ORTTIRILGAN IMMUN TANQISLIGIDA LIMFOTSITLAR FAOLIYATI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 410 ORTTIRILGAN IMMUN TANQISLIGIDA LIMFOTSITLAR FAOLIYATI Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi talabasi Qo’ziboueva Shahzoda Isomiddin qizi Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi talabasi Otaboyeva Marvarid Sodiqovna Tibbiyot kafedrasi kata o’qituvchisi Xayrullayeva M.I Annotatsiya: Orttirilgan immun tanqisligi (OIT), xususan, OIV infeksiyasi kabi holatlarda limfotsitlarning faoliyati immun tizimining asosiy buzilishlaridan biri sifatida namoyon bo'ladi. Ushbu maqolada OITning molekulyar va hujayrali mexanizmlari, limfotsitlarning (Tva Bhujayralar) funktsional o'zgarishlari, ularning kasallik rivojlanishidagi roli, infeksiyalar va onkologik asoratlarning paydo bo'lishi tahlil qilinadi. Statistik ma'lumotlarga asoslanib, OIV bilan yashayotgan odamlar soni 2023 yilda 39 milliondan oshgani va CD4+ T-hujayralar sonining pasayishi bilan bog'liq immunitet zaiflashuvi global infeksiya surunkalanishining 7080% ga sabab bo'lishi ko'rsatiladi. Maqola diagnostika usullari (limfotsitlar sonini baholash, flow-sitometriya) va davolash strategiyalarini (antiretroviral terapiya, immunmodulyatorlar) ilmiy jihatdan ko'rib chiqadi, shuningdek, kelajakdagi tadqiqot yo'nalishlarini belgilaydi. Kalit so'zlar: Orttirilgan immun tanqisligi, limfotsitlar, T-hujayralar, B-hujayralar, CD4+ hujayralar, immunitet zaiflashuvi, OIV infeksiyasi, apoptoz, infeksiyalar, statistik tahlil, antiretroviral terapiya. Immun tizimi inson organizmining eng murakkab va ko'p qirrali komponentlaridan biri bo'lib, u patogen mikroorganizmlar, viruslar, bakteriyalar va boshqa begona moddalarga qarshi himoya qilishda asosiy rol o'ynaydi. Limfotsitlar – immun tizimining markaziy hujayralari – T-hujayralar (masalan, CD4+ va CD8+ subpopulyatsiyalari) va B-hujayralar shaklida mavjud bo'lib, ular hujayra va gummoral immun javobni ta'minlaydi. Orttirilgan immun tanqisligi (OIT) immun tizimining tashqi (virusli infektsiyalar, dori vositalari) yoki ichki (genetik buzilishlar, saraton) omillar ta'sirida zaiflashishi natijasida yuzaga keladigan holatdir. Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining (JSST) 2023 yilgi ma'lumotlariga ko'ra, OIV bilan yashayotgan odamlar soni 39 milliondan oshgan bo'lib, bu kasallikning global tarqalishi OITning asosiy sababchilaridan biri hisoblanadi. OITda limfotsitlar faoliyatining buzilishi nafaqat infeksiyalarga nisbatan sezgirlikni oshiradi, balki AIDS (orttirilgan immun tanqisligi sindromi) kabi og'ir asoratlarga olib keladi. Ushbu maqolada OITning limfotsitlar faoliyatiga ta'siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi, statistik ma'lumotlar va molekulyar mexanizmlar asosida kasallik rivojlanishi va davolash imkoniyatlari ko'rib chiqiladi. Orttirilgan immun tanqisligining sabablari va patogenezi OIT turli omillar ta'sirida rivojlanadi, jumladan, virusli infektsiyalar (OIV, EBV), saraton kasalliklari (limfoma, leykemiya), immunosupressiv