TURISTIK-REKREATSION TIZIMLAR: HUDUDIY TASHKIL ETISH VA BARQAROR RIVOJLANISH

381 TURISTIK-REKREATSION TIZIMLAR: HUDUDIY TASHKIL ETISH VA BARQAROR RIVOJLANISH Maxkamov E.G‘. Farg‘ona davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17400992 Annotatsiya: Maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi shaharlarining rivojlanishi, shaharlarning vujudga kelishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar atroflicha o‘rganilgan va respublika shaharlarini kelip chiqishi bo‘yicha tipologiyasi ishlab chiqilgan. Shuningdek, tipologiyaga ajratishda urbanist olimlarning fikrlari ham hisobga olingan. Kalit so‘zlari: shahar manzilgohlari, shahar, shahar aholisi, urbanizatsiya, demografik jarayonlar, qishloq aholisi. Abstract: In the article, the development of the cities of the Republic of Karakalpakstan, the factors affecting the creation of the cities are thoroughly studied and a typology of the republic's cities is developed. Similarly, the opinions of urban scientists were taken into account in the typology. Key words: urban settlements, town, urban population, urbanization, demographic process, rural population. Bugungi kunda turizm jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatadigan yetakchi tarmoqlardan biriga aylangan. Turizm va rekreatsion faoliyat hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon turistik-rekreatsion tizimlar tushunchasi orqali o‘rganiladi. Klassik ta’rifga ko‘ra, turistik-rekreatsion tizim (TRT) - bu ma’lum hudud doirasida faoliyat ko‘rsatuvchi ijtimoiy-iqtisodiy va geografik tizim bo‘lib, u o‘zaro bog‘liq quyi tizimlardan tashkil topadi: tabiiy va madaniy komplekslar, muhandislik inshootlari (infratuzilma), xizmat ko‘rsatuvchi kadrlar va dam oluvchilar. Bunday tizim funktsional va hududiy yaxlitlikka ega bo‘ladi. Turistik-rekreatsion tizimlarni hududiy tashkil etish - bu turizm va dam olish faoliyatining ma’lum geografik makonda shakllangan tizimli tuzilmasini anglatadi. Hududiy tashkil etish shakllari turli darajalarda namoyon bo‘ladi: alohida turistik maskan (destinasiya), rekreatsion zona, turizm klasteri, turistik rayon yoki makromintaqa ko‘rinishida. Turizm geografiyasida XX asr oxiriga kelib “turistik destinasiyalar” atamasi keng qo‘llanilib, u muayyan hudud chegarasida turistik mahsulot va xizmatlar majmuini taklif etuvchi, doimiy ravishda sayyohlarni o‘ziga jalb etuvchi makon deb tariflandi. XXI asrda esa turizm sohasida o‘zaro integrallashgan korxonalar va infratuzilma elementlarini bir hududiy majmuaga birlashtirish orqali raqobatbardoshlikni oshirish usuli ya`ni “klaster” yondashuvi kuchaydi. Turizm 382 klasteri deganda, geografik jihatdan bir joyda jamlangan va o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yurituvchi turizm-rekreatsion korxona va obyektlar majmui tushuniladi. Bunday klaster tarkibidagi subyektlar (mehmonxonalar, sayyohlik firmalari, transport, ovqatlanish obyektlari va h.k.) bir-birini to‘ldiradi va yagona turistik mahsulotni shakllantiradi. