TASVIRIY SAN'ATDA PORTRET JANRINI O'RGATISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 296 TASVIRIY SAN’ATDA PORTRET JANRINI O‘RGATISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 1Xudaynazarova Ug‘iloy Sharifovna, 2Tog’ayev Elyor Alimardon o’g’li, 3Xasanova Sevinch Xusan qizi 1CHDPU “Tasviriy san’at va dizayn”kafedrasi o’qituvchisi, 2ChDPU Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo’nalishi 3bosqich talabasi 3ChDPU Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo’nalishi 1bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17403675 Annotatsiya. Ushbu maqolada tasviriy san’atda portret janrini o‘qitishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Portret janrining o‘ziga xos xususiyatlari, uning badiiy va pedagogik vazifalari tahlil etilgan. Shuningdek, o‘quvchilarda estetik zavq, texnik mahorat va ijodiy tafakkurni rivojlantirishda portret janrining ahamiyati ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: tasviriy san’at, portret janri, estetik tarbiya, ijodiy tafakkur, pedagogik asoslar. Аннотация. В данной статье рассмотрены теоретические и практические основы обучения жанру портрета в изобразительном искусстве. Раскрыты особенности портретного жанра, его художественные и педагогические функции. Подчёркивается значение жанра портрета в формировании эстетического вкуса, технического мастерства и творческого мышления учащихся. Ключевые слова: изобразительное искусство, портретный жанр, эстетическое воспитание, творческое мышление, педагогические основы. Abstract . This article explores the theoretical and practical foundations of teaching the portrait genre in fine arts. The specific features of the portrait genre and its artistic and pedagogical functions are analyzed. The paper highlights the importance of portrait studies in developing students’ aesthetic taste, technical skills, and creative thinking. Key words: fine art, portrait genre, aesthetic education, creative thinking, pedagogical foundations. Tasviriy san’at inson ma’naviyatini yuksaltirishda, dunyoqarashini boyitishda va estetik ehtiyojlarini qondirishda muhim o‘rin tutadi. Unda ayniqsa portret janri alohida ahamiyatga ega, chunki portret orqali inson qiyofasi, ichki dunyosi, xarakter xususiyatlari va ruhiy holati ifodalanadi. Shu boisdan, ta’lim jarayonida portret janrini o‘qitish nafaqat texnik mahoratini shakllantirish, balki yoshlarda badiiy tafakkur va insoniy qadriyatlarni anglash hissini kuchaytiradi. Portret janri – bu inson yuzi va qiyofasini tasvirlashga qaratilgan san’at turi bo‘lib, unda nafaqat tashqi o‘xshashlik, balki shaxsning ma’naviy-ruhiy qiyofasi ham aks ettiriladi. Portretda: individuallik (shaxsning o‘ziga xos xususiyatlari),xarakter va ichki dunyosi, zamonaviylik va tarixiy voqelik bilan bog‘liqlik ifodalanishi lozim. Portret janrini ta’lim jarayonida o‘rgatish bosqichma-bosqich olib boriladi: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 297 1. Nazariy tayyorgarlik – o‘quvchilar portret janri tarixi, turlari (avtoportret, jamoaviy portret, rasmiy portret va h.k.) bilan tanishadilar. Shu orqali ular tasviriy san’atning umumiy qonunlarini chuqurroq anglaydilar. 2. Amaliy mashg‘ulotlar – inson boshi va yuzining proporsiyalari, anatomik tuzilishi, qiyofadagi ifodalarni o‘rganish. Bu bosqichda ko‘plab etyudlar va naturadan chizish mashqlari olib boriladi. 3. Badiiy ifodaviylikka e’tibor – portret nafaqat texnik jihatdan to‘g‘ri chizilishi, balki inson xarakteri va ichki dunyosi ifoda etilgani bilan qimmatlidir. Shu sababli talabalarga kompozitsiya, yorug‘lik-soya, kolorit, psixologik holatni tasvirlash kabi elementlar o‘rgatiladi. 