KULOLCHILIK: MEROSDAN ZAMONAVIY RIVOJLANISHGA

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 174 KULOLCHILIK: MEROSDAN ZAMONAVIY RIVOJLANISHGA 1Marasulova Izzat Muxamatsultanovna, 2Inomov Sulaymon Obid o‘g‘li 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti.2Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17403250 Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekiston badiiy kulolchilik anʼanalarining tarixiy ildizlari, milliy qadriyat sifatidagi ahamiyati, davlat siyosati va hujjatlar orqali berilayotgan imtiyozlar, oliy va kasb‑hunar taʼlim muassasalari hamda yoshlarni hunarga jalb etish borasidagi amaliy tashabbuslar haqida batafsil maʼlumot beradi. Maqolada shuningdek, xalqaro maydondagi hamkorliklar va Chirchiq davlat pedagogika universiteti misolida erishilgan yutuqlar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: kulolchilik, hunarmandchilik, milliy qadriyatlar, TurkSIB, xalqaro festival, ustoz-shogird. Аннотация. В статье подробно рассматриваются исторические корни узбекской художественной гончарной традиции, её значение как национальной ценности, преимущества, предоставляемые государственной политикой и документами, высшими и средними профессиональными учебными заведениями, а также практические инициативы по привлечению молодёжи к этому ремеслу. В статье также рассматриваются международное сотрудничество и достижения Чирчикского государственного педагогического университета. Ключевые слова: гончарное дело, ремесло, национальные ценности, TurkSIB, международный фестиваль, учитель-ученик. Abstract. This article provides detailed information about the historical roots of the Uzbek artistic pottery tradition, its importance as a national value, the benefits provided through state policies and documents, higher and vocational educational institutions, and practical initiatives to attract young people to the craft. The article also examines international cooperation and achievements in the case of Chirchik state pedagogical university. Keywords: pottery, handicraft, national values, TurkSIB, international festival, teacherstudent. Kirish. Kulolchilikning paydo bo‘lishi va tarixiy ildizlari. Kulolchilik - odamzodning eng qadimiy hunarlaridan biri. O‘zbekiston hududidagi arxeologik qazishmalar Movarounnahr, Farg‘ona vodiysi va Xorazm hududlarida miloddan avvalgi davrlarga oid sopol buyumlarni (idishlar, bezakli sopol parchalar, badiiy elementlar) aniqlab bergan. Ushbu topilmalar shuni ko‘rsatadiki, kulolchilik turli mintaqalarda mustaqil maktablar va anʼanalarni shakllantirgan — Rishton, G‘ijduvon, Xiva, Shahrisabz va boshqa markazlar o‘ziga xos texnika va naqshlarni asab etgan. Har bir maktabning o‘z xususiyati bor: Rishton chinni bo‘yashi va rang-barang naqshli idishlari bilan mashhur; G‘ijduvon geometrik va floral naqshlar, Xiva esa tarixiy shaharlik bezak INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 175 elementlari bilan ajralib turadi. Ushbu anʼanalar asrlar davomida ustadan shogirdga o‘tib kelgan va bugungi kunda ham sanʼatkorlar tomonidan saqlanmoqda. Kulolchilik va milliy qadriyatlar. Kulolchilik buyumlari - milliy xotiraning moddiy tashuvchilari. Ular bayram, oilaviy marosimlar, yozma va og‘zaki dasturlar orqali ham jamiyatning madaniy kodlarini ifodalaydi. Naqshlar, ranglar va texnik usullar madaniy identitetni shakllantirishda mukammal vositadir. Bugungi