JIZZAX VILOYATINING CHO'LLARI VA CHO'LLASHISH JARAYONLARI

462 JIZZAX VILOYATINING CHO’LLARI VA CHO’LLASHISH JARAYONLARI Boymuratova O‘.Q., Namozov J.A. Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401300 Annontatsiya: Maqolada Jizzax viloyatining tabiiy geografik sharoitlari, xususan, choʻl hududlari va u yerda kechayotgan cho’llashish jarayonlari yoritilgan. Choʻllarning shakllanish omillari, yerlarning degradatsiyasi, iqlim oʻzgarishlari, antropogen ta’sirlar va suv resurslarining cheklanganligi bilan bogʻliq muammolar tahlil qilingan. Kalit so’zlar: Jizzax viloyati, cho’llashish jarayoni, Arnasoy, Mirzacho’l, o’zlashtirilgan yerlar, suv tanqisligi, sho’rlanish, ekologiya. Abstract: The article discusses the natural geographical conditions of the Jizzakh region, in particular, desert areas and the processes of desertification taking place there. The factors of desert formation, land degradation, climate change, anthropogenic impacts and problems related to the limitation of water resources are analyzed. Keywords: Jizzakh region, desertification process, Arnasay, Mirzachol, developed lands, water shortage, salinity, ecology. Kirish. Mamlakatimizda ekologik muammolarning chuqurlashib borayotgan bir paytda cho'llanish jarayoni dolzarb masalalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, iqlim o'zgarishi, suv tanqisligi va yer resurslaridan noto'g'ri foydalanish kabi hodisalar cho'llanishni tezlashtirib, mamlakatning qator hududlarida ekologik beqarorlikka olib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, Jizzax viloyatida yuz berayotgan tabiat hodisalarini ushbu muammoning yaqqol ifodasi sifatida ko‘rsatish mumkin. O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan Jizzax viloyati oʻzining boy tabiiy boyliklari, qishloq xo‘jaligiga qulay yer va suv resurslari bilan ajralib turadi. Biroq so‘nggi yillarda ushbu hududda ekologik muammolar, xususan, choʻllanish jarayoni jiddiy tus olmoqda. Iqlim oʻzgarishi, suv tanqisligi va yer resurslaridan notoʻgʻri foydalanish tufayli viloyatning ayrim qismlarida choʻlga aylanish holatlari tezlashmoqda. Cho‘llanish faqat tabiiy hodisa emas, balki inson faoliyati bilan chambarchas bog'liq murakkab ekologik jarayondir. Sug'oriladigan yerlarning noto'g'ri boshqarilishi, chorvachilik yuklamasining oshib ketishi hamda o'rmon resurslarining kamayishi cho'llanish jarayonini keskin kuchaytirgan. Bu esa nafaqat ekologik muvozanatga, balki Jizzax viloyati aholisining ijtimoiy-iqtisodiy turmush tarziga ham salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Asosiy qism. Jizzax viloyat hududida joylashgan Mirzachoʻl, Arnasoy kabi yirik tabiiy hududlardan oldindan sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik maqsadida 463 foydalaniladi. Ammo yerdan tartibsiz foydalanish, notoʻgʻri sugʻorish, yer osti suvlari sathining koʻtarilishi va drenaj tizimlarining yetarli darajada ishlamasligi natijasida shoʻrlanish va eroziya jarayonlari faollashib bormoqda. Bu esa oʻz navbatida unumdor yerlarning degradatsiyasiga olib kelmoqda [3]. Cho’llashishning asosiy omillariga quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. Suv yetishmochiligi yoki ekinlarni noto'g'ri sug‘orish. Masalan, suv ortiqchaligi tuproq sho‘rligini oshirib, dehqonchilikka yaroqsiz qilib qo‘yishi mumkin. 2. Cheklangan vegetatsiya (o'simlik qoplamining kamayishi) O‘simlik ildizi tuproq unumdorligini ushlab turadi. U yo'qolsa, erozion jarayonlar kuchayadi. 3. Shamol va suv eroziyasi Shamollar va yomg'ir suvlari tuproqning tashqi ta’sirga beriluvchanligini oshiradi. Natijada tuproqning ustki qismi uchirilib yoki yuvilib ketishiga olib keladi. 