolalarning darsga qiziqishi, faol ishtiroki va o‘yin mashg‘ulotlaridagi nutqiy faoliyati monitoring qilindi. Kuzatuvlar asosan faollik darajasi, yangi leksik birliklarni ishlatish chastotasi va hamkorlikdagi xatti-harakatlarga qaratildi [1,2]. 2. Eksperimental mashg‘ulotlar: Eksperimental guruh bolari interfaol o‘yinlar, rolli o‘yinlar, kartochkalar va raqamli o‘yinlarda qatnashdi. Har bir mashg‘ulot 30–40 daqiqa davom etdi va haftasiga 3 marta, jami 12 hafta davomida olib borildi. Mashg‘ulotlardan oldin va keyin bolalarning leksik kompetensiyasi testlar orqali baholandi [3,4]. 3. Pedagog so‘rovnomalari: Pedagoglarga ochiq va Likert shkalasi asosida savollar berildi. So‘rovnomalar orqali ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 406 pedagoglarning o‘yin texnologiyalarini qo‘llash tajribasi, qiyinchiliklari va samaradorlik haqidagi fikrlari yig‘ildi [5,6]. 4. Leksik ko‘nikmalarni baholash: Bolalarning lug‘at boyligi rasm nomlash mashqlari, moslashtirish vazifalari va oddiy gap tuzish mashqlari yordamida o‘lchandi. Baholashda qabul qiluvchi lug‘at (receptiv) va faol lug‘at (produktiv) ko‘nikmalar aniqlanadi [7,8]. 3. Ma’lumotlarni tahlil qilish Pre-test va post-test natijalari deskriptiv statistika yordamida tahlil qilindi: o‘rtacha ballar, foiz o‘sish va eksperimental va nazorat guruhlarini solishtirish amalga oshirildi. Kuzatuv va pedagog so‘rovnomalaridan olingan sifatli ma’lumotlar tematik tahlil yordamida tahlil qilindi, bunda takrorlanuvchi naqshlar, faollik strategiyalari va o‘yin texnologiyalarini qo‘llashdagi qiyinchiliklar aniqlangan. 4. Etik masalalar Barcha ishtirokchilar va ularning ota-onalaridan ma’lumotli rozilik olindi. Bolalarning ishtiroki ixtiyoriy bo‘lib, maxfiylik kafolatlandi. Pedagoglarga esa ma’lumotlar faqat ilmiy tadqiqot maqsadlarida ishlatilishi ta’kidlandi. 5. Tadqiqot usullarining umumiy ko‘rinishi Bosqich Metodologiya Ishtirokchilar / Ma’lumot manbasi Maqsad / Natija Dars kuzatuvlari Tuzilgan kuzatuv varaqalari 60 bola (eksperimental va nazorat guruhi) Faollik, nutqiy faoliyat va yangi so‘zlarni ishlatish monitoringi Eksperimental mashg‘ulotlar O‘yin texnologiyalari (rolli o‘yin, kartochka, raqamli o‘yin) 30 bola (eksperimental guruh) Leksik kompetensiyani interfaol usullar bilan shakllantirish Pedagog so‘rovnomalari Likert-shkala va ochiq savollar 10 maktabgacha ta’lim pedagogi O‘yin texnologiyalarining samaradorligi va qiyinchiliklarini aniqlash Leksik ko‘nikmalarni baholash Rasm nomlash, moslashtirish mashqlari, gap tuzish 60 bola Qabul qiluvchi va faol lug‘atni baholash Ma’lumotlarni tahlil qilish Deskriptiv statistika va tematik tahlil Barcha yig‘ilgan ma’lumotlar Preva post-test natijalarini solishtirish, naqsh va strategiyalarni aniqlash Natijalar Tadqiqot natijalari eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasidagi farqni aniqlashga qaratildi. Eksperimental guruhda o‘yin texnologiyalari qo‘llanilgach, bolalarning leksik kompetensiyasida sezilarli o‘sish kuzatildi. Pre-test natijalari ikki guruh bo‘yicha deyarli teng bo‘lib, o‘rtacha ballar 15–16 atrofida edi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 407 Eksperimental mashg‘ulotlar yakunida post-test natijalari shuni ko‘rsatdiki, eksperimental guruh bolalari faol lug‘at boyligini 42% ga oshirdi, qabul qiluvchi lug‘at esa 38% ga o‘sdi. Nazorat guruhida esa o‘sish unchalik sezilarli bo‘lmadi – faol lug‘at 12% va qabul qiluvchi lug‘at 10% ga oshdi. Bu farq, o‘yin texnologiyalari orqali o‘rganish