MAKTAB OʻQUVCHILARIDA TASVIRIY SAN'ATNING OʻRNI VA AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 146 MAKTAB OʻQUVCHILARIDA TASVIRIY SANʼATNING OʻRNI VA AHAMIYATI 1Imomatova Umida Mirpulatovna, 2Abdurasulova Mohlaroyim Sbirjon qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi o‘qituvchisi. 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17403098 Annotatsiya. Maqola tasviriy sanʼatning oʻquvchilar rivojlanishidagi oʻrni va ahamiyatini nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qiladi. Oʻquvchilarning badiiy ijodi orqali kognitiv, emotsional, motor va ijtimoiy ko‘nikmalar qanday rivojlanuvchi jarayonlarga taʼsir etishi misollar bilan koʻrsatiladi. Muallif yangi pedagogik yondashuv — SUTAR (Sensorika, Uygʻunlik, Tasavvur, Amaliyot, Refleksiya) modelini taklif etadi va sinfda, maktabgacha hamda oilaviy muhitda amalga oshirilishi mumkin boʻlgan konkret metod va mashgʻulotlarni bayon etadi. Maqola taʼlim jarayonida tasviriy sanʼatning baholash usullari, ota-ona hamda jamiyatning roli, shuningdek ijodiy muhitni tashkil etish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Kalit soʻzlar: tasviriy sanʼat, ijodiy rivojlanish, SUTAR modeli, taʼlim metodikasi, emotsional rivojlanish, multidisipliner integratsiya. Аннотация. В статье анализируется роль и значение изобразительного искусства в развитии учащихся как в теоретическом, так и в практическом плане. На примерах показано, как когнитивные, эмоциональные, моторные и социальные навыки влияют на развивающие процессы через художественное творчество учащихся. Автор предлагает модель нового педагогического подхода-Сутар (сенсорика, гармония, воображение, практика, рефлексия) и излагает конкретные методы и занятия, которые могут быть реализованы в классе, дошкольном учреждении и в семейной среде. В статье содержатся практические рекомендации по методам оценки изобразительного искусства в образовательном процессе, роли родителей и общества, а также организации творческой среды. Ключевые слова: изобразительное искусство, творческое развитие, модель Сутара, методика обучения, эмоциональное развитие, мультидисциплинарная интеграция. Abstract. The article analyzes the role and importance of visual arts in the development of students both theoretically and practically. The examples show how cognitive, emotional, motor, and social skills influence developmental processes through students' artistic creativity. The author offers a model of a new pedagogical approach-Soutar (sensory perception, harmony, imagination, practice, reflection) and outlines specific methods and activities that can be implemented in the classroom, preschool and family environment. The article contains practical recommendations on methods of evaluating fine art in the educational process, the role of parents and society, as well as the organization of the creative environment. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 147 Keywords: visual arts, creative development, Soutar's model, teaching methodology, emotional development, multidisciplinary integration. Kirish Oʻquvchilarning ijodi — ularga xos oʻziga xos ishontirish, dunyoni qabul qilish va ifoda etish yoʻli. Tasviriy sanʼat esa rang, shakl va kompozitsiya orqali bolalarga oʻz his-tuygʻulari va fikrlarini badiiy vositalar yordamida yetkazish imkonini beradi. Soʻnggi oʻn yilliklarda taʼlimda ijodiy yondashuvlarga eʼtibor ortgani sababli, tasviriy sanʼat maktabgacha va maktab bosqichlarida ham muhim komponentga aylangan. Ushbu maqola tasviriy