TALABALARNING IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA RANGLI QALAMLARNING AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 157 TALABALARNING IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA RANGLI QALAMLARNING AHAMIYATI 1Ismatov Ulfat Shuhratovich, 2Baxromova Dilfuza Akramjonovna 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti. 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” ta’lim yo’nalishi 3-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17403148 Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda rangli qalamlar bilan ishlash usulining samaradorligi tahlil qilinadi. Rangli qalamlarning paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi, rassomlar ijodida ushbu materialdan foydalanganligi, shuningdek, bu borada ilmiy izlanishlar olib borgan olimlarning fikrlari tahlil etiladi. Maqolada rangli qalamlarning ta’lim jarayonidagi roli va ular orqali ijodiy fikrlashni shakllantirish masalalari ko’rib chiqiladi. Kalit so’zlar: rangli qalamlar, ijodiy qobiliyat, ta’lim, rassomlik, san’at, o’zbek rassomlari, xorijiy rassomlar. Аннотация. В данной статье анализируется эффективность метода работы с цветными карандашами в развитии творческих способностей студентов. Анализируется история возникновения и развития цветных карандашей, использование этого материала в творчестве художников, а также мнения ученых, проводивших научные исследования в этой области. В статье рассматривается роль цветных карандашей в образовательном процессе и вопросы формирования творческого мышления через них. Ключевые слова: цветные карандаши, творческие способности, образование, живопись, искусство, узбекские художники, зарубежные художники. Abstract. This article analyzes the effectiveness of the method of working with colored pencils in the development of students' creative abilities. The history of the emergence and development of colored pencils, the use of this material in the work of artists, as well as the opinions of scientists who conducted scientific research in this area are analyzed. The article examines the role of colored pencils in the educational process and the formation of creative thinking through them. Keywords: colored pencils, creative abilities, education, painting, art, Uzbek artists, foreign artists. Kirish Zamonaviy ta’lim tizimida ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish talabalarning shaxsiy va kasbiy o’sishida muhim o’rin tutadi, Ijodkorlik nafaqat an’anaviy bilimlarni o’zlashtirishga, balki muammolarni yangicha yondashuvlar bilan hal qilishga, innovatsiyalar yaratishga va jamiyatdagi o’zgarishlarga moslashishga yordam beradi. San’at va dizayn sohasida rangli qalamlar bilan ishlash usuli nafaqat texnik ko’nikmalarni shakllantiradi, balki tasavvur, emotsional ifoda va muammolarni ijodiy hal qilish qobiliyatlarini ham kuchaytiradi. Bu usul talabalarga ranglar orqali his-tuyg’ularini ifodalash, fazoviy fikrlashni rivojlantirish va estetik INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 158 sezgilarini oshirish imkonini berib, ularning kognitiv jarayonlarini boyitadi. Bundan tashqari, rangli qalamlarning soddaligi va koʻchma (portativ)ligi sababli, talabalar har qanday muhitda ijodiy faoliyat bilan shug’ullanishi mumkin, bu esa ta’limni yanada qiziqarli va samarali qiladi. Ushbu yondashuv, ayniqsa, pedagogika va san’at yo’nalishlarida o’qiyotgan talabalarga foydali bo’lib, ularning kasbiy hayotida ijodiy yechimlar topishga asos yaratadi. Shu bois, rangli qalamlar nafaqat san’at vositasi, balki ta’limning keng doiradagi rivojlanish vositasi sifatida namoyon bo’ladi. Asosiy qism Rangli qalamlarning tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi, ammo bu materialning rivojlanishi zamonaviy ta’lim va san’atga chuqur ta’sir ko’rsatgan. Qadimgi Misr va Yunon davrida rangli bo’yoqlar va kraxmallar bilan chizish usullari qo’llanilgan bo’lsa-da, zamonaviy koʻrinishdagi rangli qalamlar XIX asr boshlarida shakllangan. 1834-yilda nemis kompaniyasi Staedtler tomonidan birinchi rangli qalamlar ishlab chiqarilgan, bu esa chizishni yanada aniq va rang-barang qilish imkonini bergan. (1-rasm) 1-rasm. XIX-asrning o'rtalaridan boshlab Nyurnbergda joylashgan JS Shtedtler "Creta Polycolor" nomi ostida keng rangdagi qalamlarni taklif qildi. 