SELLYULOZANI LIMON KISLOTALI HOSILASINING Cu²⁺ IONLARI SORBSIYASI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 511 UDK: 661.728: 54.057 SELLYULOZANI LIMON KISLOTALI HOSILASINING Cu²⁺ IONLARI SORBSIYASI Sharibov Imomjon Ikrom o‘g‘li Tayanch doktorant. O‘zbekiston Republikasi Fanlar Akademiyasi Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti, E-mail: sharibovimomj[email protected], Tel: (93) 741 17 22, ORCID0009-0009-7728-6039 Yo‘ldoshov Sherzod Abdullayevich k.f.d., kat.i.x. O‘zbekiston Republikasi Fanlar Akademiyasi Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti. E-mail: [email protected], Tel: (97) 774 24 12, ORCID0000-0002-5690-4426 Annotatsiya. Paxta sellyulozasi limon kislotasi bilan yuqori haroratda modifikatsiya qilindi.Uning og‘ir metall ion Cu²⁺ yutish qobiliyati o‘rganilganda, 80°C haroratda, 3 soat eritma muhitida va eritmadan ajratib olib termastada 100°C haroratda, 12 soat davomida, sellyuloza : limon kislotasi massaviy nisbati 1:5 bo‘lgan sharoitda modifikatsiyalangan sellyuloza eng yuqori yutish qobiliyatiga ega ekani aniqlandi. Modifikatsiyalangan sellyulozaning yutish qobiliyati ionlarning konsentratsiyasi ortishi bilan birga oshib bordi. Modifikatsiyalangan sellyulozaning namunalari infraqizil (IQ) spektrlari va skanerlovchi elektron mikroskopiya (SEM) tasvirlari orqali tasdiqlandi. Kalit sо‘zlar: sellyuloza, modifikatsiya, limon kislota, mis (II) sulfat, sorbsion sigimi, spektroskopiya, Аннотация: Хлопковая целлюлоза была модифицирована лимонной кислотой при повышенной температуре. При исследовании её способности адсорбировать ионы тяжёлого металла Cu²⁺ было установлено, что целлюлоза, модифицированная при 80 °C в течение 3 часов в растворе, с последующей термообработкой при 100 °C в течение 12 часов и при массовом соотношении целлюлоза : лимонная кислота = 1:5, обладает наибольшей адсорбционной способностью. Адсорбционная способность модифицированной целлюлозы увеличивалась с ростом концентрации ионов. Структура и морфология поверхности модифицированной целлюлозы подтверждены методами инфракрасной (ИК) спектроскопии и сканирующей электронной микроскопии (СЭМ). Ключевые слова: целлюлоза, модификация, лимонная кислота, сульфат меди (II), сорбционная ёмкость, спектроскопия, электронная микроскопия Annotation: Cotton cellulose was modified with citric acid at elevated temperature. When studying its ability to adsorb heavy metal Cu²⁺ ions, it was found that the cellulose modified at 80 °C for 3 hours in solution, followed by thermal treatment at 100 °C for 12 hours, and at a cellulose-to-citric acid mass ratio of 1:5, exhibited the highest adsorption capacity. The ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 512 adsorption capacity of the modified cellulose increased with the rise in ion concentration. The structure and surface morphology of the modified cellulose were confirmed by infrared (IR) spectroscopy and scanning electron microscopy (SEM) analyses. Key words: cellulose, modification, citric acid, copper(II) sulfate, sorption capacity, spectroscopy, electron microscopy 1.KIRISH. Sanoat oquva suvlaridan og‘ir metallarni olib tashlash uchun an’anaviy usullar quyidagilardan iborat: kimyoviy cho‘ktirish, elektroliz, membrana orqali ajratish, ion almashinuvi va faollashtirilgan uglerod orqali