KULOLCHILIK MASHG'ULOTLARIDA BADIIY LOYIHALASH VOSITASIDA TALABALARNING FAZOVIY TASAVVURINI RIVOJLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 132 KULOLCHILIK MASHG‘ULOTLARIDA BADIIY LOYIHALASH VOSITASIDA TALABALARNING FAZOVIY TASAVVURINI RIVOJLANTIRISH 1Komiljon Gulyamov, 2Azizbek Rahimov 1Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti dotsenti, pedagogika fanlari doktori (DSc), 2Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17400272 Annotatsiya. Ushbu maqolada badiiy loyihalash usuli kulolchilik san’atini o‘rgatishda talabalarning fazoviy tasavvurini rivojlantirishning eng samarali usuli sifatida e’tirof etiladi. Muallif tomonidan etuk mahalliy va chet el olimlarining ilmiy tadqiqotlari o‘rganilib, taxlil qilingan. Shuningdek, badiiy loyihalash innovatsion, ijodiy faoliyat ekanligi ta’kidlangan. Аннотация. В статье рассматривается метод художественного проектирования как наиболее эффективный способ развития пространственного воображения учащихся при обучении искусству керамики. Автором изучены и проанализированы научные исследования ведущих отечественных и зарубежных учёных. Подчеркивается, что художественное проектирование – это инновационная, творческая деятельность. Abstract. This article recognizes the artistic design method as the most effective way to develop students' spatial imagination in teaching the art of ceramics. The author has studied and analyzed the scientific research of mature domestic and foreign scientists. It is also emphasized that artistic design is an innovative, creative activity. Kalit so‘zlar: badiiy loyihalash, badiiy kulolchilik, fazoviy fikrlash, loyihalash usuli. Ключевые слова: художественное проектирование, художественная керамика, пространственное мышление, метод проектирования. Keywords: artistic design, artistic pottery, spatial thinking, design method. Badiiy loyihalash madaniyati bugungi kunda uzluksiz ta’lim amaliyotining ko‘plab yo‘nalishlariga kiritilgan bo‘lib, bu birinchi navbatda mutaxassislarning amaliy tayyorgarligini kuchaytirishga qaratilgan ta’lim mazmunini modernizatsiya qilish bilan bog‘liq. Yangi davlat ta’lim standartlari sharoitida badiiy loyihalash yetakchi o‘rinni egallaydi. Xususan, bu amaliyot o‘quv jarayonida kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish maqsadida mashg‘ulotlarning faol va interaktiv shakllaridan o‘quv jarayonida samarali foydalanishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv insonparvarlik shaxsiga yo‘naltirilgan yo‘nalishga o‘tish, insonning muhim kuch, qobiliyat va iste’dodlarini rivojlantirish va o‘z-o‘zini anglash bilan bog‘liq bo‘lgan zamonaviy ta’lim tizimining maqsadlarini o‘zgartirish bilan belgilanadi. O‘quv rejasi doirasida talabalarga integratsiyalashgan ta’lim berish va fanlararo aloqa ta’lim jarayonini o‘zgartiradi, uni maqsadli hamda yanada samarali qiladi. Fanlarning uzluksizligi va ular orasidagi uzviy aloqalar ijodiy fikrlash hamda o‘tmish an’analar asosida mukammal shakllarni loyihalash va badiiy bezash ko‘nikmalarini rivojlanishini ta’minlaydi [2, 111-b.]. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 133 Bo‘lajak mutaxassislarning nazariy va amaliy tayyorgarligi talabalar faoliyatining turli shakllarida amalga oshirilib, mazmunli va kasbiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Oliy ta’lim muassasasi bitiruvchilarining malakaviy tavsiflarida amaliy bezak san’atida badiiy loyihalash jarayonida inson faoliyatining turli sohalari – san’at, loyihalash, texnologiya, iqtisodiyot, sotsiologiya yutuqlarini birlashtirgan va badiiy-estetik jihatdan mukammal, sifatli, noyob mahsulotlarni yaratishga qaratilgan ijodiy faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi. Hozirgi vaqtda