HUDUDNING TABIIY RESURSLARIDAN OQILONA FOYDALANISH VA ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH

480 HUDUDNING TABIIY RESURSLARIDAN OQILONA FOYDALANISH VA ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH Patualiyeva Q.B., Batırova U.S. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401334 Annotatsiya. Mazkur maqolada hududning tabiiy resurslaridan oqilona foydalanish masalalari, ekologik muvozanatni saqlash zaruriyati hamda atrof-muhitni muhofaza qilishning ilmiy va amaliy jihatlari keng yoritilgan. Shuningdek, inson faoliyati natijasida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari, davlat siyosatida ekologik xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: tabiiy resurslar, atrof-muhit, barqaror rivojlanish, biosfera, yashil iqtisodiyot, ekologik madaniyat. Abstract. This article extensively covers issues of rational utilization of the region's natural resources, the necessity of maintaining ecological balance, and scientific and practical aspects of environmental protection. It also analyzes the environmental problems arising from human activities, discusses ways to address them, and elaborates on the reforms being implemented in state policy to ensure environmental safety. Keywords: natural resources, environment, sustainable development, biosphere, green economy, ecological culture. Kirish. Bugungi globallashuv sharoitida insoniyatning hayotiy faoliyati tabiat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalasi kun tartibidagi eng dolzarb muammolardan biriga aylanmoqda. Chunki tabiat inson hayotining asosi, iqtisodiyotning poydevori, jamiyatning yashash manbaidir. Biroq, hozirgi vaqtda dunyo miqyosida ekologik muvozanatning buzilishi, iqlim o‘zgarishi, suv va havo ifloslanishi, tuproq degradatsiyasi kabi muammolar tobora kuchaymoqda. Shu sababli, har bir hudud o‘zining tabiiy boyliklaridan oqilona, tejamli va ilmiy asosda foydalanishni yo‘lga qo‘yishi zarur. Shu bilan birga, tabiiy resurslardan foydalanishda inson manfaatlari bilan tabiatning imkoniyatlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki hozirgi avlodning resurslardan foydalanishi kelajak avlodning yashash sharoitlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, tabiiy resurslar deganda insonning hayoti va iqtisodiy faoliyati uchun foyda keltiruvchi barcha tabiiy boyliklar tushuniladi. Ular ikki asosiy turga bo‘linadi: ➢ Qayta tiklanadigan resurslar: suv, havo, o‘rmonlar, tuproq, quyosh nuri, shamol energiyasi va boshqalar. ➢ Qayta tiklanmaydigan resurslar: neft, gaz, ko‘mir, uran, metall rudalari kabi foydali qazilmalar [5]. 481 Har bir resursning o‘ziga xos ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati mavjud. Masalan, suv — hayot manbai bo‘lib, u nafaqat ichimlik sifatida, balki qishloq xo‘jaligi va sanoat jarayonlarida ham muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, tuproq resurslari oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlovchi eng muhim omil hisoblanadi. Neft va gaz esa mamlakat iqtisodiy mustaqilligining asosi bo‘lib, energetik xavfsizlikni kafolatlaydi. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish deganda, ularni isrof qilmasdan, ilmiy asosda, ekologik muvozanatni buzmagan holda va kelajak avlod manfaatlarini hisobga olib foydalanish tushuniladi. Oqilona foydalanishning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: ✓ Barqaror rivojlanish prinsipi. Har bir iqtisodiy faoliyat ekologik xavfsizlikni ta’minlashi kerak. ✓ Resurslarni tejash va qayta ishlash. Masalan, suvni qayta aylanma tizimda ishlatish, chiqindilardan ikkilamchi mahsulotlar olish. ✓ Ilmiy innovatsiyalarni joriy etish. Yangi texnologiyalar yordamida energiya samaradorligini oshirish, chiqindisiz ishlab chiqarish tizimiga o‘tish. ✓ Hududiy boshqaruvni takomillashtirish. Har bir hududning tabiiy