adsorbsiya. Biroq, ushbu usullarning aksariyati quyidagi kamchiliklarga ega: katta kapital mablag‘ yoki yuqori ekspluatatsiya xarajatlari, hosil bo‘lgan cho‘kma (shlam) ni yo‘qotish zarurati. So‘nggi yillarda sanoat chiqindilaridan og‘ir metallarni arzon materiallar orqali tozalashga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Bunday adsorbentlar sifatida qishloq xo‘jaligi chiqindilari, sanoat chiqindilari va biologik materiallar o‘rganilmoqda [1–3]. Yaqinda modifikatsiyalangan sellyuloza bonchalari [4] va xelitlovchi qatronlari [5] og‘ir metall ionlarini adsorbsiyalashda qo‘llanilgan. 2.ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR. So‘nggi yillarda sellyulozali materiallar (masalan: paxta, soya po‘stlog‘i [6], paxta urug‘i po‘stlog‘i, makadamiya yong‘og‘i [7], qand lavlagi po‘stlog‘i [8], guruch somoni [9], soya somoni [10]) suvli eritmalardan og‘ir metallarni ajratib olish uchun o‘rganilmoqda [11–16]. Ayrim tadqiqotlarda sellyulozali materiallar faollashtirilgan uglerodga aylantirilib, ularning suvli eritmalardan og‘ir metall va fenolni olib tashlash qobiliyati o‘rganilgan [17–19]. Shuningdek, qishloq xo‘jaligi materiallarini ko‘p funksiyali kislotalar (masalan: limon kislotasi, tartarik, fosforik kislota) bilan mo‘tadil haroratda ishlov berish orqali ularning metall ionlarni yutish qobiliyatini oshirish mumkinligi aniqlangan [20–26]. Bunday ishlov natijasida material tarkibiga qo‘shimcha kislotali guruhlar kiritiladi, bu esa efir bog‘lari hosil qilish orqali amalga oshadi. Ba’zi sellyulozali materiallar, jumladan qand lavlagi po‘stlog‘i, organik polifosforik kislota – fitik kislota bilan modifikatsiya qilingan va bu materialning kaltsiy almashinish qobiliyati 2,72 meq/g ga yetgani aniqlangan [26]. Marshall va boshqalar [22] soya po‘stlog‘i ni turli xil polikarbon kislotalar bilan modifikatsiya qilish orqali Cu +2 ioni yutish qobiliyatini taqqoslab chiqqanlar. Ular limon kislotasi (trikarbon kislotasi) ishlatilganida suksinik, tartarik, malik va maleik kislotalar (ikkita karboksil guruhiga ega kislotalar) bilan qilingan modifikatsiyaga qaraganda yaxshiroq natija berganini aniqlagan. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — NaOH va limon kislotasi bilan ishlov berilgan paxta materialining mis (Cu²⁺) ionni yutish qobiliyatini aniqlash. Shu maqsadda, paxta materiali NaOH ishqorli eritmasi bilan dastlabki ishlov beriladi va so‘ngra limon kislotasi bilan birga yuqori haroratda ishlov beriladi, bu esa uning kationlarni yutish xossasini kuchaytirishga xizmat qildi. Modifikatsiyalangan paxta materiali strukturaviy tahlildan o‘tkazilib, mis ionlarni adsorbsiyalash bo‘yicha tizimli tadqiqot o‘tkazildi. 2.1. Adsorbent tayyorlash Paxta 5% NaOH eritmasi bilan qaynatish usulida ishlov berildi, so‘ngra distillangan suvda yuvilib, quritildi. Quritilgan paxta 2–3 mm uzunlikdagi bo‘lakchalarga bo‘lindi va keyingi ishlovlar uchun tayyorlandi. Modifikatsiya qilishdan oldin paxta namunasi va limon kislotasi 50°C da doimiy massa holatiga yetguncha pechda quritildi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 513 Kimyoviy modifikatsiya Marshall va boshqalar tomonidan ilgari tavsiya etilgan usul asosida, ba’zi o‘zgarishlar bilan (reaksiya vaqti va harorati) amalga oshirildi. 