O'ZBEKISTON AHOLI MANZILGOHLARIDA EKOLOGIK KARKAS SHAKLLANTIRISH ORQALI ATROF-MUHITNI YAXSHILASH

487 O‘ZBEKISTON AHOLI MANZILGOHLARIDA EKOLOGIK KARKAS SHAKLLANTIRISH ORQALI ATROF-MUHITNI YAXSHILASH Shokirov A.A., Vafoyev A.Q. Buxoro davlat pedagogika instituti, Buxoro davlat universiteti. O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401355 Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston aholi manzilgohlarida ekologik karkas tizimini shakllantirish zarurati, uning atrof-muhitni sog‘lomlashtirishdagi o‘rni va amaliy ahamiyati tahlil etilgan. Ekologik karkas elementlari - tabiiy landshaftlar, yashil hududlar, suv obyektlari hamda ularni bog‘lovchi ekologik yo‘laklar asosida shahar va qishloq hududlarining barqaror rivojlanishini ta’minlash imkoniyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotda ilmiy tahlil, kuzatuv va xaritalash usullaridan foydalanilgan. Natijalar ekologik barqarorlikni oshirish hamda urbanizatsiya jarayonlarini muvozanatlashtirishga qaratilgan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: ekologik karkas, yashil hudud, bioxilma-xillik, ekologik muvozanat, urbanizatsiya Abstract. This article analyzes the need to form an ecological framework system in the settlements of Uzbekistan, its role in improving the environment and its practical significance. The possibilities of ensuring sustainable development of urban and rural areas based on the elements of the ecological framework - natural landscapes, green areas, water bodies and ecological corridors connecting them are studied. The study used scientific analysis, observation and mapping methods. The results include recommendations aimed at increasing ecological sustainability and balancing urbanization processes. Keywords: ecological framework, green space, biodiversity, ecological balance, urbanization Kirish. So‘nggi o‘n yilliklarda O‘zbekiston hududida urbanizatsiya jarayonlari jadal sur’atlarda kechmoqda. Yangi uy-joy massivlari, sanoat zonalari, avtomobil yo‘llari, transport tarmoqlari kengayib borayotgani natijasida tabiiy landshaftlarning katta qismi o‘z holatini yo‘qotmoqda. Bu jarayon ekologik muvozanatning buzilishiga, atmosferaning ifloslanishiga, suv va tuproq resurslarining degradatsiyasiga, bioxilma-xillikning kamayishiga olib kelmoqda. Aholi sonining ko‘payishi, iqtisodiy faoliyat turlarining kengayishi va antropogen yuklamaning ortishi fonida ekologik barqarorlikni ta’minlash masalasi dolzarb muammoga aylangan. Bugungi kunda nafaqat sanoat korxonalari, balki turar joy hududlarida ham ekologik xavfsizlikni ta’minlash, yashil hududlar ulushini oshirish zarurati sezilmoqda.[1] Shu nuqtai nazardan ekologik karkas tushunchasi muhim o‘rin tutadi. Ekologik karkas – bu shahar va qishloq hududlarida mavjud tabiiy va sun’iy yashil maydonlar, suv obyektlari, o‘rmonzorlar hamda ularni o‘zaro bog‘lovchi ekologik yo‘laklardan iborat yagona tizimdir. Ushbu tizim ekologik barqarorlikni 488 ta’minlaydi, tabiiy muhitning uzluksizligini saqlaydi hamda inson salomatligi va hayot sifati uchun qulay sharoit yaratadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan amalga oshirilayotgan “Yashil makon” umummilliy loyihasi ham aynan ekologik karkas tizimini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, mamlakatning barcha hududlarida daraxt ekish, yashil zonalarni kengaytirish, shaharlarning mikroiqlimini yaxshilash ishlariga turtki bo‘lmoqda. Shu bilan birga, ekologik karkasni ilmiy asosda rejalashtirish, ekologik yo‘laklarni aniqlash va ularga qo‘shni hududlar bilan uyg‘unlikda rivojlanish imkonini beruvchi tizimni yaratish hozirgi davrda ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb yo‘nalishdir.