TASVIRIY SAN'ATDA RANG PSIXOLOGIYASI VA UNING INSON RUHIYATIGA TA'SIRI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 209 TASVIRIY SAN’ATDA RANG PSIXOLOGIYASI VA UNING INSON RUHIYATIGA TA’SIRI 1Qaxarova Xadichabonu Rustamjon qizi, 2Shuhratbekova Jamila Xurshidbek qizi Chirchiq davlat pedagogika universitedining San’atshunoslik fakultedi Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi 2-bosqich talabalari. https://doi.org/10.5281/zenodo.17403362 Annotatsiya. Ushbu maqolada tasviriy sanʼatda ranglarning psixologik ahamiyati va ularning inson ruhiyatiga ko‘rsatadigan taʼsiri ilmiy asosda yoritiladi. Ranglar nafaqat estetik ko‘rinish yaratadi, balki insonning ichki holatini, kayfiyatini va hissiyotlarini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir rangning o‘ziga xos ramziy maʼnosi, ruhiy taʼsir kuchi va madaniy kontekstdagi o‘rni alohida tahlil qilinadi. Maqolada issiq va sovuq ranglarning psixologik xususiyatlari, ularning shaxs ruhiy barqarorligi, ijodiy faoliyat hamda estetik did shakllanishidagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ranglarning sanʼat asarlarida qo‘llanishi orqali inson ruhiyatida uyg‘otadigan turli xil kechinmalar tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: rang, tasviriy san’at, psixologiya, ranglar nazariyasi, akvarel, ruhiyat, ijod, rang-tasvir. Аннотация: В данной статье на научной основе освещается психологическое значение цветов в изобразительном искусстве и их влияние на психику человека. Цвета не только создают эстетический облик, но и играют важную роль в управлении внутренним состоянием, настроением и эмоциями человека. Каждый цвет анализируется отдельно по своему символическому значению, силе психологического воздействия и месту в культурном контексте. В статье рассматриваются психологические особенности теплых и холодных цветов, их роль в формировании психической устойчивости личности, творческой деятельности и эстетического вкуса. Также анализируются различные переживания, которые пробуждаются в психике человека через использование цветов в произведениях искусства. Ключевые слова: цвет, изобразительное искусство, психология, теория цвета, акварель, настроение, творчество, живопись. Abstract: This article scientifically illuminates the psychological significance of colors in visual arts and their impact on the human psyche. Colors not only create aesthetic appearance, but also play an important role in controlling a person's inner state, mood, and emotions. The specific symbolic meaning, psychological impact, and place of each color in the cultural context are analyzed separately. The article examines the psychological characteristics of warm and cool colors, their role in the formation of a person's mental stability, creative activity, and aesthetic taste. Also, through the use of colors in works of art, various experiences that arise in the human psyche are analyzed. Keywords: color, visual arts, psychology, color theory, watercolor, psyche, creativity, painting. Tasviriy san’at insoniyat madaniyatining eng qadimiy va muhim sohalaridan biridir. U nafaqat voqelikni aks ettiradi, balki inson qalbiga, tafakkuriga va ruhiyatiga bevosita INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 210 ta’sir ko‘rsatadi. San’atda eng muhim ifoda vositalaridan biri bu — rangdir. Ranglarning psixologik ta’siri qadimdan olimlar, san’atkorlar va faylasuflar tomonidan o‘rganilgan. Har bir rang inson ruhiyatiga o‘ziga xos tarzda ta’sir ko‘rsatib, turli kayfiyat, tuyg‘u va assotsiatsiyalar uyg‘otadi. Rang psixologiyasi tushunchasi bu ranglarning inson hissiyotlari, xatti-harakati va ruhiy holatiga ta’sirini o‘rganadigan yo‘nalishdir. XX asr boshlarida G. Itten, V. Kandinskiy kabi rassom va olimlar ranglarning estetik va psixologik ahamiyatini ilmiy asosda tadqiq etganlar. "Ranglarning ruhiyatga ta’siri qadimdan