4. Ijodiy ishlar – o‘quvchilar o‘z do‘stlari, oila a’zolari yoki mashhur shaxslarning portretlarini mustaqil chizish orqali ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Portret janrini o‘qitish jarayonida quyidagi pedagogik asoslar muhim ahamiyatga ega: Estetik tarbiya – inson qiyofasi orqali yoshlarda nafosatni anglash va qadriyatlarga hurmat hissini shakllantirish. Ijodkorlikni rivojlantirish – har bir o‘quvchining individual tasavvuri va badiiy ifodasini qo‘llab-quvvatlash. Psixologik yondashuv – inson qiyofasi orqali shaxs xarakteri va ruhiy holatini his etish qobiliyatini oshirish. Tarixiy-ma’naviy merosga tayanish – o‘zbek va jahon san’atining mashhur portretchilari ijodini o‘rganish orqali madaniy merosga hurmat tuyg‘usini shakllantirish. Portret janrini o‘qitish jarayonida o‘quvchilar nafaqat texnik malakalarni, balki insonni anglash, uning ma’naviy qiyofasini ifoda etish kabi muhim jarayonlarni ham o‘zlashtiradilar. SHu boisdan, portret janri ta’limning badiiy-pedagogik asoslaridan biri sifatida juda katta ahamiyatga egadir. Portret janrini o‘qitish tasviriy san’at ta’limining eng muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, u nafaqat texnik ko‘nikmalarni shakllantirish, balki shaxsning ichki dunyosini idrok etish va badiiy ifodalash imkonini beradi. Portret san’atining o‘ziga xosligi shundaki, unda insonning tashqi qiyofasi bilan bir qatorda uning ruhiy holati, xarakter xususiyatlari va ichki dunyosi ham tasvirlanadi. Bu jarayon o‘quvchilardan nafaqat texnik aniqlik, balki psixologik sezgirlik, ijodiy tafakkur va estetik didni ham talab etadi. Portret janrini o‘qitishda nazariy bilimlar, amaliy mashqlar, badiiy ifodaviylik va ijodiy mustaqillik bosqichma-bosqich uyg‘unlashtirilganda, o‘quvchilarda san’atning asl mohiyatini anglash imkoniyati kengayadi. Ayniqsa, inson qiyofasini tasvirlash jarayonida yuz ifodalari, proporsiyalar, yorug‘lik va soya munosabati, kompozitsion yechimlar orqali nafaqat badiiy mahorat, balki psixologik idrok va obrazli fikrlash ham shakllanadi. Pedagogik jihatdan qaralganda, portret janrini o‘qitish o‘quvchilarda estetik tarbiya, madaniy merosga hurmat, ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlash va insoniy qadriyatlarni chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bu jarayon orqali yoshlar nafaqat san’at sir-asrorlarini o‘zlashtiradilar, balki o‘z shaxsiy dunyoqarashlarini boyitadilar, jamiyatning ma’naviy taraqqiyotida faol ishtirok eta oladigan ijodkor insonlar sifatida shakllanadilar. Shunday qilib, portret janrini o‘qitish san’at ta’limida shaxsni estetik, intellektual va ma’naviy jihatdan tarbiyalashning samarali vositasi hisoblanadi. U o‘quvchilarda nafosatni his etish, insoniy fazilatlarni anglash va ularni badiiy ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Portret INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 298 janrining o‘ziga xos badiiy va psixologik ahamiyati uni tasviriy san’at ta’limining ajralmas va ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylantiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Kayumov B. “Tasviriy san’at nazariyasi va metodikasi.” – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 2. Xoliqov A. “San’atshunoslik asoslari.” – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2018. 3. Muxammadiev U. “Yoshlarga tasviriy san’atdan bilim berish metodikasi.” – Toshkent: Fan va texnologiya, 2012. 4. Arnheim R. “Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye.” – Berkeley: University of California Press, 2004. 5. Read H. “Education through Art.” – London: Faber & Faber, 1970. 6. R. Rajabov, H.Sultonov, “Tasviriy san’at fanini o’qitish metodikasi” (o’quv qo’llanma)Toshkent -2008 7. Khudoynazarova, O. Oliy pedagogik ta’limda talabalarga inson portretini tasvirlashda plastik anatomiyaning nazariy asoslari. 8. Султанов, Х. (2023). Мустақил таълимни ташкил этиш орқали талабалардаги касбий ва ижодий қобилиятларини фаоллаштириш. International scientific and practical conference on the Topic: “Priority Areas for Ensuring the Continuity of Fine Art Education: Problems and solutions”, 1(01). Retrieved from https://ojs.qarshidu.uz/index.php/ts/article/view/125 9. Sultanov Xaytboy Eralievich. (2023). A cluster approach as a tool for supporting the integration of indisciplinary research and educational networks. current research journal of pedagogics, 4(11), 91–98. https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-04-11-16 10. The role of integrative education in student activation. (2024). Web of Teachers: Inderscience Research , 2(11), 151155. https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/2188