sanʼatning bolalar shaxsiyati va kognitiv jarayonlariga qanday hissa qoʻshishini tizimli tarzda yoritadi hamda amaliy metodlar taklif etadi. Oʻquvchilar ijodini tushunishda klassik rivojlanish nazariyalari (Piaget, Vygotsky) va badiiy taʼlim tadqiqotlari (Lowenfeld, Eisner, Efland) asosiy roʻl oʻynaydi. Piagetning bosqichli yondashuvi bolalarning tasavvur va simvolik faoliyat darajalarini tushunishga yordam beradi; Vygotsky esa ijtimoiy kontekst va muloqotning ijodiy rivojlanishdagi o‘rnini taʼkidlaydi. Efland va Eisner sanʼat orqali tafakkur va muammolarni hal qilish qobiliyatlari shakllanadi, Lowenfeld esa oʻquvchilar chizmalari bosqichlarini aniqlab, pedagoglarga yordam beradi. Shu nazariy zamin ustida maqolada SUTAR modeli ishlab chiqildi — u pedagogik amaliyotni tizimli qilib beradi. SUTAR modeli Maqolada taklif etilgan yangi yondashuv — SUTAR — beshta bosqichdan iborat: 1. Sensorika — turli materiallar va hissiy tajribalar orqali sezgi faoliyatini ragʻbatlantirish (mat, suv, chang, bo'yoq, xomashyo bilan tanishtirish). 2. Uygʻunlik — rang va kompozitsiyani boshqarish, texnik usullar (qalam, bo‘yoq, kolaj) bilan tanishtirish; taʼlim jarayonida estetik uygʻunlik asoslari oʻrgatiladi. 3. Tasavvur — erkin hikoya, rol oʻynash va improvizatsiya orqali fantaziyani kengaytirish; bu bosqichda “nima boʻlishi mumkin?” savoli ustuvor. 4. Amaliyot — rejalashtirilgan loyihalar, seriyalar, va doimiy mashgʻulotlar orqali ko‘nikmalarni mustahkamlash. 5. Refleksiya — oʻquvchilar bilan natija, jarayon va his-tuyg‘ular haqida suhbat oʻtkazish; portfoliolar va o‘z-o‘zini baholash. SUTAR modeli sinfda modulli tarzda qoʻllanilishi mumkin va har bir bosqich yoshga mos ravishda soddalashtiriladi yoki murakkablashtiriladi. Tasviriy sanʼatning bolalar rivojlanishidagi asosiy funktsiyalari 1. Kognitiv rivojlanish Tasviriy sanʼat orqali bolalar muammoni vizual tarzda hal qilish, sabab-oqibat xulosalari chiqarish va abstrak fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Rang va kompozitsiya bilan ishlash diqqat va eʼtibor, detalni kuzatish qobiliyatini oshiradi. 2. Emotsional va psixologik rivojlanish Ijodiy faoliyat bolalarga hissiyotlarni xavfsiz ifoda etish maydonini beradi; stressni kamaytirish va ichki dunyo bilan ishlashga yordam beradi. Refleksiya bosqichi orqali o‘z holatini tahlil qilish, empatiya va o‘zini tutishni boshqarish o‘rganiladi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 148 3. Motor va sensorik rivojlanish Qo‘l barmoqlari va yuqori nazorat uchun chizish, qirqish, yopishtirish kabi amaliy mashqlar motorikani rivojlantiradi. Sensorika bosqichi turli teksturalar bilan ishlash orqali taʼsirchan sezgi tajribasini oshiradi. 4. Ijtimoiy va madaniy identifikatsiya Guruhda ishlash hamkorlik, navbat kutish va fikr almashish koʻnikmalarini rivojlantiradi. Milliy naqshlar, anʼanaviy motivlarni o‘rganish orqali madaniy ong va fasllarni anglash kuchayadi. Pedagogik yondashuvlar va metodlar (amaliy tavsiyalar) 1. Loyihalarga asoslangan oʻqitish (Project-Based Learning) — mavzuga doir uzun muddatli ijodiy loyihalar oʻquvchilarda majburiyat, rejalashtirish va ijodkorlikni uygʻunlashtiradi. 2. Multimediya va aralash materiallar — matn, rasm, audio va oddiy raqamli vositalarni uygʻunlashtirish (oddiy animatsiyalar, fotosuratlar) bolalar qiziqishini oshiradi. 3. Portfolio va jarayonni baholash — yakuniy mahsulotdan koʻra jarayonga eʼtibor; oʻquvchilarning portfoliolarini yigʻish va o‘sish dinamikasini koʻrsatish. 