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, zamonaviy turizm hududiy tashkil etilishining yangi shakllari - turistik destinasiyalar, turizm-rekreatsion klasterlar va maxsus turistik zonalar - bir qator o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lsada, ular geografik qamrovi, boshqaruv modeli va rivojlanish tamoyillari bo‘yicha farqlanadi. Shu bois, hududiy turizm tizimlarini shakllantirishda ularning shakllanish qonuniyatlarini va boshqaruv uslublarini ilmiy asosda o‘rganish zarur. So‘nggi paytlarda klaster yondashuvi turizm sohasida keng qo‘llanmoqda. Klaster - bu geografik jihatdan yaqin joylashgan va o‘zaro bog‘liq turistik obyektlar, xizmat ko‘rsatuvchilar va infratuzilma majmuasi bo‘lib, ular bir-birini to‘ldirib, raqobatdosh ustunlik yaratadi. M.Porterning klaster nazariyasi asosida turizmda ham mintaqaviy klasterlar samaradorligi o‘rganilgan. Turistik-rekreatsion tizimlarni hududiy tashkil etishning nazariy va uslubiy asoslarini shakllantirishda rus rekreatsion geografiya maktabi muhim hissa qo‘shgan. Masalan, V.S.Preobrajenskiy TRTni yuqorida keltirilganidek kompleks tizim sifatida tariflab, uning tarkibiy qismlarini hamda tashqi muhit bilan aloqalarini ta’riflab bergan. Mazkur yondashuvga ko‘ra, hududiy rekreatsion tizim tabiiy muhit, ijtimoiy muhit va iqtisodiy infratuzilmaning o‘zaro ta’siri orqali shakllanadi. TRTlar ierarxik tuzilishga ega bo‘lib, milliy, mintaqaviy, mahalliy darajalarda tahlil qilinishi mumkin. G‘arb olimlari turizmga tizimli yondashib, uni “Turizm tizimi” (Tourism System) sifatida ko‘rib chiqadilar. Masalan, N.Leiper modeli bo‘yicha turizm tizimi besh elementdan iborat: sayyoh, sayyohlarni yuboruvchi hudud (manba), tranzit yo‘nalishlar, sayyohlarni qabul qiluvchi hudud (destinatsiya) va tashqi muhit. Ushbu model turizm jarayonining geografik komponentlarini ifodalaydi va turistik oqimlarning hududiy tashkiliy shaklini tushuntiradi. Hududiy tizimlarni shakllantirishda markaz-periferiya qonuniyatlari va Kristallerning markaziy joylar nazariyasi tamoyillarini ham qo‘llash mumkin - masalan, yirik turistik markazlar atrofida kichikroq rekreatsion zonalar rivojlanadi. R.Butler tomonidan taklif qilingan turistik hudud hayotiy sikli konsepsiyasi hududiy turizm rivojlanishining bosqichma-bosqich modelini tasvirlaydi. Ushbu nazariya turizm hududining vaqt davomida qanday o‘zgarishini ko‘rsatib, rejalashtiruvchilar va boshqaruvchilarga ma’lum bosqichlarda qanday choralar ko‘rish zarurligini tushunishga yordam beradi. 383 Turistik-rekreatsion tizimlarni tahlil qilish va rejalashtirishda tizimli yondashuv, hududiy tahlil va geoinformatsion texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Rekreatsion resurslar bahosi va hududning turistik salohiyati kompleks ravishda aniqlanishi lozim. Ilmiy manbalarda hududiy turizm tizimlarini rejalashtirish uchun quyidagi bosqichlar tavsiya etiladi: (1) hududning rekreatsion resurslarini inventarizatsiya qilish va baholash; (2) turizm infratuzilmasi holatini tahlil qilish; (3) turistik rayonlashtirish – ya’ni resurslar va infratuzilmaga asoslanib hududni turizm zonalariga ajratish; (4) har bir zonaning funksional ixtisoslashuvini aniqlash (masalan, ekologik turizm zonasi, madaniy meros zonasi, sog‘lomlashtirish kurorti zonasi va h.k.); (5) zonalararo integratsiyani ta’minlash (transport koridorlari, klasterlar shakllantirish) va (6) boshqaruv mexanizmlarini ishlab chiqish. Barqaror rivojlanish konsepsiyasi iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy farovonlik va atrofmuhit muvozanatini bir vaqtda ta’minlashni nazarda tutadi. Hududiy turistikrekreatsion tizimlar bu maqsadga erishishda muhim vositalardan biri bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri rejalashtirilgan