ONKOLOGIYADA IMMUNOTERAPIYA: SARATON HUJAYRALARIGA QARSHI TANANING OʻZ IMMUN TIZIMI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 413 ONKOLOGIYADA IMMUNOTERAPIYA: SARATON HUJAYRALARIGA QARSHI TANANING OʻZ IMMUN TIZIMI Tibbiyot fakulteti, Davolash yo’nalishi talabasi Qo‘ziboeva Shahzoda Isomiddin qizi Tibbiyot kafedrasi katta o'qituvchisi To’xtayeva F.Sh Annotation: Immunotherapy represents a revolutionary approach in oncology, aiming to identify, attack, and eliminate cancer cells by activating the patient's own immune system. This article provides a detailed overview of the main types of immunotherapy – immune checkpoint inhibitors (PD-1/PD-L1, CTLA-4), CAR-T cell therapy, cancer vaccines, and adoptive cell transfer. Their molecular mechanisms, clinical trial successes (e.g., over 50% long-term remission in melanoma), encountered challenges (immune resistance, autoimmune side effects), and statistical data (a 20–30% reduction in cancer mortality due to immunotherapy in 2022, according to NCI data) are analyzed. The article discusses future combination therapies and genetic modifications (CRISPR-Cas9), based on the 2023 report by the World Health Organization (WHO) and clinical trial registries (NCT). As a result, immunotherapy may demonstrate 2–3 times greater efficacy compared to traditional treatment methods. Keywords: Immunotherapy, cancer, checkpoint inhibitors (PD-1, PD-L1, CTLA-4), CAR-T cell therapy, adoptive cell transfer, cancer vaccines, immune resistance, side effects, clinical trials, biomarkers, combination therapy. Аннотация: Иммунотерапия представляет собой революционный подход в онкологии, направленный на выявление, атаку и уничтожение раковых клеток посредством активации собственной иммунной системы пациента. В данной статье подробно рассматриваются основные виды иммунотерапии — ингибиторы контрольных точек иммунного ответа (PD1/PD-L1, CTLA-4), терапия CAR-T клетками, противораковые вакцины и адоптивный перенос клеток. Анализируются их молекулярные механизмы, успехи в клинических испытаниях (например, более 50% длительной ремиссии при меланоме), существующие проблемы (иммунная устойчивость, аутоиммунные побочные эффекты) и статистические данные (снижение смертности от рака на 20–30% благодаря иммунотерапии в 2022 году, по данным NCI). Статья обсуждает перспективные комбинированные терапии и генетические модификации (CRISPR-Cas9), основываясь на отчёте Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ) за 2023 год и регистрах клинических испытаний (NCT). В результате показано, что иммунотерапия может демонстрировать эффективность в 2–3 раза выше по сравнению с традиционными методами лечения. Ключевые слова: Иммунотерапия, рак, ингибиторы контрольных точек (PD-1, PD-L1, CTLA-4), терапия CAR-T клетками, адоптивный перенос клеток, противораковые вакцины, иммунная устойчивость, побочные эффекты, клинические испытания, биомаркеры, комбинированная терапия. Annotatsiya: Immunoterapiya onkologiyada inqilobiy yondashuv boʻlib, u bemorning oʻz immun tizimini faollashtirish orqali saraton hujayralarini aniqlash, hujum qilish va yoʻq qilishga ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 414 qaratilgan. Ushbu maqolada immunoterapiyaning asosiy turlari – immun checkpoint inhibitorlari (PD-1/PD-L1, CTLA-4), CAR-T hujayra terapiyasi, saraton vaksinalari va adoptiv hujayra transferi – batafsil koʻrib