Sharq va G‘arb olimlari tomonidan o‘rganilgan. Ibn Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida ranglarning inson salomatligiga va ruhiy holatiga ta’sirini ta’kidlagan. Keyinchalik nemis olimi G. Goethe ‘Ranglar nazariyasi’ (1810) asarida ranglarning psixologik ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilgan. Shuningdek, XX asrda shveysariyalik olim M. Luscher o‘zining mashhur ‘Luscher testi’ orqali rang tanlashning inson shaxsiyati va ruhiy holatini aniqlashdagi ahamiyatini isbotlab berdi. Zamonaviy psixologiyada esa ranglar neyrofiziologik jarayonlar bilan bog‘lab o‘rganilib, ranglarning stressni kamaytirish, ishchanlikni oshirish va ijodiy tafakkurni faollashtirishdagi roli ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llanmoqda. Rang inson ongiga ikki yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatadi: 1. Biologik ta’sir – yorug‘lik to‘lqinlari ko‘z va asab tizimiga ta’sir qilib, organizmda fiziologik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. 2. Psixologik ta’sir – ranglar kayfiyatni shakllantiradi, hissiyotlarni uyg‘otadi, ijodiy ilhomni kuchaytiradi yoki susaytiradi Bunda asosan ranglar katta ahamiyat kasb etadi. Qizil rang:Kuch, ehtiros, g‘ayrat, jasorat ramzi. Yurak urishini tezlashtiradi, qon bosimini oshiradi motivatsiya, energiya beradi. 3. Sariq rang: Quvonch, baxt, iliqlik timsoli. Diqqatni oshiradi, ijodiy tafakkurni rivojlantiradi. Ba’zan haddan tashqari yorqin sariq kishida charchoq yoki xavotir uyg‘otishi mumkin. 4. Yashil rang. Tabiat, barqarorlik, osoyishtalik ramzi. Stressni kamaytiradi, dam olish hissini beradi. Muvozanat va uyg‘unlikni ifodalaydi. 5. Moviy rang: Sokinlik, ishonch, sadoqat timsoli. Asab tizimini tinchlantiradi, uyquni yaxshilaydi. Haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, sovuqlik va begonalik hissini uyg‘otadi. 6. Oq rang: Poklik, tinchlik, samimiyat ramzi. Ruhiy yangilanish va tozalik hissini beradi. Ba’zan bo‘shliq va yolg‘izlik kayfiyatini berishi mumkin. 7. Qora rang: Sirli, kuchli, jiddiylik ramzi. Kuch va salobatni bildiradi, lekin ortiqcha bo‘lsa, tushkunlik uyg‘otadi. 8. Binafsha rang: Fantaziya, ilhom, ijodkorlik bilan bog‘liq. Ruhiy jarayonlarni faollashtiradi. Ba’zan noaniqlik va tushunarsizlik kayfiyatini berishi mumkin. Tasviriy san’atda rassom o‘z g‘oyasini va ichki dunyosini ranglar orqali ifodalaydi. Tomoshabin esa ushbu ranglardan ruhiy ta’sirlanadi. Masalan: Manzara san’atida ko‘k va yashil ranglar sokinlik beradi. Portret san’atida qizil va to‘q ranglar xarakterning kuchli tomonlarini ko‘rsatadi. Abstrakt san’atda ranglarning uyg‘unligi tomoshabinda turli hissiyotlarni uyg‘otadi. Psixologiyada ranglar terapiya sifatida qo‘llaniladi (xromoterapiya). Dizayn va reklama sohasida ranglar iste’molchi psixologiyasiga ta’sir ko‘rsatadi. Tasviriy san’at ta’limida rangshunoslik asoslari orqali talabalarda estetik did shakllantiriladi. Tasviriy san’atda rang — bu faqatgina bezak emas, balki inson ruhiyatiga ta’sir etuvchi kuchli psixologik quroldir. Rassom ranglarni ongli ravishda tanlash orqali tomoshabin kayfiyatini boshqaradi, unga ilhom, quvonch yoki INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 211 tinchlik bag‘ishlaydi. Rang psixologiyasini chuqur o‘rganish san’atkor uchun ham, san’at ixlosmandi uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tasviriy san’atda rang psixologiyasi faqatgina estetik go‘zallik vositasi emas, balki inson ruhiyatiga bevosita ta’sir qiluvchi kuchli omil sifatida namoyon bo‘ladi. Har bir rang ma’lum bir hissiy kayfiyatni uyg‘otadi, ruhiy holatni boshqaradi va ong osti bilan aloqaga kirishadi. Shu bois, rassomlar asar yaratishda rangni tanlashda chuqur ma’naviy va psixologik mas’uliyatni his etadilar. Qizil, sariq, yashil, ko‘k kabi asosiy ranglar qadimdan inson ongida turli ramziy ma’nolar bilan bog‘liq bo‘lib