turizm barqaror rivojlanishning uchala ustuni - iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, turizm iqtisodiy foyda keltiradi: xizmat ko‘rsatish, transport, hunarmandchilik kabi sohalarda yangi ish o‘rinlari yaraladi, mahalliy byudjetga daromad tushadi. Masalan, Jahon Iqtisodiy Forumi ma’lumotiga ko‘ra, agar turizm ekologik va ijtimoiy jihatlarga e’tibor berilgan holda rivojlantirilsa, u hududlarda yangi infratuzilma, xavfsizlik, mahalliy boshqaruvning yaxshilanishi va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratilishiga olib keladi. Turizm sohasida mahalliy ishlab chiqaruvchilarni jalb etish, xizmat ko‘rsatishda mahalliy kadrlarni tayyorlash orqali daromad hudud ichida qoladi va qashshoqlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Turizmning ijtimoiy ahamiyati ham katta - mahalliy aholi turizm orqali yangi madaniyatlar bilan muloqot qiladi, xizmat ko‘rsatish sohasida malaka oshiradi. Ayniqsa, qishloq joylarda mehmon uylari, agro-turizm kabi tashabbuslar orqali aholi daromadi oshib, shaharga migratsiya qisqarishi mumkin. Mahalliy hamjamiyatlar bilan hamkorlikda ishlangan turizm loyihalari infratuzilma yaxshilanishiga, xavfsizlikning mustahkamlanishiga va umuman yashash sifatining oshishiga olib keladi. Eng muhimi, hududiy turistik tizimlar atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror foydalanishga ko‘maklashadi. Tabiiy va madaniy meros obyektlariga sayyohlik oqimi ularni iqtisodiy jihatdan qadrli aktivga aylantiradi, bu esa ularni asrashga rag‘bat tug‘diradi. Masalan, milliy bog‘ va qo‘riqxonalarda ekoturizmni rivojlantirish orqali o‘sha hududning biologik xilma-xilligi saqlanadi va mahalliy aholi bu himoyadan daromad ko‘radi. Tizimli hududiy rejalashtirish yordamida 384 rekreatsion maqsadlarda foydalanish bosimini muayyan hududlarda cheklab, mo‘tadil usulda taqsimlash mumkin - bu esa boy resurslarning bir joyda haddan tashqari ekspluatatsiya qilinib, zarar ko‘rishini oldini oladi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, TRT doirasida rekreatsion muhitni boshqarish orqali insonning tabiatga ta’sirini oldindan prognoz qilish va nazorat qilish mumkin, bu esa umumiy barqarorlikka erishishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, hududiy turistik-rekreatsion tizimlarni barqaror rivojlanish prinsiplariga muvofiq tashkil etish orqali hududlarda iqtisodiy o‘sish va diversifikatsiya, ijtimoiy farovonlik hamda atrof-muhit muhofazasi bir paytda ta’minlanishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Dolnicar S. Can eco-certification standardize sustainable tourism? // Journal of Sustainable Tourism. 2018. Vol. 26, №10. 2. Gössling S. Global environmental consequences of tourism // Global Environmental Change. – 2018. – Vol. 14, No. 5. 3. Holden E., Linnerud K., Banister D. – Sustainable Development: Our Common Future Revisited // Global Environmental Change. – 2017 4. Sharma, R., Managi, S. Tourism and sustainable development goals // Tourism Economics. – 2020. – Vol. 26, No. 4. 5. UNWTO (2004). Indicators of Sustainable Development for Tourism Destinations: A Guidebook. World Tourism Organization. 6. Мироненко Н.С., Бочварова М. Рекреационная системы: учеб. пособие. под ред. М – 1986. 7. Преображенский В.С. Зорин И.В. Территориальная рекреационная система и задачи географических наук //Теоритические основы рекреационной географии.-М, 1975.