chiqiladi. Ularning molekulyar mexanizmlari, klinik sinovlardagi muvaffaqiyatlari (masalan, melanomada 50% dan ortiq uzoq muddatli remissiya), duch kelinadigan muammolar (immun rezistentligi, autoimmun nojoʻya taʻsirlar) va statistik maʻlumotlar (2022 yilda immunoterapiya tufayli saraton oʻlimlari 20-30% ga kamaygan, NCI maʻlumotlari) tahlil qilinadi. Maqola Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining (JSST) 2023 yilgi hisobotiga va klinik sinovlar (NCT registrlari) asoslanib, kelajakdagi kombinatsiyalangan terapiyalar va genetik modifikatsiyalarni (CRISPR-Cas9) muhokama qiladi. Natijada, immunoterapiya saraton davolashda anʻanaviy usullarga nisbatan 2-3 baravar yuqori samaradorlik koʻrsatishi mumkinligi koʻrsatiladi. Kalit soʻzlar: Immunoterapiya, saraton, checkpoint inhibitorlari (PD-1, PD-L1, CTLA-4), CART hujayra terapiyasi, adoptiv hujayra transferi, saraton vaksinalari, immun rezistentligi, nojoʻya taʻsirlar, klinik sinovlar, biomarkerlar, kombinatsiyalangan terapiya. Saraton (onkologiya) dunyoda eng keng tarqalgan va oʻlimga olib keluvchi kasalliklardan biri boʻlib, Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining (JSST) 2023 yilgi maʻlumotlariga koʻra, har yili 20 milliondan ortiq yangi holat qayd etiladi va 10 millionga yaqin oʻlim sodir boʻladi. Anʻanaviy davolash usullari – jarrohlik aralashuvi, kimyoterapiya va radiatsiya terapiyasi – koʻp hollarda samarali boʻlsa-da, ularning jiddiy cheklovlari mavjud: yuqori toksiklik (bemorlarning 70-80% ida ogʻir nojoʻya taʻsirlar, ASCO 2022), qayta tiklanish (relaps) xavfi (saratonning 50% hollarda metastaz berishi) va immun tizimining saraton hujayralarini "yashirin" deb hisoblashi (immun evaziyasi). Soʻnggi 10-15 yilda immunoterapiya onkologiyada yangi davrni boshladi: u bemorning oʻz immun tizimini (T-limfotsitlar, NK-hujayralar) faollashtirib, saraton hujayralariga qarshi yoʻnaltirilgan hujumni taʻminlaydi. Masalan, 2018 yildan beri immunoterapiya FDA tomonidan 20 dan ortiq saraton turiga tasdiqlangan, bu esa 5 yillik omon qolish darajasini 3050% ga oshirgan (NCI, 2023). Ushbu maqolaning maqsadi – immunoterapiyaning turlari, mexanizmlari, klinik natijalari, muammolari va kelajak istiqbollarini ilmiy va statistik asosda tahlil qilish orqali uning onkologiyadagi oʻrnini belgilashdir. Immunoterapiyaning turlari va ishlash mexanizmlari Immunoterapiya saraton hujayralarining immun tizimdan yashirinishi (evaziya) mexanizmlarini buzishga asoslangan. Asosiy turlari quyidagilar: Immun checkpoint inhibitorlari Bu inhibitorlar saraton hujayralari tomonidan T-limfotsitlarni "tormozlash" uchun ishlatiladigan molekulalarni bloklaydi. PD-1 (programmed death-1) va PD-L1 (ligandi) yoʻli saraton hujayralarining T-hujayralarni zaiflashtirishiga olib keladi; CTLA-4 esa T-hujayralar faollashuvini susaytiradi. Inhibitorlar (masalan, pembrolizumab, nivolumab) bu yoʻllarni bloklab, T-hujayralarning proliferatsiyasini 5-10 marta oshiradi (Liu et al., 2022). Molekulyar jihatdan, PD-1 bloklashi IFN-γ sitokinini faollashtirib, saraton mikro-muhitini oʻzgartiradi. Statistik maʻlumotlar: 2022 yilda bu dori vositalari 1 milliondan ortiq bemorga qoʻllanilgan, melanomada javob darajasi 40-60% ni tashkil etadi (PubMed meta-tahlili, 2023). CAR-T hujayra terapiyasi va adoptiv hujayra transferi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 415 Adoptiv hujayra transferi (ACT) bemorning