TASVIRIY SAN'AT MASHG'ULOTLARIDA TALABALARNING IJODIY KOMPETENSIYALARNI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 150 TASVIRIY SAN’AT MASHG‘ULOTLARIDA TALABALARNING IJODIY KOMPETENSIYALARNI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI Ismatov Ulfat Shuhratovich Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403114 Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida ijodiy kompetensiyalarning o‘rni va ahamiyati nazariy jihatdan asoslanadi. Tadqiqotda ijodiy kompetensiyaning mohiyati, tarkibiy tuzilmasi, shakllantirishning psixologikpedagogik shart-sharoitlari, shuningdek, kompetensiyaviy yondashuvning tasviriy san’at ta’limidagi o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim paradigmasi doirasida ijodiy faoliyatning uzluksiz rivojlanishini ta’minlashning zarurati ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Ijodiy kompetensiya, kasbiy kompetentlik, tasviriy san’at o‘qituvchisi, badiiy-ijodiy tayyorgarlik, pedagogik yondashuv, ta’lim nazariyasi, kreativlik. Аннотация. В данной статье теоретически обосновывается роль и значение творческих компетенций в профессиональной подготовке будущих учителей изобразительного искусства. В исследовании анализируются сущность, структурная организация, психолого-педагогические условия формирования творческой компетенции, а также специфические аспекты компетентностного подхода в образовании изобразительного искусства. В рамках личностно-ориентированной образовательной парадигмы показана необходимость обеспечения непрерывного развития творческой деятельности. Ключевые слова: Творческая компетентность, профессиональная компетентность, учитель изобразительного искусства, художественно-творческая подготовка, педагогический подход, теория обучения, креативность. Annotation. In this article, the role and significance of creative competencies in the professional training of future fine arts teachers are theoretically substantiated. The study analyzes the essence, structure, psychological and pedagogical conditions for the formation of creative competence, as well as the specifics of the competency-based approach in fine arts education. Within the framework of the personality-oriented educational paradigm, the necessity of ensuring the continuous development of creative activity is shown. Keywords: Creative competence, professional competence, art teacher, artistic and creative training, pedagogical approach, theory of education, creativity. Kirish Bugungi kunda jahon ta’lim maydonida ro‘y berayotgan globallashuv jarayonlari va uzluksiz innovatsion taraqqiyot sharoitida, O‘zbekiston Respublikasida inson kapitalini rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Ta’lim tizimining bevosita vazifasi – bu mustaqil, ijodiy va tanqidiy fikrlaydigan shaxsni tarbiyalashdan iborat. Bu strategik yo‘nalish, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 151 “Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli 1 farmonida qat’iy belgilangan. Konsepsiyada kadrlarni tayyorlashda kompetensiyaviy yondashuvni chuqurlashtirish, xususan, talabalarning kreativ salohiyatini oshirish va ularda innovatsion g‘oyalarni shakllantirish muhim ustuvorlik sifatida ko‘rsatilgan. Bu talablar tasviriy san’at o‘qituvchisi kasbiy faoliyatining o‘ziga xosligidan kelib chiqib, yanada kuchliroq ahamiyat kasb etadi. Tasviriy san’at fani o‘qituvchisi endilikda nafaqat akademik bilimlar (rangtasvir, kompozitsiya, qalamtasvir)ni uzatuvchi, balki o‘quvchilarda badiiy idrok, estetik did va shaxsiy ifoda erkinligini rivojlantiruvchi yetakchi bo‘lishi shart. Shu bois, bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisida ta’lim-tarbiya jarayonini ijodiy faoliyatga yo‘naltira oladigan yuksak darajadagi ijodiy kompetensiya talab etiladi. Bu kompetensiya pedagogning o‘zi yangi uslublarni ishlab chiqish, nostandart muammolarni badiiy yechish va o‘quvchilarni kreativ izlanishga