0.5 g ishlov berilgan paxta 2.5 g limon kislotasi eritmasi (100 mL suvda eritilgan) bilan aralashtirildi. Aralashma 80°C haroratda 3 soat davomida aralashtirildi, so‘ngra aralashmalar keramik podnosga joylashtirilib, 100°C haroratda majburiy havo bilan ishlov beriladigan pechda 12 soat davomida quritildi. Keyinchalik, limon kislotasi bilan paxta o‘rtasidagi termo-kimyoviy reaksiya 100°C haroratda 12 soat davom ettirildi. Sovitilgan mahsulot har bir gramiga 200 mL issiq distillangan suv bilan 3 marta takroran yuvildi, bu ortiqcha limon kislotasini to‘liq chiqarib tashlash uchun yetarli bo‘ldi. Bu yuvish limon kislotasining qolgan qismlarini olib tashlaganini tasdiqlash uchun: mahsulot 10 mL suvda suspenziya holatiga keltirildi, so‘ngra 10 mL 0.1 M qo‘rg‘oshin (II) nitrat eritmasi qo‘shildi. Eritmada xiralik (Pb(II) sitrat cho‘kmasi) kuzatilmadi. Oxirida modifikatsiyalangan sellyuloza namunalari yana 50°C da doimiy og‘irlikka yetguncha quritildi va kelajakdagi adsorbsion ishlatish uchun eksikator (namlikdan himoyalangan idish)da saqlandi. Shuningdek, boshqa sinovlar ham o‘tkazildi, ularda reaksiya vaqti va harorati o‘zgartirildi (1jadvalga keltirilgan).Qo‘shimcha: tajribalar eritmasiz va haroratsiz faqat termastadan yuqori haroratlarda ham amalga oshirildi. Sorbsion xossasi past aniqlangani uchun maqolaga qo‘shilmadi. Namuna raqami Sellyuloza massasi (g) Limon kislota massasi (g) Eritma muhitida Termastda Olingan sorbent massasi (g) Vaqt (soat) Harorat (C0) Vaqt (soat) Harorat (C0) 1 1 1 2 60 10 80 1.0 2 3 80 12 100 1.05 3 1 3 2 60 10 80 1.01 4 3 80 12 100 1.11 5 1 5 2 60 10 80 1.03 6 3 80 12 100 1.21 7 1 7 2 60 10 80 1.02 8 3 80 12 100 1.19 9 1 10 2 60 10 80 1.04 10 3 80 12 100 1.23 1-Jadval. Turli sharoitlarda olingan limon kislota bilan madifikatsiyalangan sellyuloza namunalari 2.2. Adsorbentning xususiyatlarini aniqlash Paxta po‘stlog‘ining morfologik (tashqi tuzilma) xususiyatlari skanerlovchi elektron mikroskop yordamida o‘rganildi. Mikroskopda ishlatilgan kuchlanish: 5.0 kV, fokus nuqtasi o‘lchami: 10 μm. Adsorbentdagi funksional guruhlar FT/IR NEXUS 670 turidagi Fourier o‘zgaruvchan infraqizil spektrometr yordamida aniqlandi. Namuna tayyorlashda KBr disklari ishlatildi. 2.3. Eritmalar tayyorlash ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 514 Cu²⁺ ioni eritmasi mis(II) sulfat (analitik darajadagi) 0.1 malyarli eritmasini suyultirish orqali turli konsentratsiyali eritmalar tayyorlandi. Eritmalar pH darajasi suyultirilgan HNO₃ va NaOH eritmalari yordamida sozlandi. 2.4. Cu²⁺ ionini adsorbsiyalash tajribalari Tajriba ishlar 28±2°C haroratda yopiq kolbalarda olib borildi. 0.1 g quruq paxta adsorbenti 50 mL Cu²⁺ turli konsentratsiyali eritmalari bilan 250 rpm tezlikda 2 soat aralashtirib muvozanat holatiga yetguncha ishlov berildi. Eritmaning boshlang‘ich pH darajasi suyultirilgan HNO₃ yoki NaOH yordamida pH = 5-6 atrofida saqlandi. Muvozanatga erishish uchun zarur bo‘lgan aloqa vaqtini aniqlash uchun bir nechta oddiy adsorbsion kinetika tajribalari o‘tkazildi. Belgilangan vaqtlarda namunalar olindi. Har bir kolbadan 50 mL eritma filtrlash orqali ajratildi va tahlil qilindi. Boshlang‘ich (Co) va yakuniy (Ce) Cu²⁺ konsentratsiyasi Ultura binafsha tolqinli (UB) spektroskopiya uskunasi yordamida aniqlandi. Adsorbentning bir grammiga to‘g‘ri kelgan yutilgan metall miqdori (qe, mg/g) quyidagi