badiiy kulolchilikda loyihalashning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning materiali moddiy emas, ramziy shaklga ega. Bu loyihalash obyektini modellashtirish nuqtai nazaridan badiiy loyihalashni aqliy faoliyat jarayoni sifatida ko‘rib chiqishga asos bo‘ladi. Loyihalash faoliyati innovatsion, ijodiy faoliyatlar sirasiga kiradi, chunki u haqiqatni o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, u birlashtirilishi, o‘zlashtirilishi va takomillashtirilishi mumkin bo‘lgan texnologiya asosida quriladi. Badiiy kulolchilik amaliy bezak san’ati, shuningdek, dizayn va mahobatli bezak san’ati turlaridan biri ekanligini yoddan chiqarmaslik lozim. Badiiy kulolchilik» tushunchasi jamoaviy atamaning ma’nosiga ega bo‘ldi, chunki ishlab chiqarish texnologiyasining umumiyligi va chinni, fayans, mayolika, terakota va boshqa kulolchilik buyumlaridagi mahsulotlar massasining tarkibi ularni bir guruhga birlashtiradi. Ularning barchasi loydan yasaladi, pishirish jarayonidan o‘tadi va aksariyat hollarda bezatish jarayoni ham o‘xshash texnikaga ega. Shuni ta’kidlash joizki, loy navlarining har biri o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, buyumning tashqi ko‘rinishidan ham ajratib turadi [7]. Badiiy kulolchilik san’atining o‘ziga xos xususiyatlarini va uni qanday loyihalashtirishni tushunish uchun turli manbalar tahlil qiindi. Turli xil san’at turlari bilan bog‘liq bo‘lgan mahsulot va asarlar tabiati, loyihalash uslubi, funksiyalari bilan ular badiiy kulolchilikdan prinsipial jihatdan farq qiladi. Mualliflar A.A.Xakimov, D.V.Tashxodjayeva, M.K.Raximov, S.SH.Aliyeva, Sh.S.Toshxodjayev, X.T.Umarov, A.I.Avgustinik, L.F.Akunova, A.I.Zaxarov, V.A.Krapivin, G.YE.Lukich, I.I.Moroz, D.Bubiko, X.Kruz, R.Doloros, X.Chavarra tomonidan kulolchilik ishlab chiqarish bo‘yicha materialshunoslik va texnologiya bo‘yicha ixtisoslashgan adabiyotlarda kulolchilik buyumlarini ishlab chiqarish, badiiy kulolchilikning rivojlanish tarixi, kulolchilik xom ashyosining har xil turlari va uni boyitish usullari, buyumlarni loyihalash asosida ta’mirlash jarayonlari, mahsulotlarni bezash usul va yo‘llari to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar mavjud. Xususan, S.SH.Aliyeva tomonidan fanlararo yondashuv asosida tarixiy, texnologik, badiiy, madaniy-diniy, madaniyatshunoslik omillarini hisobga olgan holda, IX–XXI asr boshidagi O‘zbekiston sirlangan kulolchiligining asosiy rivojlanish bosqichlari va badiiy xususiyatlarini, hunarmandchilikning ushbu turidagi usul va uslublarini aniqlash borasida ilmiytadqiqot olib borilgan [1, 12-b.]. Badiiy kulolchilikda loyihalash uslubi o‘quv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Texnologik va ishlab chiqarish amaliyotlari davomida talabalar kulolchilik mahsulotlarini ommaviy ishlab chiqarish sharoitida barcha talablar va badiiy loyihalash bosqichlari bilan batafsil tanishadilar, zero bu talablarning o‘quv va ijodiy faoliyat jarayonida muhim hisoblanadi. Oliy ta’lim muassasasida badiiy kulolchilikni o‘rgatishda badiiy loyihalashni quyidagi tarkibiy qismlarga ajratish mumkin: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 134 badiiy loyihalashning an’anaviy va yangi usullaridan samarali foydalanish, loyihalash vaziyatlarini o‘rganish strategiyasi va usullarini tanlash, yangi g‘oyalarni izlash, muammoning tuzilishini o‘rganish, baholash uslublari; badiiy loyiha, dastur maqsadlarini shakllantirish, muammolarni hal qilish; maqsadlarga erishish mezonlari va ko‘rsatkichlarini ishlab chiqish, ularning o‘zaro munosabatlarining tuzilishini yaratish; faoliyatning estetik va axloqiy tomonlarini hisobga olgan holda muammolarni hal qilishning ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash; badiiy