OLIY BADIYI PEDAGOGIK TA'LIM MUASSASASIDA BO'LAJAK TASVIRIY SAN'AT O'QITUVCHILARINI MAKTAB O'QUVCHILARIDA ILLUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHNING SHAKLLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 233 OLIY BADIYI PEDAGOGIK TA’LIM MUASSASASIDA BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O‘QITUVCHILARINI MAKTAB O‘QUVCHILARIDA ILLUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHNING SHAKLLARI 1Sobirov Sarvar Tursunmurotovich, 2Soliddinov Shuxriddin G‘ayrat o‘g‘li 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at” yo‘nalishi 1-kurs magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403454 Annotatsiya. Maqolada oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini maktab o‘quvchilarida illustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirishning shakllari nazariy va amaliy jihatdan tahlil etilgan. Illustrativ rasmning badiiy-pedagogik ahamiyati, uning o‘quvchilarda ijodiy tafakkur va estetik didni rivojlantirishdagi roli yoritilgan. Shuningdek, amaliy mashg‘ulotlar, loyiha asosidagi ta’lim, ustoz-shogird an’analari, to‘garak ishlari, interaktiv metodlar, STEAM yondashuvi hamda raqamli texnologiyalar asosida kompetensiyalarni shakllantirish shakllari ilmiy asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: badiiy ta’lim, illustrativ rasm, kompetensiya, ta’lim shakllari, pedagogik texnologiya, raqamli vositalar. Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты форм подготовки будущих учителей изобразительного искусства в высших художественно-педагогических учебных заведениях к формированию у школьников компетенций, связанных с иллюстративным рисунком. Раскрывается художественнопедагогическое значение иллюстративного рисунка, его роль в развитии творческого мышления и эстетического вкуса учащихся. Научно обоснованы формы формирования компетенций: практические занятия, проектное обучение, наставничество, кружковая работа, интерактивные методы, подход STEAM и цифровые технологии. Ключевые слова: художественное образование, иллюстративный рисунок, компетенция, формы обучения, педагогическая технология, цифровые средства. Abstract. The article analyzes the theoretical and practical aspects of the forms of developing competencies in illustrative drawing among school students by preparing future fine arts teachers in higher pedagogical institutions. It highlights the artistic and pedagogical significance of illustrative drawing and its role in fostering students’ creative thinking and aesthetic taste. The article also substantiates the forms of competency formation, such as practical lessons, project-based learning, mentorship, art clubs, interactive methods, STEAM approaches, and digital technologies. Keywords: art education, illustrative drawing, competence, educational forms, pedagogical technology, digital tools. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 234 San’at ta’limi jarayonida maktab o‘quvchilarining ijodiy tafakkuri va estetik dunyoqarashini shakllantirish eng asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Bunda illustrativ rasm ishlash alohida o‘rin tutadi, chunki u nafaqat chizmachilik ko‘nikmalarini, balki badiiy obraz yaratish, estetik idrok va mustaqil ijodiy faoliyatni ham rivojlantiradi. Oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini ushbu jarayonga tayyorlashda kompetensiyalarni shakllantirishning turli shakllaridan foydalanish zarur. Zero, kompetensiya nafaqat bilim va ko‘nikma, balki ularni amalda qo‘llash, yangi sharoitga moslashish va ijodiy natija yaratishni ham o‘z ichiga oladi. Mazkur maqolada illustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirishning samarali shakllari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Pedagogika fanida ta’lim shakllari tushunchasi o‘quv jarayonini tashkil etishning tashkiliy yo‘llarini anglatadi. Illustrativ rasm ishlashga oid kompetensiyalarini shakllantirishda quyidagi nazariy yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi: - Kompetensiyaviy yondashuv – bilim, ko‘nikma va malakani integratsiyalashgan holda qo‘llashni nazarda tutadi. - Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv – har bir talaba va o‘quvchining individual ijodiy imkoniyatlarini hisobga olish. - STEAM yondashuvi – san’atni fan, texnologiya, muhandislik va matematika bilan integratsiya qilish orqali kompleks tafakkurni rivojlantirish. - Konstruktivistik yondashuv – bilimlarni tayyor shaklda emas, balki izlanish, ijodiy faoliyat orqali shakllantirish. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini maktab o‘quvchilarida illustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirish murakkab, ammo samarali ta’lim jarayonini talab qiladi. Bu jarayonda shakllar ta’limning tashkiliy-uslubiy asosini belgilaydi va o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini ochishga xizmat qiladi. Illustrativ rasm ishlashga oid kompetensiyalarni shakllantirishning shakllari sifatida quyidagilar tavsiya etiladi: - Amaliy mashg‘ulotlar. Illustrativ rasmni o‘rgatishda eng samarali shakllardan biri amaliy mashg‘ulotlardir. Talaba ham, o‘quvchi ham bevosita chizish jarayonida ishtirok etib, ijodiy faoliyat orqali o‘rganadi. Amaliy mashg‘ulotlar laboratoriya ishlari, ko‘rgazmali topshiriqlar, ijodiy loyiha asosida tashkil etilishi mumkin. - Loyiha asosida ta’lim. Loyiha asosida ta’lim shakli o‘quvchilarda mustaqil izlanish, ijodiy yechim topish va vizual material yaratish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Masalan, adabiy asarga illustratsiya yaratish loyihasi o‘quvchilarni nafaqat tasviriy faoliyatga, balki matnni tahlil qilishga ham jalb etadi. - Ustoz-shogird an’analari. Milliy pedagogik tajribada ustoz-shogird an’analari alohida ahamiyatga ega. Illustrativ rasm o‘qitishda tajribali rassom va pedagoglarning amaliy ko‘rsatmalari, ijodiy tajribalarini o‘rtoqlashishi o‘quvchilar uchun samarali o‘quv shaklidir. - To‘garak va qo‘shimcha mashg‘ulotlar. Maktablarda tasviriy san’at to‘garaklari va fakultativ mashg‘ulotlar illustrativ rasm kompetensiyalarini rivojlantirish uchun keng imkoniyat yaratadi. Bunday shakllar o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi, ularni ijodiy izlanishga undaydi. - Interaktiv metodlar. Guruhli ishlar, muammoli vaziyatlar, rolli o‘yinlar, “aqliy hujum” metodlari illustrativ rasm kompetensiyalarini shakllantirishda samarali hisoblanadi. Masalan, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 235 o‘quvchilar kichik guruhlarda ertak yoki hikoya asosida turli xil illustratsiyalar yaratib, ularni taqqoslaydilar. - STEAM yondashuvi asosidagi shakllar. Illustrativ rasmni boshqa fanlar bilan integratsiya qilish (matematika, tarix, adabiyot) orqali o‘quvchilarda kompleks tafakkur shakllanadi. Masalan, tarixiy voqealarni illustratsiya qilish orqali nafaqat tasviriy san’at, balki tarixiy bilimlar ham mustahkamlanadi. - Raqamli texnologiyalar asosidagi shakllar. Zamonaviy grafik dasturlar, planshet va smartboardlardan foydalanish illustrativ rasm kompetensiyalarini shakllantirishda yangi shakllarni yuzaga keltirmoqda. Onlayn darslar, virtual ko‘rgazmalar ham samarali shakllardan hisoblanadi. Illustrativ rasm ishlashni o‘rgatish shakllarini takomillashtirish quyidagi sabablar bilan dolzarb hisoblanadi: - O‘quvchilarning vizual tafakkurini rivojlantirish ehtiyoji kuchaymoqda. - San’at ta’limida innovatsion texnologiyalardan foydalanish zaruriyati ortib bormoqda. - Milliy va xalqaro tajribalar integratsiyasi yangi shakllarni talab qilmoqda. - Kompetensiyaviy yondashuv ta’lim sifatini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Illustrativ rasm ishlashga oid kompetensiyalarni shakllantirishda shakllarni tizimli qo‘llash quyidagi natijalarga olib keladi: 1. O‘quvchilarda illustrativ rasm ishlash kompetensiyasi shakllanadi. 2. Bo‘lajak o‘qituvchilar kasbiy mahoratini oshiradi. 3. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil ijodkorlik faoliyati kuchayadi. 4. Milliy san’at an’analari va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unlashadi. 5. O‘quvchilarda estetik did, ijodiy tafakkur va vizual idrok rivojlanadi. Oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini maktab o‘quvchilarida illustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirishda turli shakllardan foydalanish zarur. Amaliy mashg‘ulotlar, loyiha asosida ta’lim, ustoz-shogird an’analari, to‘garaklar, interaktiv metodlar, STEAM yondashuvi va raqamli texnologiyalar bu borada samarali shakllar hisoblanadi. Mazkur shakllar uyg‘un qo‘llanganda o‘quvchilarda badiiy idrok, ijodiy tafakkur, estetik dunyoqarash rivojlanadi, bo‘lajak o‘qituvchilarda esa kasbiy kompetensiyalar mustahkamlanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Xalq ta’limi vazirligi. “Kelajak o‘qituvchisi” konsepsiyasi. Toshkent, 2021. 2. Dewey J. Art as Experience. New York: Minton, Balch & Company, 1934. 3. Eisner E. The Arts and the Creation of Mind. Yale University Press, 2002. 4. UNESCO. Road Map for Arts Education. Lisbon, 2006. 5. Hamidov M., To‘xtasinov A. Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 6. European Network of Art Teachers. Innovative Approaches to Art Education. Berlin, 2020. 7. Vygotsky L.S. Imagination and Creativity in Childhood. Cambridge, MA: MIT Press, 2004. 8. Sharipova M. Illustrativ rasm va bolalar ijodiy tafakkuri. Samarqand, 2021. 9. Abdurahmonova D. San’at ta’limida innovatsion metodlar. Toshkent, 2023. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 236 10. Sultanov X.E, Sobirov S.T, Marasulova I. M. “THEORETICAL BASIS OF CLUSTER APPROACH IN FINE ARTS EDUCATION”. Journal of Critical Reviews ISSN23945125 Vol 7, Issue 9, 2020. 15.05.2020. p 108-111