massa balans tenglamasi yordamida hisoblandi: qe=V(C0−Ce)/m Yutilgan Cu²⁺ foizi (qe, %) esa quyidagi formulada hisoblandi: qe(%)=100⋅(C0−Ce)/C0 Bu yerda: Co— dastlabki Cu²⁺ ionlari konsentratsiyasi (ppm), Ce— muvozanat holatidagi Cu²⁺ ionlari konsentratsiyasi (ppm), V — eritmaning hajmi (L), va m — adsorbentning og‘irligi (g) ni bildiradi. Eksperimentlar ikki martalik takrorlash bilan bajarildi va salbiy nazorat (adsorbentsiz) ham o‘tkazildi, bu yutilish faqat paxta sellyulozasi tufayli bo‘lganini isbotlash uchun bajarildi. 3. NATIJALAR VA MUHOKAMA 3.1. Adsorbentning tavsifi (xarakteristikasi) Paxta materialiga oddiy gidroksidli ishlov berilishi uning kation almashinuvi qobiliyatini sezilarli darajada oshiradi. Pektotsellyulozali materiallarni suyultirilgan NaOH eritmasi bilan oldindan ishlov berish, pektin zanjirlariga bog‘langan esterlar (metillangan karboksil guruhlar) ning saponifikatsiyasiga olib keladi. Bu esa, pektin strukturasidagi erkin karboksilat guruhlari sonining oshishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, bu ishlov natijasida selluloza molekulalaridagi esterlashgan birlamchi spirt guruhlari ajralib chiqishi mumkin. Bundan tashqari, yumshoq sharoitda suyultirilgan NaOH eritmasi bilan ekstraktsiya qilish, past molekulyar massali eruvchan moddalarni olib tashlash orqali materialning barqarorligini ta’minlaydi. Bu esterlashni yo‘qotish (deesterifikatsiya) ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 515 jarayoni: Pektin fraksiyasining kation yutish (almashinish) qobiliyatini oshiradi. Sellulozali fraksiyada limon kislotasi bilan esterlash uchun mos bo‘lgan birlamchi spirt guruhlarining sonini oshiradi. Oldingi tadqiqotda [12], shakar lavlagi po‘stlog‘i avval NaOH bilan saponifikatsiyalanib, so‘ngra formaldehid va epixlorogidrin bilan modifikatsiya qilingan. Limon kislotasi bilan ishlov berish bosqichida, erkin birlamchi spirt guruhlari bilan boyitilgan selluloza qo‘shimcha karboksil guruhlarini bog‘lashi mumkin. Bu esa, materialning kation yutish qobiliyatini yanada oshiradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, bazaviy ishlovdan so‘ng limon kislotasi bilan modifikatsiya qilish kation almashinish qobiliyatini oshirishda ancha samaraliroqdir. Shuningdek, modifikatsiyalangan paxtaning shishish va suvni ushlab qolish qobiliyatining pastligi — limon kislotasi bilan ishlov berish natijasida barqarorlik oshganini bildiradi. Buning sababi limon kislotasining karboksil guruhlari orqali selluloza tolalarining o‘zaro bog‘lanishi (crosslinking) bo‘lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, bazaviy ishlov va limon kislotasi bilan modifikatsiyalash: paxtaning tuzilishini barqarorlashtiradi (konsolidatsiyalash), karboksil guruhlar orqali molekulalarga bog‘lanib, uning kation yutish (adsorbsiya) qobiliyatini oshiradi. Gemisellyuloza suyultirilgan kislota yoki ishqor ta’sirida oson gidrolizlanishiga qaramay, selluloza va lignin kuchli tuzilishga ega bo‘lib, gidrolizga nisbatan chidamli hisoblanadi. Ishqoriy yuvishdan so‘ng qolgan selluloza va lignin modifikatsiya jarayonida limon kislotasi bilan reaksiyaga kirishishi mumkin. Limon kislotasi bilan modifikatsiya jarayoni 1-rasmda sxematik tarzda ifodalangan. Bu jarayonda sellulozaning gidroksil guruhlari limon kislotasining angidrid shakli bilan