4. Iqlim o'zgarishi Qurg'oqchilik, yog'ingarchilikning kam bo‘lishi kabi holatlar cho'llashish xavfini oshiradi. 5. Qishloq xo'jaligi intensivligi Doimiy ekin ekish, tuproqni tiklash uchun chora-tadbirlar amalga oshirilmasligi. 1-rasm. Jizzax viloyati quruq hududlaridagi choʻllanish jarayonlari Togʻ jinslari va siyrak oʻsimlik qoplami bu yerning iqlim sharoitini hamda choʻl landshaftining shakllanishini yaqqol namoyon etadi (1-rasm). 464 Mirzachoʻl hududida sun’iy ravishda oʻzlashtirilgan choʻl zonalarida oʻsimlik qoplami ancha siyraklashgan, bu esa shamol eroziyasini kuchaytiradi. Tuproqdagi namlik miqdorining kamayishi, biologik faollikning pasayishi va tuproq strukturasining buzilishi natijasida choʻlga aylanish jarayoni tezlashmoqda. Havo haroratining koʻtarilishi, yogʻingarchilik miqdorining kamayishi va qurgʻoqchilik davrlarining choʻzilib borishi esa bu muammolarni yanada keskinlashtirmoqda. Mirzacho‘l hududida cho‘llanish jarayonlarini o‘rgangan ko‘pgina olimlarning fikricha, tuproqlarning sho‘rlanishi bu jarayonning asosiy indikatori ekanligi, sho‘rlanish jarayonlarini o‘rganish cho‘llanishning yuzaga kelish sabablarini aniqlashga asos bo‘ladi. O‘rganilgan hududning iqlim sharoiti, relyefi,yеrlarning sho‘rlanish muammolari, ularning geografik tarqalishi, yuzaga kelish shakllari va omillari ko‘plab olimlar tomonidan qayd etilgan. Cho’llashish jarayonining yana bir muhim omili — notoʻgʻri chorvachilik yuritilishi hisoblanadi. Yaylovlarning haddan tashqari bosim ostida qolishi, oʻtloq oʻsimliklarning tiklanishiga toʻsqinlik qiladi va ularning oʻrnini choʻl oʻsimliklari egallay boshlaydi. Bu esa ekotizimning tabiiy muvozanatini buzib, biologik xilma-xillikning kamayishiga olib keladi. Shuningdek, viloyatda yuzaga kelayotgan antropogen bosim — sanoat chiqindilari, infratuzilma qurilishi va transport tizimining kengayishi natijasida tabiiy yerlar keskin qisqarib bormoqda. Bu holat choʻlga aylanish xavfini yanada kuchaytiradi. Umuman olganda, Jizzax viloyatida cho‘llashish jarayoni koʻp omilli va murakkab bo‘lib, uni faqatgina tabiat omillari bilan emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat bilan ham baholash lozim. Mazkur holat ekologik barqarorlik va qishloq xoʻjaligi salohiyati uchun jiddiy tahdid solmoqda. Shu sababli bu muammoni tizimli yondashuv asosida hal etish, zamonaviy meliorativ chora-tadbirlar qoʻllash va ekologik ta’limni kuchaytirish bugungi kunda dolzarb masala boʻlib hisoblanadi [4]. Arnasoy tumanining cho’llashish jarayoni. Arnasoy ko‘llar tizimi Arnasoy tumani ekologik sharoitiga bevosita ta’sir qiladi: ko‘lning suv miqdori, sho‘rlanish darajasi, qirg‘oq liniyasi harakati tumandagi land degradatsiyasi jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Arnasoydagi choʻllashish jarayoni sabablari alomatlari va oqibatlari: Sabablari 1. Suv resurslarining kamayishi va o‘zgarishi Aydar-Arnasoy ko‘llaridagi suv hajmi pasayganligi, ko‘lga keluvchi suv oqimlari cheklanmoqda. Qirg‘oq chiziqlari chekinmoqda va sho‘rlangan tuzlarning qalqib chiqishi kuzatilmoqda. 2. Sho‘rlanish (salinizatsiya) 465 Yer osti suvlari va drenaj suvlarining sho‘r moddalarga boyligi tufayli tuzlanish jarayoni kuchaymoqda.Tuz chokmalarining er yuzasida paydo bo‘lishi - o‘simliklar uchun noqulay sharoit. 3. Vegetatsiya qoplamining kamayishi O‘simlik qoplamasining susayishi — shamol eroziyasi, yer yopilmagan qismlarda yerni barqarorlashtirish zaiflashadi. 4. Iqlim omillari Yuqori harorat, bug‘lanish, qurg‘oqchilik davrlarining ko‘payishi — namlik yetishmasligi. 