TASVIRIY SAN'AT MASHG'ULOTLARIDA DARSDAN TASHQARI TO'GARAKLAR TASHKIL ETISHNING AFZALLIKLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 87 TASVIRIY SAN’AT MASHG‘ULOTLARIDA DARSDAN TASHQARI TO‘GARAKLAR TASHKIL ETISHNING AFZALLIKLARI 1Berdiyev Doston Abduvoitovich, 2Inomov Sulaymon Obid o‘g‘li, 3Homidov O‘tkirbek O‘lmasovich 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi o‘qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 3-bosqich talabasi, 3Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 3-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17400072 Annotatsiya. Mazkur maqolada umumiy ta’lim maktablarining 5–9-sinflarida tasviriy san’at mashg‘ulotlarida darsdan tashqari to‘garaklar tashkil etishning o‘quvchi shaxs rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar (Chiaki Ishiguro, Zhen Gao, Elise Paul, Sa’diev, Lutfullayev) ilmiy ishlari asosida to‘garaklarning ijodiy, kognitiv va ijtimoiy-emotsional rivojlanishga ta’siri yoritilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, san’at to‘garaklari o‘quvchilarda ijodkorlik, estetik did, ma’naviy qadriyatlar, ijtimoiy moslashuv va o‘quv motivatsiyasini mustahkamlaydi. Kalit so‘zlar: Tasviriy san’at, to‘garak, ijodiy rivojlanish, estetik tarbiya, ijtimoiyemotsional rivojlanish. Аннотация. В статье рассматривается значение организации внеклассных кружков по изобразительному искусству для учеников 5–9-х классов общеобразовательных школ. На основе исследований зарубежных и отечественных ученых (Чиаки Исигуро, Чжэнь Гао, Элиз Пол, Саъдиев, Лутфуллаев) раскрывается влияние кружков на развитие творческих способностей, когнитивных умений и социально-эмоциональной сферы учащихся. Результаты показывают, что участие в художественных кружках укрепляет креативность, эстетический вкус, духовные ценности и учебную мотивацию. Ключевые слова: Изобразительное искусство, внеклассный кружок, творческое развитие, эстетическое воспитание, социально-эмоциональное развитие. Abstract. This article examines the significance of organizing extracurricular visual arts clubs for 5th–9th grade students in general education schools. Drawing on the works of international and Uzbek scholars (Chiaki Ishiguro, Zhen Gao, Elise Paul, Sa’diev, Lutfullayev), the study highlights how art clubs foster students’ creative thinking, cognitive skills, and socioemotional development. Findings demonstrate that participation in art clubs enhances creativity, aesthetic appreciation, moral values, social adaptation, and learning motivation. Keywords: Visual arts, extracurricular club, creative development, aesthetic education, socio-emotional growth. Kirish. Tasviriy san’atning ta’lim-tarbiyadagi roli keng qamrovli va muhimdir. Ko‘p sonli manbalarda san’atning maktab yoshidagi bolalar hayotida katta ahamiyatga ega ekani ta’kidlanadi. Xususan, Sa’diev (Navoiy davlat pedagogika institute dotsenti) fikricha, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 88 suratkashlik ijtimoiy, etik, ma’naviy va falsafiy g‘oyalarni aks ettirishi bois, tasviriy san’at inson va jamiyatning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, Lutfullayev (magistrant, Navoiy DPI) ta’kidlaganidek, tasviriy san’at darslari ijodkor shaxsning rivojlanishi va badiiy salohiyatini shakllantirish bilan bevosita bog‘liq. Bunday ilg‘or pedagogik qarashlar asosida, maktab sharoitida darsdan tashqari to‘garaklarni tashkil etish muhim pedagogik masala hisoblanadi. To‘garak formatida bo‘lib o‘tadigan mashg‘ulotlar o‘quvchilarga ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini sinovdan o‘tkazish, ijodiy faoliyat orqali shaxsiy salohiyatini namoyon etish imkonini yaratadi. Shu sababli, san’at to‘garaklarini tashkil etish o‘quv jarayonini boyitib, o‘quvchilarning ma’naviy va intellektual rivojiga mustahkam poydevor yaratadi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Ushbu tadqiqotda xorijiy va o‘zbekcha ilmiy adabiyotlar tahlil qilingan. Xorijiy manbalar orasida Shanxay Davlat Universiteti va Shinavatra Universiteti tadqiqotchilari {Chiaki Ishiguro (2023), Zhen Gao (2024) va boshqalar}ning maqolalari asos bo‘ldi. Masalan, Gao va Bhandari (2024, Ph.D) Xitoy shahar maktablarida o‘tkazgan so‘rovlar orqali