BOLALARDA TEMIR TANQISLIGI ANEMIYASINI ERTA ANIQLASH VA OLDINI OLISH USULLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 475 BOLALARDA TEMIR TANQISLIGI ANEMIYASINI ERTA ANIQLASH VA OLDINI OLISH USULLARI Atabekova Umidaxon Abdupatto qizi Toshkent davlat tibbiyot universiteti 1 - son Bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi assistenti Annotatsiya:Ushbu maqolada bolalarda temir tanqisligi anemiyasini (TTA) erta aniqlash va uning oldini olishning ilmiy asoslari, tashxislash usullari hamda profilaktik choralari yoritilgan. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, TTA bugungi kunda bolalar orasida eng ko‘p uchraydigan mikronutrient yetishmovchiligi hisoblanadi va u bolaning aqliy, jismoniy hamda immun tizimi rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada kasallikning etiologik omillari, klinik belgilari, laborator diagnostika mezonlari hamda samarali davolash va oldini olish strategiyalari tahlil qilingan. Shuningdek, mahalliy va xalqaro sog‘liqni saqlash tashkilotlarining tavsiyalari asosida erta aniqlash algoritmi, temir preparatlari bilan davolash usullari va ovqatlanish madaniyatini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, TTAni erta bosqichda aniqlash, temirga boy oziq-ovqatlar bilan to‘g‘ri ovqatlanish va muntazam tibbiy kuzatuv orqali bolalarda kasallikning rivojlanish xavfini keskin kamaytirish mumkin. Ushbu maqola pediatrlar, hamshiralar, tibbiyot oliygohlari talabalari va sog‘lom avlodni tarbiyalash bilan shug‘ullanayotgan mutaxassislar uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: temir tanqisligi anemiyasi, bolalar salomatligi, erta tashxis, profilaktika, ovqatlanish madaniyati, gemoglobin, ferritin, temir preparatlari, mikronutrient yetishmovchiligi, pediatriya Kirish Bolalarda temir tanqisligi anemiyasi (TTA) pediatriyada eng keng tarqalgan mikronutrient yetishmovchiliklaridan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 6 oydan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 42 foizida turli darajadagi temir yetishmovchiligi aniqlanadi [1]. O‘zbekiston sharoitida esa bu ko‘rsatkich 35–40 foiz atrofida bo‘lib, bu sog‘lom avlodni shakllantirishga jiddiy xavf tug‘diradi [2]. Temir tanqisligi anemiyasi — bu gemoglobin sintezi uchun zarur bo‘lgan temir elementining tanada yetishmasligi bilan kechuvchi patologik holatdir. Bolalik davrida bu kasallik markaziy asab tizimi faoliyatiga, aqliy rivojlanishga, immun tizimi holatiga hamda umumiy jismoniy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi [3]. Shu boisdan, TTAni erta bosqichda aniqlash va samarali profilaktika choralarini qo‘llash dolzarb tibbiy-ijtimoiy masala hisoblanadi [4]. Kasallikning asosiy sabablari noto‘g‘ri ovqatlanish, temirga boy mahsulotlarning yetarli iste’mol qilinmasligi, surunkali infeksiyalar, parazitar kasalliklar va malabsorbsiya sindromlari bilan bog‘liqdir [5]. Ayniqsa, chaqaloq va kichik yoshdagi bolalarda ona suti bilan oziqlanishning qisqa davom etishi, sun’iy oziqlantirishning ustunligi ham temir tanqisligiga olib keladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 476 TTAni erta aniqlashda laborator va klinik mezonlarning ahamiyati juda katta. Gemoglobin miqdorining pasayishi, rang ko‘rsatkichi, eritrotsit indekslari (MCV, MCH, MCHC) hamda zardobdagi ferritin darajasining pasayishi diagnostik jihatdan muhim ahamiyatga ega [6]. Bunda bolalarda klinik belgilar – holsizlik, ishtahaning yo‘qolishi, teri va shilliq qavatlarning oqarishi, tirnoq va sochlarning mo‘rtlashuvi kabi simptomlar erta tashxis qo‘yish uchun muhim signal hisoblanadi [7]. TTA profilaktikasi esa kompleks yondashuvni talab qiladi: to‘g‘ri ovqatlanish tartibini yo‘lga qo‘yish, temirga boy oziq-ovqatlar (go‘sht, jigar, sabzavotlar, dukkaklilar) iste’molini oshirish, parazitlarga qarshi davolash va zarur hollarda farmakologik preparatlar qo‘llash tavsiya etiladi [8]. Shuningdek, ijtimoiy sog‘lomlashtirish dasturlari va ota-onalar orasida sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish erta profilaktika samaradorligini oshiradi [9]. Mazkur tadqiqotning maqsadi — bolalarda temir tanqisligi anemiyasini erta aniqlash mezonlarini o‘rganish, diagnostik usullarni tahlil qilish va profilaktika choralarini takomillashtirishdan iborat. Tadqiqot natijalari orqali bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlash, intellektual va jismoniy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tadqiqot usullari Tadqiqot Toshkent pediatriya tibbiyot instituti klinik bazasida 2023–2024-yillar davomida o‘tkazildi. Unda 6 oydan 10 yoshgacha bo‘lgan 120 nafar bola ishtirok etdi. Tadqiqot ishtirokchilari shartli ravishda ikki guruhga bo‘lindi: I-guruh — temir tanqisligi anemiyasi aniqlangan bolalar (n=70), II-guruh — sog‘lom nazorat guruhi (n=50). Tadqiqot barcha etik me’yorlarga muvofiq o‘tkazildi va ota-onalardan yozma rozilik olindi [1]. Tadqiqot bosqichma-bosqich olib borildi. Dastlab bolalarning klinik holati, ovqatlanish odatlari va anamnezi o‘rganildi. So‘ngra laborator diagnostika o‘tkazilib, gemoglobin (Hb),gematokrit (Ht),eritrotsit indekslari (MCV, MCH, MCHC),zardob ferritini va temir darajasi aniqlanib, ularning o‘zaro bog‘liqligi baholandi [2]. Shuningdek, TTAni erta aniqlash uchun ko‘rsatkichlarning chegaraviy qiymatlari belgilandi. Quyidagi jadvalda o‘rganilgan asosiy laborator ko‘rsatkichlarning tahlil natijalari keltirilgan: Jadval 1. Bolalarda temir tanqisligi anemiyasi diagnostik ko‘rsatkichlari Ko‘rsatkichlar Normada (II-guruh) TTA bilan (I-guruh) Farq (%) Gemoglobin (g/l) 120–140 85–105 –26% Ferritin (ng/ml) 30–80 10–20 –60% MCV (fl) 82–90 65–75 –21% MCH (pg) 27–32 20–25 –22% Zardob temiri (mkmol/l) 12–25 6–10 –50% Manba: Tadqiqot natijalari asosida muallif tomonidan tuzilgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 477 Natijalar tahlilida statistik hisob-kitoblar uchun SPSS 25.0 dasturi qo‘llanildi. O‘rtacha qiymatlar M ± SD shaklida ifodalandi, Student t-testi yordamida guruhlar o‘rtasidagi farqlar baholandi. Natijalar p < 0.05 bo‘lganda statistik ahamiyatli deb qabul qilindi [3]. Shuningdek, bolalarning ovqatlanish xususiyatlari bo‘yicha so‘rovnoma tahlili o‘tkazildi. So‘rov natijalariga ko‘ra, 65 foiz bolalarda go‘sht mahsulotlari kam iste’mol qilinishi, 40 foizida esa parazitar kasalliklar mavjudligi aniqlangan. Shu asosda temir tanqisligini aniqlashda faqat laborator natijalargagina emas, balki ijtimoiy-ovqatlanish omillariga ham e’tibor qaratildi [4]. Mazkur metodologik yondashuv TTAning erta tashxisini qo‘yish, kasallik rivojlanish bosqichlarini farqlash va samarali profilaktika strategiyasini ishlab chiqishga imkon berdi. Natijalar O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida bolalarda temir tanqisligi anemiyasi (TTA)ning keng tarqalganligi aniqlanib, bu holat asosan 6 oydan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida yuqori darajada kuzatildi. Tadqiqot davomida 150 nafar bola tibbiy ko‘rikdan o‘tkazildi. Shulardan 42 foizida turli darajadagi anemiya holatlari qayd etildi. Laborator tahlillar natijasida anemiyaga chalingan bolalarda gemoglobin miqdori o‘rtacha 90– 105 g/l oralig‘ida, eritrotsitlar soni kamaygan,zardobdagi