5. Inson ta’siri Notog‘ri yer ishlatish, intensiv qishloq xo‘jaligi, chorvachilikdagi ortiqcha foydalanish, sug‘orish tizimlarining samarasi pastligi. Alomatlari ✓ Qum to‘lqinlari va qum siljishi hududlarda paydo bo‘lishi. ✓ Tuproq yuzasining qurishi, qatlamalar paydo bo‘lishi. ✓ Vegetatsiyaning kamayishi, faqat qattiq bardoshlarga ega o‘simliklar qolishi. ✓ Tuz chokmalari va oq tuz qatlami yuzaga chiqishi. ✓ Qirg‘oq chiziqlarining chekinishi va ko‘l sohillarining degradatsiyasi. Oqibatlari: • Qishloq xo‘jaligi zaiflashadi: hosildorlik pasayadi, tuproq unumdorligi tushadi. • Mahalliy aholi xavfi: yashash sharoiti yomonlashadi, resurslar — suv, o‘tin, oziq-ovqat kamayadi. • Ekologik muhit buzilishi: biologik xilma-xillik kamayadi, yovvoyi hayvon turlari zarar ko‘radi. • Suv havzalari va ko‘llarga ta’sir: ko‘llar sho‘r va chuqurligi pasaygan joylari ekotizim sifatida degradatsiyaga uchraydi. • Atmosferaga chang va tuz usti: qum va chang bulutlari mahsulot va yashash hududlarini zararli moddalar bilan qoplashi mumkin. • Tuman hududining cho’llashish jarayonini oldini olish uchun ekologik chora-tadbirlar 1. Daraxt va butazorlar ekish – shamol va chang-tuz bo‘ronlariga qarshi yashil himoya mintaqalari barpo etish. Cho‘lga chidamli o‘simliklarni ekish (saksaul, juzg‘un, qandim va boshqalar) orqali qum ko‘chishini to‘xtatish. 466 Yashil hududlar kengaytirish – Mirzacho‘l va Arnasoy atrofida agro o‘rmonzorlar yaratish. 2. Suv resurslarini boshqarish Sugʻorish tizimlarini modernizatsiya qilish – suvni tejaydigan tomchilatib yoki yomg‘irlatib sugʻorish usullaridan foydalanish. Shoʻrlanishga qarshi drenaj tizimlarini yaratish. Suv manbalarini muhofaza qilish – Arnasoy ko‘llaridan oqilona foydalanish. 3. Qishloq xo‘jaligida chora-tadbirlar Yerlarni almashlab ekish – bir xil ekinlarni doimiy ekish natijasida hosil bo‘layotgan degradatsiyani kamaytirish. Tuproqni yaxshilash – organik o‘g‘itlardan foydalanish, gumus miqdorini oshirish. Cho‘lga chidamli navlarni joriy etish – suv tanqisligiga chidamli g‘alla, beda va boshqa ekinlar. 4. Ijtimoiy-iqtisodiy va boshqaruv choralar Mahalliy aholiga ekologik ta’lim berish – choʻllashish oqibatlari va ularni kamaytirish yoʻllari haqida tushuntirish. Davlat va xalqaro loyihalar – choʻllashishga qarshi kurash bo‘yicha BMT, FAO va boshqa tashkilotlar bilan hamkorlik. Monitoring va ilmiy tadqiqotlar – tuproq, o‘simlik qoplami va iqlim o‘zgarishlarini muntazam kuzatib boorish Xulosa. Jizzax viloyati hududida choʻllashish jarayoni asosan qurgʻoqchil iqlim, shamol eroziyasi, tuproq shoʻrlanishi va suv resurslarining cheklanganligi tufayli yuzaga kelmoqda. Ayniqsa Mirzachoʻl dashtlari va Arnasoy tumani choʻllashishga eng ko‘p moyil hududlardan hisoblanadi. Bu jarayon qishloq xoʻjaligi unumdorligini pasaytirib, aholi hayot tarziga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Alimqulov N. Mirzacho‘l landshaftlarini geoekologik baholash va rayonlashtirish. Geo. fan. dok. diss. Samarqand-2023. 2. Azizov I., Joʻrayev M. Oʻzbekiston tabiiy geografiyasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2015. 3. Qoraboyev S., Abdullayev Sh. Choʻllashish jarayoni va unga qarshi kurash choralari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 4. Hasanov A. Jizzax viloyati tabiiy sharoiti va ekologik muammolari. Jizzax davlat pedagogika universiteti ilmiy to‘plami, 2020. 5. Tojiboyev N. Mirzachoʻl hududining tabiiy geografik xususiyatlari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2016. 6. Karimov O. Orolboʻyi hududlarida choʻllashish va ekologik xavfsizlik. Toshkent: Universitet, 2019. 467 7. FAO (Food and Agriculture Organization). Desertification in Central Asia and mitigation strategies. – Rome, 2021. 8. United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD). The State of Land and Desertification. – Bonn, 2020. 9. Jizzax viloyati hokimligi rasmiy sayti – www.jizzax.uz (hududiy ekologik ma’lumotlar).