kunda kulolchilik nafaqat madaniy merosni saqlash vositasi, balki turizm, mahalliy ishlab chiqarish va eksport orqali iqtisodiy imkoniyat ham yaratmoqda. Shu bois uni rivojlantirish davlat siyosatida muhim o‘rin olmoqda. O‘zbekiston hukumati siyosati, farmon va qarorlar. So‘nggi yillarda O‘zbekiston rahbariyati milliy hunarmandchilik, jumladan kulolchilikni qo‘llab‑quvvatlashga qaratilgan bir qator hujjatlarni qabul qildi. Ushbu hujjatlar amaliy yordam, ijtimoiy kafolatlar, moliyaviy imtiyozlar va xalqaro maydonda tanitish yo‘nalishlarini belgilaydi. Eng asosiy hujjatlardan biri - Prezidentning 2017-yil 17-noyabrdagi PF-5242-sonli farmoni “Hunarmandchilikni yanada rivojlantirish va hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab‑quvvatlash chora‑tadbirlari to‘g‘risida”. Ushbu farmon orqali hunarmandlarga pensiya va ijtimoiy imtiyozlar, mikrokreditlar va ‘Hunarmand’ uyushmasi faoliyatini tartibga solish choralari belgilandi. (Manba: Prezidentning rasmiy hujjatlari, Lex.uz). 2019-yil 28-noyabrdagi PQ-4539-sonli Qaror - hunarmandchilikni yanada rivojlantirish va qo‘shimcha chora‑tadbirlarni belgilashga qaratilgan. Bu qaror milliy reyestr yaratish, eksportni rag‘batlantirish va hududiy hunarmand markazlarini tashkil etish kabi choralarga urg‘u berdi. (Manba: Lex.uz). 2023-yil 12-iyundagi PF-91-sonli Farmon - “Aholini hunarmandchilikka jalb qilish va hunarmandchilik faoliyatini rivojlantirish uchun qulay shart‑sharoitlar yaratish chora‑tadbirlari to‘g‘risida” - hunarmandchilikni keng qamrovli yo‘l xaritasi (2023–2024 yillar) va hududlarda yo‘nalishlar bo‘yicha aniq chora‑tadbirlarni belgiladi; mahalliy usta‑shogird anʼanalarini qayta tiklash va yoshlarni jalb qilishga qo‘shimcha eʼtibor qaratdi. (Manba: PF‑91, Lex.uz). Ushbu hujjatlar to‘plami hunarmandchilik sektori uchun moliyaviy rag‘batdan tortib, bozor va ko‘rgazmalarni tashkil etishgacha bo‘lgan keng qamrovli mexanizmlarni yaratadi. Taʼlim, kasb‑hunar maktablari va oliy o‘quv yurtlari. Oʻzbekistonda hunarmandchilikni rivojlantirishda taʼlim muassasalari markaziy rol o'ynaydi. Kasb‑hunar maktablari, markazlar va universitetlar sanʼatshunoslik fakultetlari orqali anʼanaviy texnikalarni o‘rgatadi. Bu yo‘nalishda Chirchiq davlat pedagogika universiteti (ChDPU) faolligi alohida qayd etiladi — universitet sanʼatshunoslik fakulteti talabalari amaliy sanʼat va badiiy kulolchilik to‘garaklari orqali mahalliy va xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etib kelmoqda. Mintaqaviy kulolchilik maktablari (Rishton, G‘ijduvon, Xiva, Shahrisabz). Rishton maktabi - chinni va noyob boʻyash texnikasi bilan ajralib turadi. Rishton bezagi tabiiy floral va geometrik ornamentlar bilan mashhur. G‘ijduvon - muqarrar kompleks naqsh va rang kombinatsiyalari, ko‘proq qizil, qora va kul ranglar ishlatiladi. Xiva va Shahrisabz esa arxitektura elementlari va tarixiy kompozitsiyalarni keramika yuzasida aks ettirish borasida o‘z uslubini shakllantirgan. Ushbu markazlarda ishchi ustalar hamda oilaviy ishlab chiqarish anʼanalari saqlanib qolgan. Xalqaro maydon: festival, forum va tanlovlar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 176 O‘zbek kulollari xalqaro ko‘rgazma va festivalarda faol ishtirok etmoqda. Rossiyada o‘tkaziladigan «Битва гончаров» kabi festivallar hamda mintaqaviy va xalqaro keramika simpoziumlari hunarmandlarga o‘z ishlarini tanitish va