4. Ota-ona va jamiyatni jalb etish — ota-onalar uchun mini-master-klasslar, oilaviy ijod kechalarini tashkil etish. 5. Interfaol muhit yaratish — ochiq ish stansiyalari, doimiy materiallar ombori, va koʻrgazmalar — motivatsiyani oshiradi. Bevosita mashgʻulot misollari (original, amaliy) 1. Rang-his mashqi (“Rang darsligi”): oʻquvchilarga har bir rang bilan bir hissni bogʻlash topshirigʻi (masalan, koʻk — tinchlik, sariq — quvonch). Har bir oʻquvchi oʻz his rangini tasvirlaydi va guruhda tahlil qiladi. Maqsad: emotsional lugʻatni kengaytirish. 2. Obʼektdan hikoya: oddiy predmet — chiroq, stakan yoki gulli idish tanlanadi; oʻquvchilar undan boshlanib 3 ta sahifali rasmli hikoya yarataydi. Maqsad: simvolik tafakkur va ketma-ketlikni oʻrgatish. 3. Materiallar safari: oʻquvchilar turli tabiiy va sunʼiy materiallardan kolaj yaratadi (yaproq, jun, qogʻoz, plastik). Maqsad: sensorik tajriba va texturalarni farqlash. 4. Madaniy naqsh atelyesi: oilaviy yoki mahalla tarixi asosida bitta naqsh yaratish (milliy ornament elementlarini qoʻshish). Maqsad: madaniy identifikatsiya va tarixni anglash. 5. “Oʻz portreti — ichki dunyo”: oddiy portretga oʻquvchilar oʻz hislarini simvolik elementlar orqali qoʻshadi (rang, shakl orqali). Maqsad: emosional ifoda va metafora ishlatishni oʻrgatish. Baholash jarayoni protsessga asoslangan boʻlishi kerak ya’ni kuzatuv jurnali, foto-vidеo hujjatlar, portfoliolar, bolalarning o‘z-oʻzini baholashi. Ijtimoiy va emosional koʻrsatkichlarni baholash uchun reflektiv suhbatlar va qisqa narrativ yozuvlar ishlatiladi. Pedagoglar uchun indikatorlar: mustaqil qaror qabul qilish, materiallarga muomalasi, guruh ichidagi hamkorligi, ijodiy yechimlar soni va xilma-xilligi muhim ahamiyatga ega. Xulosa Tasviriy sanʼat maktab yoshidagi bolalar ijodida markaziy oʻringa ega boʻlib, u kognitiv, emotsional, motor va ijtimoiy rivojlanishni bir vaqtning oʻzida qoʻllab-quvvatlaydi. SUTAR modeli kabi tizimli pedagogik yondashuvlar orqali maktab va maktabgacha taʼlim INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 149 muassasalarida tasviriy sanʼat samaradorligini oshirish mumkin. Muhimi — jarayonni ragʻbatlantirish, ijobiy refleksiya va jamiyat hamda oilaning faol ishtirokidir. Taʼlim siyosati va maktab amaliyotida sanʼatni yanada integratsiyalash orqali kelajak avlodning yaratuvchan, hissiyotli va muloqotga tayyor shaxs sifatida shakllanishiga hissa qoʻshish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdurahmonova D. Bolalar ijodini rivojlantirish metodlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 2. Qo‘ziyev O. Tasviriy sanʼat asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2015. 3. Jo‘rayev Sh. Sanʼatshunoslikka kirish. – Toshkent: Sharq, 2016. 4. Yusupov H. Tasviriy sanʼat darslarini o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Noshir, 2019. 5. Imomatova Umida Mirpulatovna Tasviriy san’at vositasida yoshlarning kasbiy-ijodiy qobiliyatlarini shakllantirishning nazariy asoslari. (2024). Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar, 1(1), 133-135. 6. Имоматова , У. (2023). Ўқувчиларнинг таълим ва тарбиясида тасвирий санъат ўқитувчисининг аҳамияти. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the Topic: “Priority Areas for Ensuring the Continuity of Fine Art Education: Problems and solutions”, 1(01). 7. Umida, I., & Muxtor, N. (2023). Tasviriy san’at darslarida yoshlarga o’zbek milliy tasviriy san’atni o’qitishning psixologik asoslari. In Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities (Vol. 2, No. 2, pp. 204-207).