reaksiyaga kirishib, ester bog‘ hosil qiladi va som tolasi tuzilmasiga karboksil guruhlarini kiritadi.Ushbu mexanizm FTIR spektrlari (Fourier transform infraqizil spektroskopiya) orqali ham tasdiqlangan. Soyaning som tolasi namunalarining FTIR spektrlari 2-rasmda ko‘rsatilgan.Spektral natijalarga ko‘ra: 2917 sm⁻¹ dagi cho‘qqilar (piklar) — C–H guruhiga tegishli,1063 sm⁻¹ atrofidagi cho‘qqilar esa — sellulozaning birlamchi gidroksil guruhlarining cho‘zilma tebranishiga (C=O) mos keladi.Limon kislotasi bilan modifikatsiyalanmagan namuna bilan solishtirilganda, modifikatsiyalangan namunada 1727 sm⁻¹ da karboksil guruhining aniq cho‘zilma tebranishiga xos kuchli yutilish zonasi kuzatilgan. Bu esa limon kislotasi bilan esterifikatsiya sodir bo‘lganini ko‘rsatadi [11]. Shuningdek 3382 va 3353 sm⁻¹ dagi keng yutilish zonalari ham karboksil guruhlariga (O–H) mos keladi (bu guruhlar odatda 2500–3500 sm⁻¹ diapazonda joylashadi). Bu esa limon kislotasi bilan modifikatsiyadan so‘ng karboksil guruhlari hosil bo‘lganini yana bir bor tasdiqlaydi. Shunday qilib, g'ovakli tuzilishga va tartibsiz sirtga, shuningdek, kiritilgan erkin karboksil guruhlarning yuqori miqdoriga asoslanib, limon kislotasi bilan o'zgartirilgan paxta sellyulozsi metall ionlarini adsorbsiyalash uchun etarli jismoniy va kimyoviy xususiyatlarga ega degan xulosaga kelish mumkin. Barcha sellulozali materiallar kabi, paxta ham yuqori darajada hujayraviy (cellular) tuzilishga ega bo‘lib, uning skeleti nanometrdan mikrometrgacha bo‘lgan o‘lchamlarda shakllanadi. 2- ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 516 rasmda limon kislotasi bilan modifikatsiyadan oldin va keyin paxta sellyuloza tolasi namunalari uchun olingan SEM (skanerlovchi elektron mikroskop) tasvirlari keltirilgan. 2-rasm. SEM natijalari Har ikkala namunada ham tolalar (fibrillar) yaqqol ko‘rinadi. Modifikatsiyalanmagan xom namuna (3a-rasm) qattiq va yuqori darajada tartiblangan tolalar tuzilmasiga ega. Maydalanib elakdan o‘tkazilgan namuna (3b-rasm) tolalari esa boshlang‘ich bog‘langan tuzilmasidan ajralib, to‘liq ochilgan (yuzaga chiqqan) holda ko‘rinadi. 3.3. Cu²⁺ ionlarining dastlabki kontsentratsiyasining sorbsiyaga ta’siri Bir qator tajribalarda Cu²⁺ ionining dastlabki kontsentratsiyasi uni eritmadan ajratib olish samaradorligiga qanday ta’sir qilishini o‘rganish uchun o‘tkazildi. Barcha namunalar uchun ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, ion kontsentratsiyasi oshgani sari metall ionlarining yutilishi va ularning yutilish foizi oshadi. Buning sababi, ion kontsentratsiyasi past bo‘lgan sharoitda adsorbent yuzasidagi faol markazlarning ionlarga nisbati yuqori bo‘ladi va shu sababli barcha metall ionlari adsorbent bilan reaksiyaga kirishib, eritmadan olib tashlanadi. Ammo kontsentratsiya yuqori bo‘lsa, konsentratsion gradyent (ya’ni harakatlantiruvchi kuch) kuchayadi va natijada bir birlik og‘irlikdagi adsorbentga yutilgan Cu²⁺ miqdori (qe) ko‘payadi. Shu sababli, paxta sellyulozasi asosidagi adsorbentlar past ion kontsentratsiyali chiqindi suvlari uchun juda samarali hisoblanadi, yuqori kontsentratsiyali chiqindilarni esa suvni suyultirish orqali tozalash samaradorligini oshirish mumkin [24] (2-jadval). C0(mg/l) Cu²⁺ Ce(mg/l) qe(mg/g) 10 4.41 27.95 20 8.4 58 30 15.44 72.8 40 23.27 83.65 50 30.56 97.2 