T-hujayralarini laboratoriyada modifikatsiya qilishni oʻz ichiga oladi. CAR-T (chimeric antigen receptor T-cells) terapiyasida T-hujayralariga CD19 (B-hujayra antigeni) ni tanuvchi retseptorlar qoʻshiladi, bu esa saraton hujayralarini aniq hujum qilish imkonini beradi. Mexanizm: lentiviral vektorlar orqali gen tahriri, hujayralar koʻpaytirilishi (10^9-10^10 hujayra) va infuziya. CAR-T hujayralar saraton hujayralarini perforin va granzimlar orqali lizis qiladi (Mahmud et al., 2022). Statistik jihatdan, klinik sinovlarda (NCT02508467) B-hujayra limfomasida toʻliq remissiya 70-90% ga yetgan, ammo qon saratonlarida cheklangan (MDPI, 2022). Adoptiv transferning kengroq shakli – TIL (tumor-infiltrating lymphocytes) – melanomada 50% javob koʻrsatgan (PubMed, 2020). Saraton vaksinalari Vaksinalar saraton antigenlarini (masalan, HPV uchun E6/E7 yoki melanoma uchun MAGE-A3) taqdim etib, immun xotirasini shakllantiradi. Mexanizm: dendrit hujayralar antigenni qabul qilib, CD8+ T-hujayralarni faollashtiradi, bu esa sitotoksik javobni ragʻbatlantiradi. Masalan, sipuleucel-T (prostata saratoni uchun) antigen yuklangan dendrit hujayralardan foydalanadi. Statistik maʻlumotlar: klinik sinovlarda (NCT01861951) vaksina + checkpoint inhibitorlari kombinatsiyasi oʻpka saratonida omon qolishni 20-30% ga uzaytirdi (Lippincott Journals, 2023). Biroq, antigen heterogenligi tufayli samaradorlik 20-40% atrofida. Klinik muvaffaqiyatlar va qoʻllanish sohalari Immunoterapiya klinikada katta muvaffaqiyatlarga erishdi, ayniqsa solid va gematologik saratonlarda. Checkpoint inhibitorlari melanomada (ipilimumab + nivolumab) 5 yillik omon qolishni 52% ga yetkazgan (CheckMate 067 sinovi, PubMed 2023), oʻpka saratonida (KEYNOTE-024) pembrolizumab median omon qolishni 30 oydan 26 oyga oshirgan (MDPI, 2022). Buyrak saratoni va bosh-boʻyin saratonlarida javob darajasi 25-40%, bu anʻanaviy kimyoterapiyaga nisbatan 2 baravar yuqori (Lippincott Journals, 2023). CAR-T terapiyasi qon saratonlarida inqilobiy: axicabtagene ciloleucel (Yescarta) diffuz katta Bhujayra limfomasida 82% toʻliq remissiya koʻrsatgan (ZUMA-1 sinovi, PubMed 2022), leykemiyada (Kymriah) bolalarda 80% samaradorlik (MDPI, 2022). Global statistika: 2022 yilda immunoterapiya 500 mingdan ortiq bemorga qoʻllanilgan, saraton oʻlimlarini 25% ga kamaytirgan (JSST, 2023). Qoʻllanish sohalari kengaymoqda: HPV bilan bogʻliq saratonlar (servikal) va MSI-high kolorektal saratonlarda 50% javob (NCI, 2023). Muammolar va cheklovlar Immunoterapiyaning samarasi yuqori boʻlsa-da, jiddiy muammolar mavjud: Immun rezistentlik Saraton hujayralari checkpoint blokajiga chidamlilik hosil qiladi: JAK/STAT yoʻli orqali IFN sinyalini susaytirish yoki tumor mikro-muhitida immunosupressiv hujayralar (Treg, MDSC) koʻpayishi. Statistik maʻlumotlar: melanomada dastlabki javobdan keyin rezistentlik 60-70% hollarda rivojlanadi (PubMed, 2022). Genomik omillar (TP53 mutatsiyalari) rezistentlikni 2-3 baravar oshiradi (PMC, 2020). ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 416 Nojoʻya taʻsirlar Autoimmun reaksiyalar (pneumonit, kolit) 20-30% bemorlarda kuzatiladi; CAR-T da sitokin boʻroni (CRS) 90% hollarda, ogʻir shakli 15% da (PubMed, 2021). Toksinlik darajasi: toʻliq remissiyadan keyin ham 10-20% bemorlarda surunkali taʻsirlar (MDPI, 2022). Boshqa cheklovlar Saraton antigenlarining yoʻqligi (saraton heterogenligi) yoki past T-hujayra infiltratsiyasi samaradorlikni 10-20% ga cheklaydi. Xarajatlar yuqori: CAR-T kursi 400-500 ming AQSh dollari (drpress.org, 2023). Ayollar va etnik guruhlarda (afro-amerikaliklarda) javob 15-20% pastroq (MDPI, 2022). Kelajak istiqbollari Immunoterapiya rivojlanishi kombinatsiyalangan yondashuvlarga asoslanadi. Immunoterapiya + kimyoterapiya (masalan, oʻpka saratonida atezolizumab + paklitaksel) omon qolishni 40% ga oshirgan (IMpower150 sinovi, PubMed 2023). Genetik tahrirlash: CRISPR-Cas9 yordamida CAR-T hujayralaridagi PD-1 ni oʻchirish rezistentlikni 50% ga kamaytiradi (Mahmud et al., 2022; MDPI, 2022). Biomarkerlar (PD-L1 ekspressiyasi >50%, tumor mutatsion yuk – TMB >10 mut/Mb, T-hujayra infiltratsiyasi) bemor tanlashda 70-80% aniqlik beradi (PMC, 2020). Neoantigen vaksinalari (shaxsiy) klinik sinovlarda (NCT02950766) 30% javob koʻrsatgan. Statistik prognoz: 2030 yilga kelib immunoterapiya barcha saraton turlarining 50% davolashida asosiy boʻladi (Yao et al., 2023). Tadqiqotlar AI va proteomika bilan birgalikda individual terapiyani rivojlantiradi. Xulosa Immunoterapiya onkologiyada katta burilish yasab, saraton hujayralariga qarshi tananing immun tizimini faollashtirish orqali uzoq muddatli remissiya va hatto toʻliq davolash imkoniyatlarini ochdi. Klinik muvaffaqiyatlar (melanomada 50%+, qon saratonlarida 80% remissiya) va statistik maʻlumotlar (saraton oʻlimlarining 25% kamayishi) uning ustunligini tasdiqlaydi. Biroq, immun rezistentligi (60-70%), nojoʻya taʻsirlar (20-30%) va cheklangan qoʻllanish kabi muammolar mavjud. Kelajakda kombinatsiyalangan terapiyalar, genetik modifikatsiyalar (CRISPR) va biomarkerlar orqali samaradorlikni 70-90% ga yetkazish mumkin. Shunday ekan, ilmiytadqiqotlar va klinik sinovlarni kuchaytirish immunoterapiyani global saraton davolash strategiyasining markaziga aylantiradi. Adabiyotlar roʻyxati 1.Liu Y, Yang J, Zhang Y, Chen Y, Zhu H. "Clinical cancer immunotherapy: Current progress and prospects." Signal Transduction and Targeted Therapy. 2022;7(1):1-25. PubMed PMID: 35046602. 2.Yao Z, Lin Z, Wu W. "Global research trends on immunotherapy in cancer: A bibliometric analysis." Human Vaccines & Immunotherapeutics. 2023;19(2):2219191. PMC PMID: 37088945. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 417 3."Current progress of immunotherapy in cancer treatment." Highlights in Science, Engineering and Technology. 2023; Vol. 45, pp. 112-120. [Onlayn: drpress.org]. 4."A Review on Immunotherapy with Cancer Treatment and CAR-T Cell Processing." Theoretical and Natural Science. 2022; Vol. 12, pp. 45-58. [Onlayn: ewadirect.com]. 5.Mahmud et al. "A Comprehensive Review of Recent Advancements in Cancer Immunotherapy and Generation of CAR T Cell by CRISPR-Cas9." Processes. 2022;10(1):16. MDPI DOI: 10.3390/pr10010016. 6.Patel DM, Mateen R, Qaddour N, et al. "A Comprehensive Review of Immunotherapy Clinical Trials for Metastatic Urothelial Carcinoma." Cancers. 2024;16(2):335. MDPI DOI: 10.3390/cancers16020335. 7.Pouliliou S, Nikolaidis C, Drosatos G. "Current trends in cancer immunotherapy: a literaturemining analysis." Cancer Immunology, Immunotherapy. 2020;69(12):2425-2439. PMC PMID: 32772245. 8.Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST). "Cancer Fact Sheet." 2023. [Onlayn: who.int]. 9.National Cancer Institute (NCI). "Immunotherapy for Cancer." 2023. [Onlayn: cancer.gov].