tajriba almashish imkonini beradi. Shuningdek, TurkSIB madaniyati va yoshlarga yo‘naltirilgan xalqaro tadbirlar (masalan, TurkSIB hamkorligidagi festivalar) o‘zbek hunarmandlarini qo‘llab‑quvvatlaydi va yangi auditoriyalarga chiqish imkonini yaratadi. ChDPU va mintaqaviy to‘garaklarda tayyorlangan bir qator iqtidorli talabalar xalqaro maydonda muvaffaqiyat qozonmoqdalar. Masalan, Inomov Sulaymon (ChDPU talabasi) 2023yilda bir qator xalqaro ko‘rgazma va festivalarda (jumladan, Rossiyada o‘tkazilgan «Битва Гончаров» tadbirlari va Turkic hamkorlik tadbirlari) faxrli o‘rinlarni olgani haqida universitet yangiliklarida xabar berilgan. U va uning hamkasblari universitetni va mamlakatimizni xalqaro maydonda munosib taqdim etmoqda. (Manba: ChDPU yangiliklari va ilmiy maqolalar). Burhoniddinov Oybek ham xalqaro ko‘rgazma va festivallarda ishtirok etib, hududiy va xalqaro jihatdan eʼtirof etiladigan natijalarni qo‘lga kiritdi. Iqtisodiy taʼsir, bandlik va eksport. Kulolchilik tarmog‘i - xomashyo (loy, mineral boyliklar), ishlab chiqarish, dizayn va savdo zanjiri orqali mahalliy iqtisodiyotga hissa qo‘shadi. Davlat dasturlari hunarmandlarga kreditlar, markazlar va sertifikatlash orqali yangi ish o‘rinlari yaratish imkonini bermoqda. Hunarmandchilik mahsulotlarini milliy brend va eksport yo‘nalishida rivojlantirish orqali qo‘shimcha valyuta tushumlari va turizmni rag‘batlantirish mumkin. Muammolar va takliflar. Muammolar: - Xomashyo narxi va yetkazib berishdagi barqarorlik; - Raqamli savdo va marketing bo‘yicha bilim yetishmasligi; - Eksport logistika va sertifikatlash masalalaridagi murakkabliklar; - Ustalar avlodining kamayishi va shogird tizimining zaiflashuvi. Takliflar: - Ustalar va yoshlar o‘rtasida mentorlik (usta‑shogird) tizimini kuchaytirish; - Raqamli savdo, brend va dizayn bo‘yicha treninglar tashkil etish; - Eksportga yo‘naltirilgan logistik va sertifikatlashtirish yordam paketlarini yaratish; - Hududiy hunarmand markazlarini modernizatsiya qilish va ko‘rgazma infratuzilmasini kengaytirish. Xulosa. Kulolchilik O‘zbekistonning madaniy va iqtisodiy merosidir. Prezident farmonlari va hukumat qarorlari hunarmandchilikni qo‘llab‑quvvatlash uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Ushbu hujjatlar asosida hududiy markazlar, uyushmalar va taʼlim muassasalari birgalikda ishlash orqali kulolchilikni asrab‑avaylash va yosh avlodga etkazish vazifasini amalga oshirishi kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy sayti va hujjatlari (PF-5242, PF-91). 2. Lex.uz — huquqiy hujjatlar bazasi (PQ-4539, PF-5242, PF-91). 3. Марасулова, И. М., & Павлов, Д. С. (2020). Декоративно прикладное искусство узбекистана. Academic research in educational sciences, (2), 378-384. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 177 4. Марасулова, И. М. (2024). Значение метода школы «Устоз-шогирд» в развитии ремесла. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar, 1(1), 130-133. 5. Марасулова, И. М., & Павлов, Д. С. (2020). Творческое сотрудничество посредством прикладного и декоративного искусства в системе непрерывного образования. In Музыкальное и художественное образование: опыт, традиции, инновации (pp. 168173). 6. Марасулова, И. (2023, December). Секреты традиционной керамики узбекистана. In International scientific and practical conference on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01).