1909 yildagi mahsulot illyustratsiyasi ularni boy bezatilgan paketlarda tasvirlaydi. Ushbu innovatsiya san’atni ommalashtirishga yordam bergan va keyingi rivojlanishlarga asos bo’lgan. 1924-yilda Faber-Castell va Caran d’Ache kompaniyalari rassomlar uchun moʻljallangan, mum yoki neft asosidagi pigmentlar bilan qoplangan maxsus rangli qalamlar chiqarganlar. Bu davrda rangli qalamlarning tarkibi pigmentlar, qo’shimchalar va bog’lovchilardan iborat bo’lib, grafit va ko’mir qalamlaridan farqli o’laroq, ularning yadrosi mum yoki neftga asoslangan, bu esa yumshoq va bosqichma-bosqich ishlashga qulaylik yaratadi. XX asrda rangli qalamlarning rivojlanishi Renessans davridagi rangli kraxmallardan zamonaviy sintetik bo’yoqlargacha cho’zilgan, bu jarayon san’at va ta’limdagi o’rnini mustahkamladi. 1900-yillarning boshida Faber-Castell rassomlar uchun birinchi professional INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 159 rangli qalamlar to’plamini taqdim etgan, bu ranglar palitrasini kengaytirgan va rassomlarning ijodiy imkoniyatlarini oshirgan. Bugungi kunda rangli qalamlar ta’lim va terapiya sohasida keng qo’llanilmoqda, chunki ular toza, qulay va ko’p qirrali vositalardir. Ushbu rivojlanish nafaqat texnik jihatdan, balki psixologik va pedagogik nuqtayi nazardan ham rangli qalamlarning san’at ta’limidagi o’rnini mustahkamladi, bu esa talabalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Rangli qalamlar xorijiy rassomlar orasida mashhur vosita bo’lib, ularni realistik va abstrakt asarlarda qo’llashadi, bu esa materialning ko’p qirraliligini ko’rsatadi. Masalan, amerikalik rassom Jesse Lane “Abyss” (2-rasm) asarida rangli qalamlar yordamida chuqur soyalar va teksturalarni yaratgan, bu emotsional chuqurlikni ta’minlagan. Tanja Gant “A Different Point of View” ishida optik illuziyalarni, John Smolko esa “Thompson (Father of Us All)”da hayvonlarni tasvirlagan, ularning asarlarida rangli qalamlarning aniq va nozik chizgilar yaratish qobiliyati namoyon bo’lgan. Gretchen Parker va Lui Ferreyra rangli qalamlar orqali vibratsion ranglarni va texnologik effektlarni qo’llagan, bu zamonaviy san’atda innovatsiyalarga misol. David Xokni 1970-yillarda portretlarida rangli qalamdan foydalangan, bu uning asarlariga noyob ifoda bergan. Kanadalik inuit rassomi Annie Pootoogook qalam bo’yoqlar bilan chizgan rasmlari bilan mashhur bo’lib, uning ijodi madaniy merosni aks ettiradi. Ushbu xorijiy misollar rangli qalamlarning ijodiy jarayonda qanchalik samarali ekanligini tasdiqlaydi va talabalarning ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishga ko’maklashadi. Rangli qalamlarning ijodiy qobiliyatlarga ta’siri bo’yicha ko’plab ilmiy ishlar mavjud bo’lib, ular materialning psixologik va pedagogik samarasini tasdiqlaydi. Xorij olimlaridan Pratiwi va Budisetyani tadqiqotida chizish va bo’yash mashqlari bolalarning fikr va histuyg’ularini ifodalash qobiliyatini oshirishi ko’rsatilgan, bu rangli qalamlarning emotsional rivojlanishdagi rolini ta’kidlaydi. Koreyalik olim Kim va boshqalar grafik materiallarining terapevtik taʼsirini oʻrganib, rangli qalamlar stressni kamaytirishda va kayfiyatni yaxshilashda samarali ekanligini aniqlaganlar. Wright bolalikdagi san’at va ijodkorlik haqidagi ishida chizishdan bo’yoqda ishlashgacha o’tish jarayonini tasvirlab, rangli qalamlarning bolalarda tasavvurni shakllantirishdagi rolini belgilagan, bu kognitiv rivojlanishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 160 2-rasm. Jesse Lane, “Abyss,” colored pencil on Strathmore bristol board, 39 x 28 in. Olimlar fikriga ko’ra, rangli qalamlar bolalarning motorik ko’nikmalarini, fazoviy fikrlashini va emotsional farovonligini rivojlantiradi. Shuningdek, ranglarning inson kayfiyati, xotirasi va diqqatiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi ilmiy jihatdan tasdiqlangan boʻlib, bu talabalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishda asosiy omil hisoblanadi. Shu bilan birga, rangli qalamlarning ranglari kayfiyat, xotira va