O'ZBEKSTAN RESPUBLIKASIDA TURISTIK VA REKREATSION RESURSLARNING SALOHIYATI: TAHLIL VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

404 O‘ZBEKSTAN RESPUBLIKASIDA TURISTIK VA REKREATSION RESURSLARNING SALOHIYATI: TAHLIL VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI Yembergenov N.J., Abdimuratova N.K. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401137 Anotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasining turistik va rekreatsion resurslari har tomonlama tahlil qilinadi. Mavjud tabiiy, tarixiy-madaniy va ijtimoiy-infratuzilmaviy resurslar asosida mamlakatning turizm salohiyati o‘rganiladi. Shu bilan birga, sohadagi mavjud muammolar, imkoniyatlar va istiqbolli yo‘nalishlar aniqlanib, ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar beriladi. Maqola O‘zbekistonning jahon turizm maydonida munosib o‘rin egallashi uchun zarur strategik yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: turizm, rekreatsion resurslar, tabiiy resurslar, tarixiy meros, infratuzilma, O‘zbekiston, rivojlanish istiqbollari. Abstract. This scientific article comprehensively analyzes the tourist and recreational resources of the Republic of Uzbekistan. Based on existing natural, historical-cultural, and socioinfrastructural resources, the tourism potential of the country will be studied. At the same time, existing problems, opportunities, and promising areas in the field are identified, and scientifically based proposals and recommendations are given. The article serves to formulate the necessary strategic approaches for Uzbekistan to occupy a worthy place in the global tourism arena. Keywords: tourism, recreational resources, natural resources, historical heritage, infrastructure, Uzbekistan, development prospects. O‘zbekiston Respublikasi turizm sohasini rivojlantirish byicha oxirgi yillarda jadal islohotlar olib bormoqda. Mamlakatning geografik joylashuvi, boy tarixiymadaniy merosi, tabiiy landshaftlari va rang-barang urf-odatlari uni jahon miqyosida turizm markazlaridan biriga aylantirish imkoniyatiga ega. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi turizm sohasida katta siljishlarga erishmoqda. Turizm iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri bo‘lib, mamlakatning madaniy merosi, tabiiy resurslari va infratuzilmasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, turistik va rekreatsion resurslarning o‘rganilishi, tahlili va ularning salohiyatidan to‘liq foydalanish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. XXI asrda turizm sanoati global miqyosda iqtisodiy o‘sishning muhim drayveriga aylanib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham turizmni rivojlantirish milliy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Prezident qarorlari, hukumat dasturlari va xalqaro hamkorlik asosida mamlakatda turizm inshootlari, rekreatsion maskanlar va infratuzilma tizimli ravishda takomillashtirilmoqda. Turizm sohasining shakllanishida resurslar asosiy omillardan biri sanaladi. Turistik resurslar bu — insonlarda sayohat qilishga bo‘lgan ehtiyojni qondiradigan, 405 dam olish, madaniy-ma’rifiy bilim olish yoki sarguzasht istagini ta’minlaydigan obyekt va hodisalardir. Rekreatsion resurslar esa inson salomatligini tiklash, asabiy va jismoniy charchoqlarni bartaraf etish maqsadida foydalaniladigan tabiiy, ijtimoiy va madaniy muhitni tashkil etadi. Turistik resurslar — bu sayyohlarni jalb etadigan, ularning dam olishi, bilimi va ehtiyojlarini qondiruvchi tabiiy, madaniy, tarixiy va ijtimoiy ob’ektlar majmuasidir. Rekreatsion resurslar esa asosan insonlarning sog‘lomlashtirish va hordiq chiqarish faoliyatini ta'minlovchi tabiiy-geografik hamda antropogen omillardir. Turistik resurslar ushta asosiy guruhga bo'linadi va ular quydagilar: • Tabiiy turistik resurslar: iqlim, relef, suv manbalari, biologik xilma-xillik. • Madaniy-tarixiy resurslar: qadimiy shaharlar, me’moriy yodgorliklar, ziyoratgohlar. • Ijtimoiy-infratuzilmaviy resurslar: transport, aloqa, turar joy va umumiy xizmat ko‘rsatish tarmoqlari. Rekreatsion resurslar quyidagilarga ajratiladi: Sog‘lomlashtiruvchi: sanatoriy, kurortlar, mineral buloqlar. Ekologik: o‘rmonlar, milliy bog‘lar, qo‘riqxonalar. Faol