dori vositalari (kortikosteroidlar, ximyoterapiya) va genetik defektlar (masalan, SCID – joriy immun tanqisligi). OIV infeksiyasi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 411 OITning eng keng tarqalgan sababi bo'lib, virus CD4+ T-hujayralar yuzasidagi CCR5 va CXCR4 retseptorlari orqali kirib, ularni yo'q qiladi. JSST ma'lumotlariga ko'ra, 2022 yilda OIV yangi holatlari 1,3 millionni tashkil etgan, shundan 65% rivojlanayotgan mamlakatlarda ro'y bergan. Patogenezda limfotsitlarning apoptoz (dasturlashtirilgan o'lim) jarayoni tezlashadi: OIV ta'sirida Fas/FasL va Bax/Bak yo'llari faollashib, hujayra o'limi 20-30% ga ortadi (Ghosh et al., 2021). Bu esa immun tizimining umumiy faoliyatini zaiflashtirib, oportunistik infeksiyalarga (Pneumocystis jirovecii, Cryptococcus neoformans) yo'l ochadi. Limfotsitlarning turlari va normal faoliyati Limfotsitlar immun tizimining 20-40% ni tashkil etadi va periferik qonda 1000-4000/mm³ konsentratsiyada mavjud. T-hujayralar (timusda pishib yetiladi) hujayra immunitetini ta'minlaydi: CD4+ yordamchi T-hujayralar sitokinlar (IL-2, IFN-γ) ishlab chiqarib, B-hujayralar va makrofaglarni faollashtiradi; CD8+ sitotoksik T-hujayralar esa infeksiyalangan hujayralarni yo'q qiladi. B-hujayralar (sut bezlarida pishib yetiladi) antikorlar (IgM, IgG, IgA) sintez qiladi, bu gummoral immunitetni ta'minlaydi. Normal sharoitda limfotsitlar proliferatsiya va differentsiatsiya orqali immun xotirasini shakllantiradi. Masalan, vaksina immunizatsiyasida Thujayralar soni 2-5 marta ortishi mumkin (Abbas et al., 2018). Statistik jihatdan, sog'lom kattalarda CD4+ T-hujayralar soni 500-1500/mm³ ni tashkil etadi, bu immun holatni baholashning asosiy ko'rsatkichi hisoblanadi. OITda limfotsitlar faoliyatining funktsional o'zgarishlari OIT sharoitida limfotsitlar faoliyati sezilarli darajada buziladi. OIV infeksiyasida CD4+ Thujayralar soni 200/mm³ dan pastga tushishi AIDS diagnostikasining belgisidir va bu holatda infeksiya xavfi 10-20 baravar ortadi (Fauci et al., 2018). T-hujayralarda "exhaustion" (charchash) holati kuzatiladi: PD-1 va CTLA-4 inhibitorlari ortib, proliferatsiya 50-70% ga pasayadi (Ghosh et al., 2021). B-hujayralarda hiperaktivatsiya va apoptoz oshishi natijasida antikor ishlab chiqarish buziladi: IgG darajasi 30-50% ga kamayadi, bu esa bakterial infeksiyalarga (Streptococcus pneumoniae) sezgirlikni oshiradi. Statistik tahlilga ko'ra, OIV bilan yashayotgan bemorlarda limfotsitlar apoptozi 15-25% ga yuqori bo'lib, bu kasallikning surunkalashuviga (yiliga 630 ming o'lim, JSST 2023) sabab bo'ladi. Bundan tashqari, limfotsitlar migratsiyasi buzilishi (chemokin retseptorlari defekti) limfoid organlarda (limfa tugunlari) yig'ilishga olib keladi, bu esa lokal immunitetni zaiflashtiradi. OITda limfotsitlar buzilishining klinik oqibatlari va statistik ma'lumotlar Limfotsitlar faoliyatining pasayishi infeksiyalar, onkologik kasalliklar va autoimmun buzilishlarga olib keladi. OIV bemorlarida oportunistik infeksiyalar 80% hollarda CD4+ soni <200/mm³ da