salohiyatiga mos ravishda resurslardan foydalanish strategiyasini ishlab chiqish. ✓ Shu bilan birga, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish uchun ekologik monitoring tizimi, ya’ni tabiat holatini kuzatish va baholash mexanizmlari muntazam ishlashi zarur [2]. Atrof-muhitni muhofaza qilish — bu inson, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash jarayonidir. U quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: Birinchidan, sanoat chiqindilarini kamaytirish, chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish, avtomobillar uchun ekologik toza yoqilg‘idan foydalanish zarur. Ikkinchidan, suv resurslarini himoya qilish maqsadida daryolar, ko‘llar va yer osti suvlarini kimyoviy va biologik ifloslanishdan asrash choralari ko‘rilishi kerak. Biologik resurslar — o‘simlik va hayvonot dunyosining xilma-xilligi ekotizim barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli, qizil kitobga kiritilgan turlarni himoya qilish, qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va tabiiy yodgorliklarni asrash zarur. So‘nggi yillarda chiqindilarni saralash, qayta ishlash va energiyaga aylantirish texnologiyalariga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu nafaqat ekologik muammolarni kamaytiradi, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda ekologik siyosat davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. “Yashil makon”, “Atrof-muhitni muhofaza qilish milliy strategiyasi”, “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari to‘g‘risida”gi 482 qonunlar buning yaqqol dalilidir. Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan “Yashil makon” loyihasi doirasida millionlab daraxtlar ekilib, atmosferadagi karbonat angidrid gazini kamaytirish orqali iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash olib borilmoqda. Bundan tashqari, O‘zbekiston BMTning “2030 yilgacha barqaror rivojlanish maqsadlari” dasturini faol qo‘llab-quvvatlab kelmoqda [3, 51-54]. Bu esa xalqaro hamkorlikda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Har qanday ekologik siyosat yoki dastur samaradorligi insonlarning ekologik ongi va madaniyatiga bog‘liq. Shu sababli, aholiga ekologik ta’lim berish, maktabgacha ta’limdan boshlab “tabiatni sevish”, “resurslarni asrash” g‘oyalarini singdirish juda muhimdir. Ekologik madaniyatni oshirish orqali biz kelajak avlodga toza havo, musaffo suv va yashil tabiatni meros qilib qoldiramiz. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, hududning tabiiy resurslaridan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish masalasi jamiyatning har bir a’zosi zimmasiga katta mas’uliyat yuklaydi. Chunki tabiat — insoniyatning yagona hayot manbai, uni asrash esa bizning burchimizdir. Agar har bir inson tabiatga ehtirom bilan yondashsa, resurslarni tejasa, chiqindini kamaytirsa, unda ekologik barqarorlikka erishish mumkin. Shu yo‘l bilan biz nafaqat o‘z hayotimizni, balki kelajak avlodlarning sog‘lom yashash muhitini ham ta’minlaymiz. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati: 1. Abdurashidovich, A. Z. (2025). O ‘ZBEKISTON DAVLAT EKOLOGIYA BOSHQARUVNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISHDA DIFFERENSIATSIYA VA INTEGRATSIYA. Fan va Tadqiqot Samaralari, 2(5), 5-15. 2. Buriyev, S., Maxkamova, D., & Sherimbetov, V. A. F. A. B. A. Y. (2019). Ekologiya va atrof muhit muhofazasi. Toshkent 2019y. Noshir nashriyoti. 3. Jamoliddin, T. Z. (2025). ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH VA EKOLOGIYA SOHASIDAGI QONUNLARNING TAKOMILLASHI. THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY, 3(29), 51-54. 4. Qosimova, S. T., Shojalilov, S., & Bader, O. A. (2005). Atrof-muhitni muhofaza qilish va shahar iqlimshunosligi. Toshkent-2005. 5. Sultonov, P. S. (2007). Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari. T.:«Musiqa.