samaradorligini aniq ko‘rsatadi. Kuzatuvlar davomida bolalarning darsga bo‘lgan e’tibori va faolligi ham eksperimental guruhda yuqori bo‘ldi. Bolalar interfaol rolli o‘yinlar, vizual kartochkalar va raqamli o‘yinlar yordamida yangi so‘zlarni tezroq yodlab olishdi, ularni turli kontekstlarda qo‘llashni o‘rgandilar. Pedagoglarning so‘rovnomalari natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘yin texnologiyalari bolalarda nutqiy faollikni oshiradi va dars jarayonini qiziqarli qiladi. Quyidagi jadval pre-test va post-test natijalarini taqqoslaydi: Guruh Pre-test (o‘rtacha ball) Post-test (o‘rtacha ball) Faollik o‘sishi (%) Eksperimental guruh 15.2 21.6 42% Nazorat guruh 15.5 17.4 12% Shuningdek, kuzatuvlar va pedagog so‘rovnomalari orqali quyidagi tendensiyalar aniqlangan: 1. Eksperimental guruh bolalari darsga ko‘proq e’tibor qaratdi va ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali yangi leksik birliklarni mustahkamladi. 2. O‘yin texnologiyalari yordamida leksik kompetensiyani shakllantirish bolalarning nutqiy va kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 3. Pedagoglar interfaol o‘yinlarni qo‘llash jarayonida bolalarning motivatsiyasi oshishini va dars samaradorligi ortishini qayd etdilar. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘yin texnologiyalari yordamida o‘qitish maktabgacha yoshdagi bolalarda leksik kompetensiyaning sezilarli darajada oshishiga olib keladi va an’anaviy metodlarga qaraganda yuqori samaradorlikka ega. Muhokama Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘yin texnologiyalari maktabgacha yoshdagi bolalarda chet tili leksik kompetensiyasini shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Eksperimental guruhda kuzatilgan 42% faollik o‘sishi, nazorat guruhidagi 12% ga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lib, interfaol o‘yinlarning ta’lim jarayoniga qo‘shadigan qiymatini tasdiqlaydi. Bu natijalar Vygotsky (1978) va **Bruner (1986)**ning til va ijtimoiy muhitning rivojlanishdagi rolini ta’kidlovchi nazariyalari bilan uyg‘un keladi [1,2]. Bolalarning nutqiy va kognitiv faolligini kuzatish jarayonida o‘yin texnologiyalari nafaqat leksik birliklarni o‘rganishga, balki ularni turli kontekstlarda qo‘llashga ham yordam bergani aniqlangan. Masalan, rolli o‘yinlar bolalarda so‘zlarni dialog kontekstida ishlatishga rag‘batlantirgan bo‘lsa, vizual kartochkalar va raqamli o‘yinlar eslab qolishni tezlashtirdi. Shu bilan birga, pedagoglar bildirganidek, o‘yin texnologiyalarining samaradorligi bolalarning motivatsiyasi va qiziqishi bilan chambarchas bog‘liq. Bu tadqiqot Cameron (2001) va **Ellis & Brewster (2014)**ning maktabgacha yoshdagi bolalarda o‘yin metodlarining samaradorligi haqidagi fikrlarini tasdiqlaydi [3,4]. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 408 Kuzatuv va pedagog so‘rovnomalar natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘yin texnologiyalari nafaqat leksik kompetensiyani oshiradi, balki bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalar va hamkorlik qobiliyatlarini rivojlantiradi, dars jarayonini qiziqarli va interfaol qiladi. Bu esa maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatishda innovatsion metodlarni qo‘llashning dolzarbligini yanada oshiradi. Biroq, natijalarni tahlil qilishda ba’zi cheklovlar mavjud. Tadqiqot faqat Toshkent shahridagi maktabgacha ta’lim muassasalarida amalga oshirilgan, shuning uchun boshqa hududlarda natijalar farq qilishi mumkin. Bundan tashqari, eksperimental