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 517 2Jadval.T urli konsentratsiyali eritmalarning sorbsoin sig’imlari 4. XULOSA Limon kislotasi yordamida modifikatsiyalangan selluloza namunalarini tayyorlash va ularning Cu²⁺ ionini yutish xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, reaksiya harorati 80°C haroratda, 3 soat eritma muhitida va eritmadan ajratib olib termastada 100°C haroratda, 12 soat davomida, sellyuloza : limon kislotasi massa nisbati 1:5 bo‘lgan sharoitda modifikatsiya qilingan selluloza eng yuqori yutilish sig‘imiga ega bo‘lishi aniqlandi..Hozirda yuqori konsentratsiyali eritmalarda ham sorbsion xossalari (kinetikasi va izotermasi) o’rganilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: [1]S.E. Bailey, T.J. Olin, R.M. Brica, D.D. Adrin, Og‘ir metallarni adsorbsiyalash uchun arzon adsorbentlarning salohiyati haqida sharh, Water Research, 33 (1999) 2469–2479. [2]K.K. Wong, C.K. Lee, K.S. Low, M.J. Haron, Mis va qo‘rg‘oshinni galvanik chiqindilardan tartarat kislotasi bilan modifikatsiyalangan guruch po‘chog‘i yordamida tozalash, Process Biochemistry, 39 (2003) 437–445. I. [3]Villaescusa, N. Fiol, M. Martinez, N. Miralles, J. Poch, J. Serarols, Mis va nikel ionlarini suvli eritmalardan uzum shoxchalari chiqindilari yordamida olib tashlash, Water Research, 38 (2004) 992–1002. [4]L. Svoboda, L. Canova, Ostsorb P va Ostsorb SA-5 sellyuloza adsorbentlarida qo‘rg‘oshin va kadmiyning sorbsiyasi, Collection of Czechoslovak Chemical Communications, 57 (1992) 2089. [5]A. Uchiumi, H. Tanaka, Formazan hosilalarini funksional guruh sifatida o‘z ichiga olgan xelatlovchi qatronlar va ularning metall ionlarini sorbsiyalash xususiyati, Analytical Sciences, 5 (1989) 425. [6]W.E. Marshall, L.H. Wartelle, A.Z. Chatters, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan soya po‘choqlari va tijorat katyon almashuvchi qatronlarning attritsiyasini taqqoslash, Industrial Crops and Products, 13 (2001) 163–169. [7]L.H. Wartelle, W.E. Marshall, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan qishloq xo‘jalik chiqindilari mis ionlarini adsorbsiyalovchi sifatida, Advances in Environmental Research, 4 (2000) 1–7. 60 35.06 124.7 70 40.25 148.75 80 48.1 159.5 90 53.21 183.95 100 57.89 210.55 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 518 [8]H.S. Altundogan, N.E. Arslan, F. Tumen, NaOH va limon kislotasi bilan ishlov berilgan qand lavlagi pulpasining suvli eritmalardan misni olib tashlashi, Journal of Hazardous Materials, 149 (2007) 432–439. [9]Renmin Gong, Youbin Jin, Fayang Chen, Jian Chen, Zhili Liu, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan guruch somoni yordamida malaxit yashili bo‘yog‘ini suvli eritmadan samarali olib tashlash, Journal of Hazardous Materials, B137 (2006) 865–870. [10]Bo Zhu, Tongxiang Fan, Di Zhang, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan soya somoni yordamida suvli eritmadan mis ionlarini yutish, Journal of Hazardous Materials, 153 (2008) 300–308. [11]V.M. Dronnet, C.M.G.C. Renard, M.A.V. Axelos, J.-F. Thibault, Qand lavlagi pulpasining ikki valentli metall kationlarini bog‘lash xususiyati, Carbohydrate Polymers, 34 (1997) 73–82. [12]V.M. Dronnet, M.A.V. Axelos, C.M.G.C. Renard, J.-F. Thibault, Qand lavlagi pulpasining metall kationlarini bog‘lash qobiliyatini yaxshilash. 