aniqlashicha, o‘quvchilar darsdan tashqari san’at mashg‘ulotlarida qatnashish natijasida o‘z mahorati va ko‘nikmalarini oshirishga ijobiy munosabat yaqqol sezilgan. Yaponiyalik tadqiqotchilar Ishiguro va boshq. (2023) esa 7-9-sinflar o‘quvchilarini ikki yillik kuzatib, musiqa va tasviriy san’at to‘garaklariga jalb etilish umumiy akademik ko‘rsatkichlarning oshishiga olib kelishini isbotladilar. Amerikaning UCL universitetidan Elise Paul va hamkasblari (2023) davlat darajasida olib borilgan uzoq muddatli tadqiqotda san’atga asoslangan to‘garaklar qatnashchilari orasida tashqariga yo‘naltirilgan xulq-atvor muammolari kamayishini ko‘rsatdi. O‘zbek olimlari ham tasviriy san’at to‘garaklarining tarbiyaviy ahamiyatiga e’tibor qaratadi. Masalan, Sa’diev (2023, dotsent)ning ta’kidlashicha, tasviriy san’at mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilarda estetika fikri va ma’naviy qadriyatlar namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, Lutfullayev (2024, magistr) ma’lumotlariga ko‘ra, san’at darslari o‘quvchilarda ijodiy fikrlash qobiliyatini, ko‘rish xotirasini, ijodiy tasavvur va estetik didni rivojlantiradi. Muhokama va natijalar. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, tasviriy san’at to‘garaklarining ta’lim jarayoniga qo‘shimcha qo‘shilishi bir qancha ijobiy jihatlarga ega. Birinchi navbatda, bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarning ijodkorlik salohiyatini faollashtiradi. Bunday darslar ijodkor shaxsning badiiy qobiliyatlari rivojlanishida asosiy omil sanaladi. Bu esa bolalarning tasavvur va ijodiy tafakkur doirasini kengaytiradi. Ekspertlar ta’kidlashicha, ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish bolalar orasida o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirib, yangi yechim izlashga intilishini kuchaytiradi. Shu tarzda o‘quvchilarda original g‘oya va konsepsiyalar ishlab chiqish qobiliyati mustahkamlanadi. Ikkinchidan, tasviriy san’at to‘garaklari kognitiv va akademik yutuqlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Musiqa va tasviriy san’at mashg‘ulotlarida muntazam qatnashish o‘quvchilarning umumiy o‘quv ko‘rsatkichlarini yaxshilash bilan bog‘liqligini qayd etish mumkin. Masalan, Yaponiyada o‘tkazilgan tekshiruvda, bu to‘garaklar qatnashchilari matematikadan, o‘qishdan va boshqa fanlardan yuqori baholar olish tendensiyasi ko‘rsatilgan. Shuningdek, NEA (AQSh Milliy san’at fondi) ma’lumotlariga ko‘ra, maktabdan tashqari san’atga oid darslar (bog‘chalarda va maktabdan tashqarida) qatnashgan bolalarning matematik va o‘quv ko‘rsatkichlari ham yaxshilanganligini aniqlagan.. Bundan ko‘rinadiki, san’at mashg‘ulotlari o‘qish motivatsiyasini oshiradi, ijodkorlikni kuchaytiradi va murakkab masalalarni ijodiy yondashuv bilan hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 89 Uchinchidan, tasviriy san’at to‘garaklarining muhim tomoni – bolalarning ijtimoiyemotsional rivojlanishiga hissa qo‘shishi. Elise Paul va hamkorlari (2023) tadqiqotida darsdan tashqari mashg‘ulotlar ya’ni to‘garaklar 5-sinf o‘quvchilari orasida 8-sinfda aniqlangan tashqi xulq-atvor muammolari xavfini kamaytirishi ta’kidlandi. Ma’lumotlarga ko‘ra, rassomchilik va musiqa bilan shug‘ullanish bolalar o‘rtasida do‘stona munosabatlar, ijobiy o‘zaro bog‘lanish va stressni boshqarish ko‘nikmalari rivojlanishiga yordam beradi. Tadqiqot mualliflarining fikricha, san’at faoliyati orqali olingan yutuqlar va malakalar bolalarda muvaffaqiyat tuyg‘usini oshiradi, o‘ziga bo‘lgan ishonchni kuchaytiradi. Shuningdek, bunday mashg‘ulotlarda o‘qituvchilar va tengdoshlarga o‘rnak bo‘lish, mas’uliyatni his etish kabi ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanadi. NEA hisobotida ham ta’kidlanishicha, maktabdan tashqari san’at mashg‘ulotlari bolalarning ijobiy o‘rganish yondashuvi va keng ko‘lamli shaxslararo ko‘nikmalarini oshiradi, muammoli xulqatvor namoyon bo‘lishini pasaytiradi. To‘rtinchidan, san’at to‘garaklari bolalar dunyoqarashini boyitadi. Tasviriy san’at bilan shug‘ullanish orqali o‘quvchilar ma’naviy qadriyatlarni, estetik kechinmalarni o‘rganadilar. Sa’diev (2023) tadqiqotida rassomchilik o‘quvchilarda ma’naviy dunyoqarashni shakllantirish va estetik fikrlashni