diqqatga ijobiy ta’sir qilishi ilmiy jihatdan tasdiqlangan, bu esa talabalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishda asosiy omil bo’ladi. Talabalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishda rangli qalamlar bilan ishlash quyidagi bosqichlarda amalga oshirilishi mumkin, bu jarayon bosqichma-bosqich rivojlanishni ta’minlaydi: 1. asosiy texnikalarni o’rgatish (chizish, bo’yash, qatlamlash), bu motorik ko’nikmalarni mustahkamlashga yordam beradi; 2. mavzuli mashg’ulotlar (portret, manzara), ular emotsional ifodani oshiradi; 3. ijodiy loyihalar (abstrakt kompozitsiyalar), bu ijodiy fikrlashni shakllantiradi. Bu usul talabalarning his – tuyg’ularini kuchaytiradi va muammolarni ijodiy hal qilishga undaydi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, rangli qalamlar grafikalar orqali realistik chizmalarning global xususiyatlarini shakllantiradi, bu esa egallanadigan ko’nikmalarni (kuzatuvchanlik) rivojlantiradi. Bosqich Mashg’ulot turi Kutilyotgan natija 1. Asosiy chizish - Motorik ko’nikmalar 2. Mavzuli bo’yash - Emotsional ifoda 3. Loyiha - Ijodiy fikrlash Ushbu yondashuv o’zbek ta’lim tizimiga moslashtirilganda, mashxur rassomlarning asarlaridan ilhomlanish talabalarning madaniy o’ziga xosligini kuchaytiradi va ijodiy jarayonni milliy kontekstga bog’laydi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 161 Xulosa Rangli qalamlarning tarixiy rivoji va rassomlarning ijodidan ko’rinib turibdiki, ular san’at ta’limining muhim vositasi bo’lib, xorijiy va o’zbek ijodkorlar tomonidan samarali qo’llanilgan. Ilmiy tadqiqotlar esa ularning ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishdagi rolini tasdiqlaydi. Talabalarda ushbu usulni qo’llash orqali nafaqat texnik, balki kognitiv va emotsional o’sishni ta’minlash mumkin. Kelgusida bu borada eksperimental tadqiqotlar o’tkazish tavsiya etiladi, bu ta’lim jarayonini yanada takomillashtiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. History of Colored Pencils - Types and Facts. URL: https://www.historyofpencils.com/writing-instruments-history/history-of-colored-pencils/ 2. Ismatov, U. S. Rangtasvir. O ‘quv qo ‘llanma.,“Nazokathon ziyo print”., Chirchiq-2023. 3. Colored pencil - Wikipedia. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Colored_pencil 4. The History of Colored Pencils: A Journey Through Time. URL: https://luukminkman.com/en/blog/the-history-of-colored-pencils/ 5. Ismatov, U. S. (2020). TASVIRIY SAN’AT DARSLARIDA GRAFIK MATERIALLARDA ISHLASHGA O’RGATISH (GUASH BO ‘YOG ‘I MISOLIDA). Academic research in educational sciences, (2), 355-360. 6. How children’s thoughts were put into colour | STAEDTLER. URL: https://www.staedtler.com/intl/en/discover/how-childrens-thoughts-were-put-into-colour/ 7. Shuhratovich, I. U. (2020). Technologies of working on graphic materials in fine arts classes (on the example of working still life in the pen). European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8(4), 41-45. 8. 7. Shuhratovich, I. U. (2020). Technologies of Working on Graphic Materials in Fine Arts Classes. Journal of Asian Multicultural Research for Educational Study, 1(2), 1-4. 9. 7 Winning Colored Pencil Works - Fine Art Connoisseur. URL: https://fineartconnoisseur.com/2019/09/colored-pencil-art/ 10. 6 Colored Pencil Artists Who Masterfully Create Lifelike Drawings. URL: https://mymodernmet.com/color-pencil-art/ 11. Enhancing Children’s Creativity Through Drawing and Coloring. URL: https://www.ijmcer.com/wp-content/uploads/2024/11/IJMCER_G06604551.pdf 12. The unique therapeutic effect of different art materials on... URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0197455614000501 13. Art and Creativity in Early Childhood - ResearchGate. URL: https://www.researchgate.net/publication/332428007_Art_and_Creativity_in_Early_Childho od 14. The Impact of Colored Pencils on Children’s Artistic Growth and... URL: https://eternalportraits.ca/the-impact-of-colored-pencils-on-childrens-artistic-growth-andcreativity/ 15. How Color Pencils Spark Creativity and Enhance Learning. URL: https://cpencils.com/tips/how-color-pencils-spark-creativity-and-enhance-learning/