1-qism. Bog‘lovchi xususiyatlarga, tarkibga va gidratatsiyaga o‘zaro bog‘lash ishlovining ta’siri, Carbohydrate Polymers, 35 (1998) 29–37. [13]V.M. Dronnet, M.A.V. Axelos, C.M.G.C. Renard, J.-F. Thibault, Qand lavlagi pulpasining metall kationlarini bog‘lash qobiliyatini yaxshilash. 2-qism. Modifikatsiyalangan qand lavlagi pulpasining ikki valentli metall kationlarini bog‘lash xususiyati, Carbohydrate Polymers, 35 (1998) 239–247. [14]Z. Aksu, A. Isoglu, Qishloq xo‘jaligi chiqindisi bo‘lgan qand lavlagi pulpasiga biosorbsiyalash yo‘li bilan suvli eritmadan Cu(II) ionlarini olib tashlash, Process Biochemistry, 40 (2005) 3031–3044. [15]Z. Reddad, C. Gerente, Y. Andres, M.-C. Ralet, J.-F. Thibault, P. Le Cloirec, Tabiiy va modifikatsiyalangan qand lavlagi pulpasining Ni(II) va Cu(II) ionlarini bog‘lash xususiyatlari, Carbohydrate Polymers, 49 (2002) 23–31. [16]J.A. Laszlo, F.R. Dintzis, Qishloq xo‘jaligi qoldiqlarining ion almashuvchi material sifatida ishlatilishi. Katyon almashinuvi sig‘imi va fizik barqarorlikni oshirish maqsadida soya po‘chog‘i va qand lavlagi tolalarini (pulpasini) epixlorhidrin bilan ishlov berish, Journal of Applied Polymer Science, 52 (1994) 531–538. [17]A. Ozer, M.S. Tanyildizi, F. Tumen, Qand lavlagi pulpasidan olingan faollashtirilgan uglerod yordamida suvli eritmadan kadmiyni yutish bo‘yicha tadqiqot, Environmental Technology, 19 (1998) 1119–1125. [18]A. Ozer, F. Tumen, Fosfor kislotasi bilan singdirilgan qand lavlagi pulpasidan olingan faollashtirilgan uglerod yordamida suvli eritmadan Cd(II) ni yutish, Fresenius Environmental Bulletin, 12 (2003) 1050–1058. [19]G. Dursun, H. Cicek, A.Y. Dursun, Karbonlashtirilgan lavlagi pulpasidan foydalanib suvli eritmadan fenolni yutish, Journal of Hazardous Materials, 125 (2005) 175–182. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 519 [20]K.K. Wong, C.K. Lee, K.S. Low, M.J. Haron, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan guruch po‘chog‘i yordamida suvli eritmadan Cu va Pb ni olib tashlash, Chemosphere, 50 (2003) 23–28. [21]W.E. Marshall, L.H. Wartelle, D.E. Boler, M.M. Johns, C.A. Toles, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan soya po‘chog‘i yordamida metallarni kuchaytirilgan yutish, Bioresource Technology, 69 (1999) 263–268. [22]W.E. Marshall, L.H. Wartelle, D.E. Boler, C.A. Toles, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan soya po‘chog‘i yordamida metall ionlarini yutish: taqqoslovchi tadqiqot, Environmental Technology, 21 (2000) 601–607. [23]W. Wafwoyo, C.W. Seo, W.E. Marshall, Yong‘oq po‘chog‘idan tanlab olingan metallar uchun adsorbent sifatida foydalanish, Journal of Chemical Technology and Biotechnology, 74 (1999) 1117–1121. [24]T. Vaughan, C.W. Seo, W.E. Marshall, Modifikatsiyalangan makkajo‘xori po‘chog‘i yordamida suvli eritmadan tanlab olingan metall ionlarini olib tashlash, Bioresource Technology, 78 (2001) 133–139. [25]W.E. Marshall, A.Z. Chatters, L.H. Wartelle, A. McAloon, Limon kislotasi bilan modifikatsiyalangan soya po‘chog‘idan tayyorlangan ion almashuvchi moddaning optimallashtirilishi va taxminiy ishlab chiqarish qiymati, Industrial Crops and Products, 14 (2001) 191–199. [26]J. Lehrfeld, Fitin kislotasidan tayyorlangan katyon almashuvchi qatronlar, Journal of Applied Polymer Science, 66 (1997) 491–497.