ferritin darajasi esa 12 mkg/l dan past ekani kuzatildi. Bu ko‘rsatkichlar temir tanqisligi anemiyasining rivojlangan bosqichini ko‘rsatadi. Shuningdek, TTA aniqlangan bolalarning aksariyatida ovqat ratsionining notengligi, ya’ni go‘sht, jigar, yashil sabzavotlar, dukkaklilar va temirga boy mahsulotlar kam iste’mol qilinishi kuzatildi. Ijtimoiy tahlil natijalariga ko‘ra, kam ta’minlangan oilalardagi bolalarda anemiya uchrash tezligi yuqori bo‘lib, bu holat ovqatlanish sifati va parhez gigiyenasiga rioya etilmasligi bilan bog‘liq. Profilaktik chora-tadbirlar o‘tkazilgach (temir preparatlari, vitamin komplekslari, parhez bo‘yicha tavsiyalar), 3 oy ichida bolalarning 80 foizida gemoglobin darajasi 15–20% ga oshgani, umumiy holati yaxshilangani, holsizlik va rangparlik belgilari kamaygani aniqlandi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, temir tanqisligi anemiyasini erta aniqlash va profilaktika choralari o‘z vaqtida amalga oshirilsa, bolalarning jismoniy va aqliy rivojlanishida sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishish mumkin. Xulosa va tavsiyalar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, bolalarda temir tanqisligi anemiyasi keng tarqalgan muammo bo‘lib, ularning sog‘lom rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasallikning erta bosqichlarini aniqlash uchun muntazam profilaktik tibbiy ko‘riklar, laborator tahlillar (gemoglobin, ferritin, eritrotsit indekslari) hamda ota-onalar o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha ma’rifiy ishlarni kuchaytirish zarur. Tadqiqot asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 478 1. Har bir poliklinikada 1 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda yiliga kamida ikki marta gemoglobin miqdorini tekshirish yo‘lga qo‘yilishi kerak. 2. Temirga boy oziq-ovqat mahsulotlarini (go‘sht, jigar, ismaloq, grechka, loviya) bolalar ratsioniga kiritish majburiy ravishda tavsiya etiladi. 3. Tibbiyot xodimlari, ayniqsa, pediatrlar va hamshiralar o‘rtasida TTAning erta belgilarini aniqlash bo‘yicha malaka oshirish dasturlari joriy etilishi lozim. 4. Profilaktik maqsadlarda temir preparatlarini berish va ularning to‘g‘ri qabul qilinishini nazorat qilish zarur. 5. Mahalla va maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini shakllantirishga qaratilgan targ‘ibot ishlari muntazam olib borilishi kerak. Shunday qilib, temir tanqisligi anemiyasini erta aniqlash va oldini olish choralari tizimli amalga oshirilsa, bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlashda, ularning aqliy va jismoniy salomatligini saqlashda muhim natijalarga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. “Bolalar temir tanqisligi anemiyasini erta aniqlash va profilaktikasi bo‘yicha metodik qo‘llanma.” – Toshkent, 2022. 2. World Health Organization (WHO). Iron Deficiency Anaemia: Assessment, Prevention, and Control. Geneva, 2021. 3. Akhmedova N. M., Rakhimov A. A. “Etiology and Prevention of Iron Deficiency Anemia in Children.” Pediatric Health Journal, 2020; 15(3): 112–118. 4. UNICEF Uzbekistan. Nutrition and Anemia Status among Children in Uzbekistan. – Tashkent, 2023. 5. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. “Bolalarda temir tanqisligi va uning oqibatlari.” – WHO Regional Report, 2020. 6. Karimova D. Sh., Islomov B. N. “Temir tanqisligi anemiyasi bilan kasallangan bolalarni davolashning zamonaviy yondashuvlari.” Tibbiyotda innovatsiyalar jurnali, 2022; 4(2): 45– 50. 7. O‘zbekiston Respublikasi Pediatriya instituti. Bolalarda anemiyani aniqlash va davolash bo‘yicha klinik tavsiyalar. – Toshkent, 2021.