loyihalarni stilistik yechimining umumlashtirilgan variantlarini ishlab chiqish, ularni tahlil qilish, badiiy loyihalarni amalga oshirishni rejalashtirish; konstruktiv, texnologik, badiiy-uslubiy, iqtisodiy va boshqa parametrlarni hisobga olgan holda mahsulotlarning badiiy loyihalarini ishlab chiqish; yangi mahsulotlar va badiiy loyihalarni ishlab chiqishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish. Amaliy bezak san’ati rassomini tayyorlash tizimida «Badiiy kulolchilikda loyihalash» fani umumta’lim va umumbadiiy sikl fanlari tomonidan shakllangan bilim, ko‘nikma va malakalarni birlashtiradi. Loyihalash faoliyatining o‘ziga xosligi, o‘zlashtirish jarayonida talabaning fikrlashiga alohida talablarni qo‘yadi. Aynan ushbu san’at turining o‘ziga xosligi kulol-rassom kasbiy tafakkurining rivojlanishi va shakllanishidagi xususiyatini belgilaydi. Kulol-rassomning innovatsiya qobiliyatiga ta’sir etuvchi muhim fazilatlaridan biri uning fazoviy tafakkurining yuqori darajada rivojlanganligida. Buyumning shakli ustida ishlayotgan kulol-rassom o‘zining oldida turgan badiiy loyihalash vazifalarini hal qilishi uchun mahsulot shakli mazmunli, qulay bo‘lishi zarur. Shuningdek, buyum ishlab chiqarish texnologiyasi talablariga javob berishi, go‘zallik va qulaylik g‘oyalariga mos kelishi alohida ahamiyat kasb etadi. G‘oyani izlash bosqichlari modelning eskiz, qoralama va sxemalarida qayd etiladi, ulardan eng yaxshilari tanlanadi so‘ng batafsil ishlab chiqiladi. Izlash ikki jihatdan – funksional va shakl jihatidan amalga oshiriladi. Funksional tahlilning maqsadi – mahsulot maqsadining uning funksiyasiga muvofiqligini aniqlash. Shaklni tahlil qilish esa uning tuzilish xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi; hajmli-fazoviy tuzilish, nisbat, mahsulot shkalasi tahlil qilinadi. Kompozitsion shakllantirish usullari loyihalash obyektiga obrazli yaxlitlikni yetkazish uchun mo‘ljallangan. Ammo bu sifat nafaqat kompozitsion vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish orqali erishiladi – masalan, mutanosiblik, uning elementlarining ifodali ritmi, dinamikasi yoki statik shakli, simmetriya-assimetriya, kontrast-nuans va boshqalar. Biror narsaning obrazini yaxlitlik, to‘liqlik shakliga moslashishini ta’minlaydi [5]. Badiiy ta’lim nuqtai nazaridan badiiy loyihalash sizga shaklni hajmli-fazoviy tashkil etish qonuniyatlarini, emotsional-aqliy tarkibni cheklangan vositalar bilan o‘tkazish tamoyillarini o‘zlashtirish, obrazli va fazoviy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. Ma’lumki, bir xil o‘quv sharoitida bo‘lgan turli talabalar uchun fazoviy tafakkurni rivojlantirish bir xil bo‘lmaydi. Bu fazoviy tafakkur tarkibida o‘rganish ta’sirida notekis rivojlanayotgan komponentlar mavjudligidan dalolat beradi. Ayniqsa, ushbu komponentlarni o‘rganish qiziqish uyg‘otadi. Ularni tavsiflovchi ko‘rsatkichlar aqliy rivojlanishning haqiqiy ko‘rsatkichlari hisoblanadi. Ular aqliy rivojlanishning individual shart-sharoitlarini hisobga INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 135 olgan holda bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash jarayonida shakllanadigan tafakkur tarkibidagi o‘sha yangi shakllanishlarni aks ettiradi. Ko‘pgina tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, talabalarda fazoviy tafakkurning muvaffaqiyatli rivojlantirishining muhim omillaridan biri bu professor-o‘qituvchi va talabaning hamkorlikdagi faoliyatidir. Shuningdek, bu jarayonda talaba shaxsiyatining shakllanishi quyidagi tamoyillar tufayli amalga oshirilishi maqsada muvofiq: faollik, mustaqillik, tashabbuskorlik, ijodkorlik, talabaning o‘zini o‘zi boshqarishga qodirligi, ya’ni ta’lim trayektoriyasini tanlashi. Hozirga