rivojlantirishda muhim vosita 1 ekanligi qayd etilgan. Tasviriy san’at asarlarini o‘rganish san’atshunoslik bilimlarini kengaytiradi, tafakkurini boyitadi va tajriba orttirishga yordam beradi. Shu bilan birga, tasviriy san’at to‘garaklari maktabga nisbatan ijobiy munosabatni oshirishi, bepul va qiziqarli mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning maktab ta’limiga sodiqligini mustahkamlaydi. Yuqorida sanab o‘tgan omillarni umumlashtirib aytganda, tasviriy san’at to‘garaklari o‘quvchilarga quyidagi afzalliklarni taqdim etadi: • Ijodkorlik va kreativlikni rivojlantirish: tasviriy san’at mashg‘ulotlari o‘quvchilarga innovatsion yondashuv va yangi badiiy g‘oyalarni sinovdan o‘tkazish imkonini beradi, ularning ijodiy fikrlash salohiyatini oshiradi. • Ijtimoiy-emotsional rivojlanish: guruh bo‘lib ishlash, xulq-atvorni boshqarish va emotsional barqarorlikni oshirish kabi qobiliyatlar shakllantiradi. • Ma’naviy-estetik ongni boyitish: san’at asarlari orqali o‘quvchilar ma’naviy qadriyatlarni anglaydi, estetik didi va san’atga bo‘lgan muhabbati ortadi. Tasviriy san’at to‘garaklarining tashkil etilishi bolalarning jismoniy va ruhiy sog‘lom rivojlanishiga xizmat qiladi. Bunday mashg‘ulotlar ijodkor, bilimdon, va madaniyatli shaxslar tayyorlashda muhim o‘rin tutadi. Xulosa. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, tasviriy san’at to‘garaklari o‘quvchilar shaxsini har tomonlama rivojlantirishda kuchli tarbiyaviy va ta’limiy omil hisoblanadi. Xorijiy tadqiqotchilarning kuzatuvlari hamda o‘zbek olimlari fikrlari asosida, bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatini faollashtiradi, estetik didini shakllantiradi, ijtimoiyemotsional barqarorligini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, to‘garaklar maktab muhitiga ijobiy munosabatni kuchaytirib, san’atga qiziqishni hayotiy ehtiyoj darajasiga ko‘taradi. Shunday ekan, umumiy ta’lim maktablarida tasviriy san’at to‘garaklarini muntazam yo‘lga qo‘yish ijodiy 1 Sa’diev, S. T. (2023). Darsdan tashqari to‘garak mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni tasviriy savodxonlikka oid ko‘nikmalarini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi (Navoiy). INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 90 tafakkurga ega, ma’naviy boy va ijtimoiy faol avlodni tarbiyalashning muhim pedagogik yo‘nalishidir. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Gao, Z., & Bhandari, P. (2024). Assessment of the Development of Out-of-School Art Education and Training Institutions for Primary School Students in Urban China. Evolutionary Studies in Imaginative Culture, 8(2), 1249–1262. https://doi.org/10.70082/esiculture.vi.1374 esiculture.com 2. Ishiguro, C., Ishihara, T., & Morita, N. (2023). Extracurricular music and visual arts activities are related to academic performance improvement in school-aged children. npj Science of Learning, 8, Article 7. https://doi.org/10.1038/s41539-023-00155-0. 3. Paul, E., McFerran, K. S., & Taylor, S. M. (2023). Associations between extracurricular arts activities, school-based arts engagement, and subsequent externalising behaviours in the Early Childhood Longitudinal Study. Scientific Reports, 13, Article 13840. https://doi.org/10.1038/s41598-023-39925-6. 4. Iyengar, S. (2025, February 11). Educating ourselves about childhood arts experiences— and why they matter. National Endowment for the Arts Blog. Retrieved from https://www.arts.gov/stories/blog/2025/educating-ourselves-about-childhood-artsexperiences-and-why-they-matter. 5. Sa’diev, S. T. (2023). Darsdan tashqari to‘garak mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni tasviriy savodxonlikka oid ko‘nikmalarini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi (Navoiy). https://doi.org/10.5281/zenodo.10662987. 6. Lutfullayev, O. Sh. (2024). Tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarda badiiy ijodkorlikni rivojlantirish. In Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: nazariya va amaliyot (pp. 41– 47). Navoiy Davlat Pedagogika Instituti. https://doi.org/10.5281/zenodo.6047647. 7. Abduvoitovich, B. D. (2025). Bolalarga ekologik ta’lim va tarbiya berishda tasviriy san’atning ahamiyati. ИКРО журнал, 14(02), 96-99.