dam olish: tog‘chang‘isi, treking, sport bazalari. Ushbu rekreatsion resurslarning barchasi odamlarni ma'naviy ehtiyojlarini qondirish uchun jalb qiladi va bilimga chanqoqni qondirishga qodir, shaxsning psixofiziologik tiklanishi uchun muhitni o'zgartiradi. O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng qadimiy sivilizatsiyalardan biriga ega bo‘lib, turizm uchun noyob imkoniyatlarni taklif etadi. Ayni vaqtda mamlakat 200 dan ortiq turistik yo‘nalishlar, 8000 dan ortiq tarixiy yodgorliklar va yuzlab tabiiy landshaftlarni o‘z ichiga oladi. Turizm sohasining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ortib bormoqda. 2023 yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonga tashrif buyurgan xorijiy sayyohlar soni 6,5 milliondan oshdi va bu mamlakat byudjetiga sezilarli daromad keltirdi. Har bir viloyat o‘ziga xos turistik salohiyatga ega: Tabiiy rekreatsiya resurslariBularga tabiiy va tabiiy-antropogen geotizimlar, tabiiy ob'ektlar, mavsumiy yoki yil davomida dam olish faoliyatini tashkil etish uchun ichki va tashqi xususiyatlarga va xarakterli xususiyatlarga ega bo'lgan hodisa va jarayonlar kiradi. Tabiiy rekreatsiya resurslari doirasida quyidagi resurslarni ajratish mumkin: • Tabiiy resurslar: • Chotqol tizmasi: Chimgan, Beldersoy, Amirsoy chang‘i kurortlari. • Qizilqum va Ustyurt platosi: sarguzasht va geoturizm uchun qulay hudud. • Aydar-Arnasoy tizimi: baliq ovlash, ekologik turizm. Tarixiy-madaniy resurslar: • Samarqand, Buxoro, Xiva – jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan yodgorliklar. 406 • Termiz – Buddaviy madaniyat markazi. • Shahrisabz – Amir Temur tavallud topgan shahar. Rekreatsion hududlar: • Zaamin milliy bog‘i • Charvak va Qamchiq dam olish zonalari • Boysun etnografik festivali hududi O‘zbekiston bugingi kunda turistik klasterlar asosida rivojlanishga intilmoqda: • “Ipak yo‘li” klasteri: Samarqand–Buxoro–Xiva. • “Toǵ-ekoturizm” klasteri: Toshkent viloyati, Farg‘ona vodiysi. • “Rekreatsion-marifat” klasteri: Termiz, Qashqadaryo. • “Aralbo‘yi ekoturizmi”: Qoraqalpog‘iston, Muynoq va Nukus. Turizm va rekreatsion sohalarni rivojlantirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: 1. Hududiy ixtisoslashuv asosida turizm klasterlarini shakllantirish – har bir viloyatning o‘ziga xos salohiyatini inobatga olgan holda. 2. Infratuzilmani rivojlantirish – yo‘llar, transport, mehmonxonalar, internet aloqasi. 3. Yashil turizm va ekologik turizmni rag‘batlantirish – atrof-muhitga zarar yetkazmasdan turizmni rivojlantirish. 4. Davolovchi va sog‘lomlashtirish maskanlarini zamonaviylashtirish – sanatoriylar, kurortlar infratuzilmasini yangilash. 5. Kadrlar tayyorlash va xorijiy tajribani joriy qilish – professional gidlar, mehmonxona menejerlari, turizm bo‘yicha ekspertlar. So‘nggi yillarda turizm sohasida quyidagi ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. 2024 yilda mamlakatga tashrif buyurgan xorijiy sayyohlar soni 7 milliondan oshdi, Turizm sohasida xizmatlar eksporti $2,5 milliardni tashkil etdi, Yangi mehmonxonalar, xostellar, turistik markazlar soni ko‘paydi va vizasiz rejim joriy etilgan mamlakatlar soni 90 dan oshdi. Xulosa. O‘zbekiston Respublikasining turistik va rekreatsion resurslari mamlakat iqtisodiyoti, madaniy merosi va xalqaro nufuzining muhim asosidir. O‘zbekiston Respublikasining turistik va rekreatsion salohiyati juda yuqori. Mamlakatda mavjud bo‘lgan tabiiy, tarixiy va madaniy resurslar sayyohlarni jalb etishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu sohani yanada rivojlantirish uchun tizimli yondashuv, zamonaviy infratuzilma yaratish, xalqaro tajribani qo‘llash va hududiy xususiyatlarni inobatga olgan holda rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish zarur. Bu orqali O‘zbekiston nafaqat mintaqaviy, balki global turizm bozori ishtirokchisiga aylanishi mumkin. 407 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi rasmiy sayti – www.tourism.uz 2. Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) hisobotlari – www.unwto.org 3. Karimov M.J. “Rekreatsion geografiya asoslari”, T.: 2023 4. Islomov T.O. “Turizm asoslari”, Samarqand, 2022 5. UNESCO World Heritage List – Uzbekistan section