undash qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu ijodiy kompetensiyalarni takomillashtirishning nazariy asoslarini tahlil qilish va uning pedagogik-didaktik mexanizmlarini ilmiy jihatdan asoslash, zamonaviy ta’lim siyosatining ustuvor talablarini amaliyotga joriy etishning muhim sharti hisoblanadi. Ijodiy kompetensiya – bu shaxsning yangi g‘oyalar yaratish, nostandart yechimlar topish, badiiy asarlar yaratish va pedagogik jarayonda innovatsion yondashuvlarni qo‘llashga qaratilgan salohiyatidir. Ushbu kompetensiyaning nazariy asoslarini tahlil qilish va uni takomillashtirish mexanizmlarini aniqlash, bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligi sifatini oshirishning muhim ilmiy-pedagogik muammosi hisoblanadi. Kompetensiya (lotincha: competo — erishyapman, munosibman, loyiqman) keng ma’noda muayyan masalalarni hal qilishda mavjud bilim, ko‘nikma va malakalarni amaliy tajribada qo‘llay olish layoqati, ya’ni faoliyatga yo‘naltirilgan natijani anglatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida joriy etilgan kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchilarni mustaqillik, tashabbuskorlik va ijtimoiy hayotda samarali harakat qilishga yo‘naltirishni ko‘zda tutadi. Ijodiy kompetensiya esa umumiy kasbiy kompetensiyaning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, tasviriy san’at o‘qituvchisi uchun maxsus kompetensiyalar guruhiga kiradi. U G‘arb olimlari tomonidan ilgari surilgan kalit kompetensiyalar (tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish) bilan uzviy bog‘liq. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisining ijodiy kompetensiyasi, asosan, quyidagi uchta asosiy komponentdan tashkil topadi: 1. Kognitiv-Nazariy (Bilimiy) Komponent: o Tasviriy san’at nazariyasi va tarixi bo‘yicha chuqur bilim. o Kompozitsiya, rangshunoslik, perspektiva kabi fundamental tushunchalarning nazariy asoslarini bilish. o Kreativlik nazariyasi, ijodiy fikrlash metodlari (masalan, aqliy hujum) bo‘yicha bilimlar. 2. Amaliy-Ijodiy (Faoliyatga doir) Komponent: 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF5847-son Farmoni//Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2019-y., 06/19/5847/3887–son. https://lex.uz/docs/4545884. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 152 o Qalamtasvir, rangtasvir fanlaridan turli texnika va materiallarda tasvirlashga oid yuqori darajadagi amaliy ko‘nikma va malakalarga egalik. o Noyob badiiy g‘oyalarni amaliy qo‘llash, san’at asariga aylantira olish (tasavvur va badiiy ifodalanish) qobiliyati. o Mustaqil ijodiy faoliyat ko‘rsatish va yangi yechimlarni sinab ko‘rishga tayyorlik. 3. Metodik-Pedagogik Komponent: o O‘quvchilarda ijodiy qobiliyatni rivojlantirishning ilg‘or usul va shakllarini (interfaol, eksperimental metodlar) bilish va qo‘llay olish. o O‘quvchining ijodiy salohiyatini baholash va rag‘batlantirish qobiliyati. o Badiiy-pedagogik yo‘nalishga egalik – o‘quvchining shaxsini rivojlantirishga qaratilgan faoliyat. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarida ijodiy kompetensiyani takomillashtirish – bu shaxsning ijodiy salohiyatidan to‘liq foydalanishga qaratilgan, uzluksiz va bosqichma-bosqich jarayondir. Ijodkorlik har bir shaxsning o‘ziga xos iste’dodi va tajribasiga asoslanganligi sababli, ta’lim jarayonida individual yondashuv muhimdir. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • Kasbiy-ijodiy ehtiyojlarni aniqlash: Har bir talabaning ijodiy moyilligi, qiziqishi va rivojlanish darajasini inobatga olish. • “Ustoz-shogird” tizimi: An’anaviy usullarni saqlagan holda, shaxsiy namuna, maslahatlar va tajriba almashish orqali ijodiy salohiyatni mustahkamlash. • O‘z-o‘zini rivojlantirishni boshqarish: Talabada mustaqil ish, izlanish va o‘z hayot rejalarini mustaqil ishlab chiqish qobiliyatini shakllantirish. Ijodiy kompetensiyani rivojlantirishning nazariy asosi faoliyatga asoslangan va tadqiqotchilik yondashuvini talab qiladi. Buning uchun quyidagi usul va shart-sharoitlar muhim ahamiyatga ega: • Interfaol va loyihaviy metodlar: Oddiy ma’ruzalar o‘rniga guruhdagi loyihalar, tasviriy ijodiy tanlovlar, master-klasslar va eksperimental metodlarni qo‘llash. Bu talabalarni muammolarni yechishga va tanqidiy fikrlashga undaydi. • Integratsion ta’lim modeli: Tasviriy san’at fanidan olgan bilimlarini boshqa fanlar bilan bog‘lash orqali talabada keng dunyoqarash va samarali ijodiy yechim topish qobiliyatini shakllantirish. • Qo‘llab-quvvatlovchi o‘quv muhiti: O‘quvchilarni tavakkal qilishga va o‘z fikrlarini erkin ifodalashga undaydigan ochiq va rag‘batlantiruvchi muhitni yaratish. Tasviriy san’at o‘qituvchisining ijodiy kompetensiyasi badiiy-estetik kompetentlik bilan chambarchas bog‘liq. Bu jarayon: • O‘quvchilarda estetik idrokni va badiiy-ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan. • Milliy san’at an’analari va madaniyatlararo kontekstni o‘rganish, ularni ijodiy faoliyatga tatbiq etish orqali shaxsning madaniyatlararo kompetentlikni shakllantirish. Ushbu jihatlarning barchasi birgalikda tasviriy san’at o‘qituvchisining nafaqat o‘z sohasining bilimdoni, balki o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini to‘laqonli ro‘yobga chiqaruvchi samarali pedagog va ustoz (mentor) ekanligini ta’minlaydi. Xulosa INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 153 Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarida ijodiy kompetensiyalarni takomillashtirishning nazariy asoslari kompetensiyaviy yondashuv va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim paradigmasiga tayanadi. Ijodiy kompetensiya kognitiv-nazariy, amaliy-ijodiy va metodik-pedagogik komponentlarni o‘z ichiga olgan murakkab tuzilma bo‘lib, u bo‘lajak pedagogning ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarda kreativ salohiyatni to‘liq ochish va ularni erkin fikrlovchi ijodkor shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Ijodiy kompetensiyani takomillashtirishda asosiy e’tibor an’anaviy akademik tayyorgarlikni individual yondashuv, ustoz-shogird tizimi, interfaol metodlar va fanlararo integratsiya bilan uyg‘unlashtirishga qaratilishi lozim. Bu nazariy asoslar bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy ta’lim talablari darajasida tayyorlashning asosiy poydevori bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Shuhratovich, I. U. (2020). Technologies of Working on Graphic Materials in Fine Arts Classes. Journal of Asian Multicultural Research for Educational Study, 1(2), 1-4. 2. Ismatov, U. Sh. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarida grafik materiallarda tasvirlar bajarishga o‘rgatish texnologiyalarini takomillashtirish. // MUҒАЛЛИМ ҲӘМ ҮЗЛИКСИЗ БИЛИМЛЕНДИРИЎ. Ilmiy-metodik jurnal. – 2023. – № 2/3. 3. Hasanova, Munisa Ziyodillo qizi. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisining kasbiy kompetentsiyani shakllantirish. // Journal of Integrated Education and Research. 2023.-2(3) 4. Ismatov, U. S. Rangtasvir. O ‘quv qo ‘llanma.,“Nazokathon ziyo print”., Chirchiq-2023. 5. Ismatov, U. (2023). Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining grafik materiallarda tasvirlash ijodiy kompetensiyalarini takomillashtirish pedagogik muammo sifatida. international scientific and practical conference on the Topic: “Priority Areas for Ensuring the Continuity of Fine Art Education: Problems and solutions”, 1(01). Retrieved from https://ojs.qarshidu.uz/index.php/ts/article/view/259 6. U.Sh. Ismatov. Bo‘lajak tasviriy san'at o‘qtuvchilarini grafik materiallarda ishlashga o‘rgatish orqali ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirish. Maktab va hayot, Ilmiy-metodik jurnal. 2020-yil. Tom-2. 7. Ismatov, U. S. (2023). Methodology Of Teaching Students To Describe Still Life Composition. Diversity Research: Journal of Analysis and Trends, 1(3), 60-65.