[3] Maqolaning maqsadi — O‘zbekiston aholi manzilgohlarida ekologik karkas tizimini shakllantirish zaruratini asoslash, uning asosiy tarkibiy qismlari, tabiiy va ijtimoiy muhitga ta’siri, hamda bu tizim orqali atrof-muhitni yaxshilash yo‘llarini tahlil qilishdan iboratdir. Tadqiqotning natijalari ekologik barqarorlikni ta’minlashda hududiy rejalashtirish, landshaft dizayni va urban ekologiyasi yo‘nalishlarida amaliy qo‘llanilishi mumkin. Tadqiqot Toshkent, Buxoro va Samarqand viloyatlaridagi aholi manzilgohlarida olib borildi. Ish jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: • Kuzatuv va tahlil metodi – yashil hududlar, bog‘lar va xiyobonlarning maydoni hamda ekologik holati o‘rganildi. • Xaritalash (GIS) – ekologik karkas elementlari o‘zaro bog‘langan ekologik yo‘laklar tizimi sifatida xaritaga joylashtirildi [4]. • Tahliliy yondashuv – O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda ekologik rejalashtirish amaliyoti solishtirildi. Tadqiqot ma’lumotlari O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi hisobotlari, “Yashil makon” loyihasi ma’lumotlari va xalqaro ekologik agentliklar nashrlariga asoslandi. O‘zbekiston aholi manzilgohlarida olib borilgan tahlillar yashil hududlar ulushi ko‘plab shaharlarda me’yordan kamligini ko‘rsatdi. Masalan, Buxoro shahrida yashil maydonlar 9 % ni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich ekologik me’yorga ko‘ra 15–20 % bo‘lishi zarur [5]. Ekologik karkas tizimini shakllantirish orqali quyidagi natijalarga erishish mumkin: • Atmosfera havosi sifati yaxshilanadi, chang va gazlar tabiiy filtrlardan o‘tadi. • Biologik xilma-xillik saqlanadi, tabiiy yashash joylari tiklanadi. • Shahar mikroiqlimi me’yorga keladi, “issiqlik oroli” effekti kamayadi. 489 • Aholi salomatligi yaxshilanadi, yashil hududlar ijtimoiy-psixologik muvozanatni ta’minlaydi. Xalqaro tajribalar (Germaniya, Niderlandiya, Rossiya) ekologik karkas tizimi urbanizatsiya va ekologik muvozanat o‘rtasidagi bog‘liqlikni saqlashning eng samarali vositasi ekanini ko‘rsatadi [6]. O‘zbekiston sharoitida bu tizimni “Yashil makon”, suv obyektlari bo‘ylab himoya zonalari, yo‘l yoqalarida yashil yo‘laklar tashkil etish orqali joriy etish maqsadga muvofiqdir. Xulosa. O‘zbekiston aholi manzilgohlarida ekologik karkas tizimini shakllantirish — bu nafaqat ekologik muammolarni bartaraf etish, balki inson hayoti uchun sog‘lom va barqaror yashash muhitini yaratishning strategik yo‘nalishidir. Tabiiy landshaftlar, yashil hududlar va suv obyektlarini yagona tizim sifatida bog‘lash orqali urbanizatsiya jarayonlarining atrof-muhitga salbiy ta’siri kamayadi, ekologik barqarorlik ta’minlanadi. Ekologik karkasni shakllantirish jarayonida hududlarning tabiiy-iqlim sharoitlarini inobatga olish, GIS texnologiyalari yordamida ekologik yo‘laklarni aniqlash va ularni mahalliy landshaft xususiyatlariga mos tarzda rejalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ekologik siyosatni takomillashtirish, mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini ekologik standartlarga moslashtirish, “yashil arxitektura” tamoyillarini yangi qurilish loyihalariga tatbiq etish zarurdir. Ekologik madaniyatni oshirish, aholining tabiatni muhofaza qilishdagi ishtirokini kuchaytirish ham ekologik karkas tizimining barqaror ishlashida muhim o‘rin tutadi. Shu jihatdan, ekologik karkasni shakllantirish O‘zbekistonning ekologik siyosatini yangi bosqichga olib chiqadi, barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi. U nafaqat shaharsozlik yoki landshaft arxitekturasi sohasi uchun, balki butun jamiyat hayot sifati va ekologik xavfsizligi uchun dolzarb ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. European Environment Agency. Green Infrastructure and Ecological Networks. Copenhagen, 2020. 2. Forman, R.T.T. Urban Ecology: Science of Cities. Cambridge University Press, 2014. 3. Karimov Sh.A. Shahar ekologiyasi va landshaftni tashkil etish asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti, 2022. 4. Mukhmedov B. Ekologicheskiy karkas territorii: teoriya i praktika. Moskva: Geo, 2019. 5. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. “Yashil makon” loyihasi hisobotlari, 2024. 6. Tursunov D., Alimov A. O‘zbekiston shaharlarida ekologik muvozanatni ta’minlash masalalari. “Ekologiya va muhit” jurnali, №3, 2023.