kuzatiladi, masalan, tuberkulyoz holatlari global OIV bilan bog'liq infeksiyalarning 25% ini tashkil etadi (Karim et al., 2020). Saraton xavfi (Kaposi sarkomasi, non-Hodgkin limfomasi) 100 baravar ortadi, chunki CD8+ T-hujayralar o'sma hujayralarini nazorat qila olmaydi. Statistik ma'lumotlar: AQShda 2022 yilda OIV bilan bog'liq saraton holatlari 8000 dan oshgan (CDC ma'lumotlari). Ayollar va bolalarda limfotsitlar buzilishi og'irroq kechadi: bolalarda CD4+ pasayishi 40% ga tezroq rivojlanadi, bu esa o'lim darajasini 20% ga oshiradi (JSST, 2023). Ushbu oqibatlar limfotsitlar faoliyatini tiklashning zarurligini ko'rsatadi. Diagnostika va davolashdagi limfotsitlar faoliyatining ahamiyati ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 412 Diagnostikada limfotsitlar soni va funktsiyasini baholash asosiy o'rin tutadi. Flow-sitometriya CD4+/CD8+ nisbati (normal 1-4:1) ni aniqlaydi; OITda bu nisbat 0,5:1 ga tushadi. ELISA va PCR OIV yukini o'lchaydi, bu limfotsitlar apoptozini bashorat qiladi. Davolashda antiretroviral terapiya (ART) CD4+ sonini 200-500/mm³ ga tiklaydi: klinik tadqiqotlarda ART 95% bemorlarda infeksiya xavfini 70% ga kamaytirgan (Fauci et al., 2018). Immunmodulyatorlar (IL2, PD-1 inhibitorlari) va gen terapiyasi (CCR5 delta32 mutatsiyasi) limfotsitlar faoliyatini mustahkamlaydi. Statistik jihatdan, ART qo'llanilgan mamlakatlarda OIV bilan bog'liq o'limlar 50% ga kamaygan (JSST, 2023). Monitoring limfotsitlar faoliyatini har 3-6 oyda o'tkazish terapiya samaradorligini 80% aniqlaydi. Xulosa Orttirilgan immun tanqisligida limfotsitlar faoliyati sezilarli darajada buziladi, bu CD4+ Thujayralar sonining pasayishi, apoptoz tezlashishi va antikor ishlab chiqarishning zaiflashishi orqali namoyon bo'ladi. Statistik ma'lumotlar (39 million OIV holati, 70-80% infeksiya surunkalanishi) bu buzilishning global sog'liqqa tahdidini ko'rsatadi. Limfotsitlar funktsiyasini o'rganish va tiklash (ART, immunterapiya) orqali OITni boshqarish mumkin, bu esa infeksiyalar va asoratlarni oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Kelajakdagi tadqiqotlar molekulyar mexanizmlarga (CRISPR gen tahriri) va shaxsiy davolashga qaratilishi zarur, bu immun tizimini mustahkamlashda yangi imkoniyatlar ochadi. Adabiyotlar ro'yxati 1.Abbas, A.K., Lichtman, A.H., Pillai, S. Cellular and Molecular Immunology. 9th Edition. Elsevier, 2018. 2.Fauci, A.S., et al. Harrison's Principles of Internal Medicine. 20th Edition. McGraw-Hill, 2018. 3.Ghosh, S., et al. "T-cell exhaustion in HIV infection." Immunological Reviews, 2021, Vol. 300, pp. 45-62. 4.Karim, S.S.A., et al."Immunopathogenesis of HIV infection." Current Opinion in HIV and AIDS, 2020, Vol. 15, No. 3, pp. 150-158. 5.Janeway, C.A., et al. Immunobiology: The Immune System in Health and Disease. 8th Edition. Garland Science, 2012. 6.Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST). "HIV/AIDS Fact Sheet." 2023. [Onlayn manba: who.int]. 7.Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "HIV Surveillance Report." 2022. [Onlayn manba: cdc.gov].