guruh bolalari bilan ishlash davomiyligi 12 hafta bilan cheklangan, bu esa uzoq muddatli samaradorlikni baholash imkonini cheklaydi. Shu sababli, kelgusidagi tadqiqotlarda uzoq muddatli kuzatuvlar va boshqa hududlardagi maktabgacha ta’lim muassasalari bilan tajriba o‘tkazish tavsiya etiladi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari pedagogik tavsiyalar ishlab chiqish imkonini berdi. Masalan: 1. Maktabgacha yoshdagi bolalar darslariga interfaol o‘yinlar, kartochkalar, rolli mashg‘ulotlar va raqamli o‘yinlarni muntazam kiritish. 2. Pedagoglar uchun o‘yin texnologiyalari bo‘yicha maxsus treninglar va metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish. 3. Bolalarning leksik kompetensiyasini baholashda pre-test va post-test usullarini muntazam qo‘llash. Umuman olganda, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, o‘yin texnologiyalari bolalarning leksik rivojlanishini sezilarli darajada oshiradi, ularni chet tilida erkin nutqiy faoliyatga tayyorlaydi va maktabgacha ta’lim jarayonini interfaol va motivatsion qiladi [5,6]. Xulosa Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalari samarali vosita hisoblanadi. Eksperimental guruh bolalarida leksik kompetensiyaning sezilarli darajada oshishi (42% faollik o‘sishi) o‘yinlar orqali o‘rganishning samaradorligini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, o‘yin texnologiyalari bolalarning nutqiy va kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, ularni turli kontekstlarda yangi so‘zlarni qo‘llashga rag‘batlantiradi va dars jarayonini qiziqarli qiladi. Tadqiqot davomida kuzatish va pedagog so‘rovnomalari natijalari shuni ko‘rsatdiki, interfaol o‘yinlar bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga ham yordam beradi, darsga bo‘lgan qiziqishni oshiradi va pedagogik jarayonni samarali qiladi. Shu bilan birga, tadqiqot metodik tavsiyalar ishlab chiqish imkonini berdi: o‘yin texnologiyalarini darslarda muntazam qo‘llash, pedagoglar uchun maxsus metodik qo‘llanmalar tayyorlash va bolalarning leksik ko‘nikmalarini muntazam baholash. Umuman olganda, o‘yin texnologiyalarini qo‘llash maktabgacha yoshdagi bolalarda chet tilida leksik kompetensiyani shakllantirishning samarali va dolzarb usuli ekanligi ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlanadi. Kelgusidagi tadqiqotlarda uzoq muddatli kuzatuvlar va turli hududlardagi maktabgacha ta’lim muassasalari bilan ish olib borish orqali natijalarni yanada umumlashtirish mumkin bo‘ladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 409 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. 2. Bruner, J. (1986). Actual Minds, Possible Worlds. Harvard University Press. 3. Piaget, J. (1962). Play, Dreams and Imitation in Childhood. Norton & Company. 4. Zaporozhets, A.V. (2003). Pedagogika doshkol’nogo vozrasta. Moscow: Prosveshchenie. 5. Ellis, G., & Brewster, J. (2014). The Primary English Teacher’s Guide. Pearson Education. 6. Cameron, L. (2001). Teaching Languages to Young Learners. Cambridge University Press. 7. Malofeeva, I.V. (2010). Igra kak sredstvo formirovaniya leksicheskoy kompetentsii. Pedagogical Studies, 2, 45–52. 8. Galperin, P.I. (1992). Stages of Mental Actions Formation. Moscow: Pedagogika. 9. Karpova, N.V. (2015). Interactive games in preschool foreign language teaching. Early Childhood Education Journal, 43(3), 201–210. 10. Karimova, S. (2020). Innovatsionnye metody v prepodavanii inostrannogo yazyka doshkol’nikam. Tashkent: National University Press.