kelib loyihalash uslubiga murojaat qilish, avvalambor, yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda, uni rivojlanish muammolarini ko‘rib chiqishga imkon berganligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Loyihalash uslubi talaba manfaatlariga yo‘naltirilgan bo‘lib, bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirish tadqiqot faoliyatini rag‘batlantiruvchi vazifalarni bajarish orqali amalga oshiriladi va aniq natijalarda o‘z aksini topadi. D.Dyui bunga quyidagicha ta’rif bergan: «muammo fikrning maqsadini belgilaydi, maqsad esa fikrlash jarayonini boshqaradi» [6, 221 -b.]. Loyihalash usuli asosida o‘qitishni tashkil etish masalalari rus olimlari P.P.Blonskiy, M.Y.Buxarkina, V.V.Guzeyev, Ye.S.Polat, N.Y.Selevko va chet el olimlari D.Dyui, V.Kilpatrik, M.Noll, R.Simson va boshqalar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish loyiha ustida ishlashning ajralmas qismi bo‘lib, turli o‘qitish strategiya va uslublari bilan samarali ta’lim muhitini yaratish va yuqori fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga turtki bo‘ladi. Loyihalash usuli murakkabligi, muammoga yo‘naltirilganligi tufayli murakkab va zarur didaktik muammolarni hal qilishning eng maqbul usuli hisoblanadi. Binobarin, talaba juda murakkab aqliy vazifalarni mustaqil ravishda yakka o‘zi yoki sheriklari bilan birgalikda hal qilishga tayyor bo‘lishi lozim. Loyihalashni o‘qitish metodikasi har bir loyihalash bosqichining pedagogik maqsadlari va xususiyatlariga mos ravishda talabalarning o‘quv-bilish faoliyatini jonlantirish uchun didaktik shart-sharoitlarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Shuning uchun biz kulolchilik san’atini o‘rgatishda talabalarning fazoviy fikrlash imkoniyatlarini ko‘rib chiqish maqsadida «Badiiy kulolchilikda loyihalash» fani doirasida loyihalash usulini tanlaymiz. Ushbu yondashuv kulolchilik mahsulotlarini zamonaviy sharoitlarda yaratish uchun loyihalash jarayonini maqbullashtiradi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, talabalarda kasbiy kompetentlikni shakllantirish yangi ijtimoiy-madaniy sharoitlarda o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish, ma’naviy-moddiy madaniyatning yuksak badiiy namunalarini yaratish, atrof-muhit obyektlari hamda turli buyumlarni badiiy loyihalash uchun an’anaviy va zamonaviy vositalar, metod va texnologiyalarni o‘zlashtirishga qodir bo‘lgan raqobatbardosh, talab darajasidagi mutaxassislarni tayyorlash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Алиева С. Ш. IX – ХХI аср боши Ўзбекистон сирланган кулолчилиги ривожланишининг асосий босқичлари ва бадиий хусусиятлари. Санъатшунослик фанлари бўйича фан доктори (DSc) автореферати. – Т.: 2018, – 71 б. 2. Гулямов К.М. Компетенциявий ёндашув асосида бўлажак амалий санъат ўқитувчиларини касбий фаолиятга тайёрлаш тизимини такомиллаштириш. Монография. – Т.: TO‘YTEPA PRINT, 2020. – 156 б. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 136 3. Муслимов Н.А., Уразова М.Б. Проективная деятельность будущего учителя. Учеб.пособие. – Т.: GrandPaper, 2011. – 92 с. 4. Полат, Е. С. Современные педагогические и информационные технологии в системе образования : учеб. пособие для студ. вузов / Е. С. Полат, М. Ю. Бухаркина. – 2-е изд., стер. – М. : Академия, 2008. – 368 с. 5. Розенсон, И. А. Основы теории дизайна: учеб. для вузов / И. А. Розенсон. – СПб. : Питер, 2008. – 219 с. 6. Сысоева Е. А. Проектирование в системе обучения художественной керамике. // Омский научный вестник. – Омск, – №3 (109) 2012. – Б. 218-221. 7. Ткаченко Л.А. Художественная керамика Западной Сибири последней трети ХХ– начала ХХI века: дис. ... канд. искусствоведения / Л. А. Ткаченко. – Барнаул : АГУ, 2009. – 150 с.