kelgan. Qizil – hayotiy kuch va ehtirosni, sariq – quvonch va quyoshning barqini, yashil – tabiat va hayotning davomiyligini, ko‘k esa – osmon va ruhiy xotirjamlikni anglatgan. Bunday ramziy tushunchalar xalq ijodiyoti, milliy amaliy san’at, kiyim-kechak va me’morchilikda ham o‘z ifodasini topgan. Demak, rangning psixologik ta’siri insoniyatning madaniy merosida chuqur ildiz otgan. XX asrda rangshunos olimlar – Itten, Kandinskiy, Luscher va boshqalar ranglarning ilmiy-psixologik xususiyatlarini o‘rganganlari natijasida bu soha yanada chuqur tahlil etildi. Masalan, Luscher testi orqali insonning ruhiy holatini aniqlash mumkinligi amalda isbotlandi. Bugungi kunda esa neyropsixologiya va zamonaviy texnologiyalar yordamida ranglarning miya faoliyatiga ta’siri, stressni kamaytirish, e’tibor va xotirani yaxshilashdagi roli bo‘yicha yangi natijalar olinmoqda. Bu esa tasviriy san’atni nafaqat estetik, balki terapevtik vosita sifatida ham ko‘rishga zamin yaratmoqda. Ranglar bilan davolash (xromoterapiya) qadimiy davrlardan mavjud bo‘lsa-da, hozirda psixologiya va tibbiyotda samarali metod sifatida qo‘llanmoqda. Moviy rang insonni tinchlantirsa, yashil rang ruhiy muvozanatni tiklaydi, qizil esa hayotiy faollikni kuchaytiradi. Tasviriy san’atda bunday psixologik ta’sir ayniqsa akvarel va rangtasvir texnikalarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Akvarelda issiq va sovuq ranglar o‘tishi orqali inson qalbida turli kayfiyatlarni uyg‘otish mumkin. Mashhur rassomlar ijodida ham rang psixologiyasi markaziy o‘rin tutadi. Van Gogh o‘z asarlarida kuchli sariq va to‘q ranglardan foydalanib, ichki kechinmalarini ifodalagan; Monet esa ko‘k-yashil uyg‘unligi orqali tabiat go‘zalligini tasvirlab, tomoshabinni osoyishtalik olamiga chorlagan. O‘zbek tasviriy san’ati namoyandalari, jumladan, O‘rol Tansiqboev milliy kolorit va yorqin ranglar orqali xalq ruhiyatini tasvirlashga erishgan. Demak, rang san’atkorning ichki dunyosi bilan tomoshabinning hissiy qabulini bog‘lovchi kuchli vosita sifatida maydonga chiqadi. Zamonaviy davrda ranglar nafaqat san’at, balki dizayn, reklama, marketing va raqamli san’atda ham psixologik ta’sir ko‘rsatish quroliga aylangan. Brend yaratishda ranglar orqali iste’molchi ongida ma’lum assotsiatsiyalar uyg‘otiladi. Masalan, ko‘k rang ishonchlilikni, yashil ekologik tozalikka intilishni, qizil esa tezkorlik va dinamikani bildiradi. Shunday qilib, rang psixologiyasi hozirgi kunda san’atdan tashqari iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Umuman olganda, rang inson hayotining ajralmas qismidir. U kayfiyatimiz, xulq-atvorimiz, ruhiy barqarorligimiz va ijodiy salohiyatimizni shakllantiradi. Tasviriy san’atda rang psixologiyasi o‘quvchi va tomoshabinni san’at asari bilan ruhiy muloqotga olib kiradi, uni faqat tashqi go‘zallikni emas, balki ichki mazmunni ham his qilishga undaydi. Shu bois, rang psixologiyasini chuqur o‘rganish nafaqat san’atkorlar, balki psixologlar, pedagoglar va dizaynerlar uchun ham dolzarbdir. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 212 Xulosa qilib aytish mumkinki, rang psixologiyasi tasviriy san’atni inson qalbi bilan bog‘lovchi ko‘prikdir. Bu ko‘prik orqali inson o‘zini anglaydi, ichki dunyosini ifodalaydi va ruhiy yengillikka erishadi. Demak, rang – san’atning tili, inson ruhiyatining esa ovozidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ibn Sino. Tib qonunlari. Toshkent: Fan nashriyoti, turli nashrlar. 2. Gyote I.V. Ranglar nazariyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 1990. 3. Itten I. Rang san’ati. Toshkent: San’at, 2002. 4. Kandinskiy V. San’atdagi ruhiylik haqida. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1998. 5. Lüscher M. Rang testi. Toshkent: Psixologiya markazi, 2005. 6. Karimov Sh. Tasviriy san’atda rang va kompozitsiya. Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.