NIKOH MUNOSABATLARINING HUQUQIY VA IJTIMOIY ASOSLARI

Oktabr, 2025-Yil 242 NIKOH MUNOSABATLARINING HUQUQIY VA IJTIMOIY ASOSLARI Bayjanova Ramuza Tenelbay qizi Qaraqolpoq davlat universiteti Fuqoralik va Biznes huquqi kafedrasi o’qituvchi-stajyori https://doi.org/10.5281/zenodo.17404072 Annotatsiya. Ushbu maqolada nikoh munosabatlarining huquqiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatlari chuqur tahlil qilingan. Nikoh institutining tarixiy rivojlanish bosqichlari, jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida uning huquqiy asoslari, shuningdek, oila barqarorligini ta’minlashda davlat va jamiyatning o‘rni yoritilgan. Maqolada Oila kodeksi, Konstitutsiya hamda xalqaro huquqiy normalarga tayangan holda ilmiy va tahliliy xulosalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: nikoh, oila, huquq, ijtimoiy institut, Oila kodeksi, er-xotin huquqlari, oila barqarorligi, ma’naviyat. Nikoh munosabatlari insoniyat sivilizatsiyasi shakllanayotgan ilk davrlardan boshlab mavjud bo‘lgan eng qadimiy ijtimoiy institutlardan biridir. Nikoh va oila jamiyatning asosiy hujayrasi sifatida inson hayotining moddiy, ma’naviy va axloqiy barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli, har qanday jamiyatda nikoh masalasi nafaqat shaxsiy tanlov, balki ijtimoiy, madaniy va huquqiy ahamiyatga ega bo‘lgan institut sifatida qaraladi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, qadimgi Sharq jamiyatlarida nikoh diniy marosimlar orqali rasmiylashtirilgan, keyinchalik esa davlat tomonidan nazorat qilinadigan huquqiy institutga aylangan. Islom huquqida nikoh muqaddas bitim sifatida e’tirof etilib, unda o‘zaro rozilik, halollik va mas’uliyat tamoyillari asosiy o‘rinni egallaydi. Shu jihatdan, o‘zbek xalqining an’anaviy oilaviy qadriyatlari ham diniy va ma’naviy tamoyillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida nikoh munosabatlari mustaqil huquqiy institut sifatida shakllangan. Davlat oila va nikohni himoya qilishni o‘z siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilagan. Oila kodeksiga ko‘ra, nikoh erkak va ayolning ixtiyoriy roziligi asosida, fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida rasmiy qayd etilishi orqali yuzaga keladi [1]. Bu norma nikohni shunchaki shaxsiy munosabat emas, balki huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan institut sifatida e’tirof etadi. Shuningdek, so‘nggi yillarda mamlakatimizda oila institutini mustahkamlash, ajrimlarning oldini olish, oilaviy madaniyatni oshirish va yoshlarni nikohga tayyorlash bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Nikoh institutining huquqiy asoslarini takomillashtirish orqali jamiyatda barqarorlik, hamjihatlik va ijtimoiy adolatni ta’minlashga erishilmoqda. Nikoh munosabatlarining huquqiy asoslari Oila kodeksi, Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi hamda xalqaro huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76moddasida “Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir, u jamiyat va davlat muhofazasida bo‘ladi” deb belgilangan [2]. Bu norma oilaning davlat himoyasida ekanligini, uning barqaror faoliyati esa jamiyat taraqqiyotining kafolati ekanligini ko‘rsatadi. Nikohning ijtimoiy mohiyati shundaki, u nafaqat ikki shaxs o‘rtasidagi shartnoma, balki jamiyatning axloqiy, madaniy va demografik barqarorligini belgilovchi asosiy omildir. Bundan tashqari, Prezidentning 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Oktabr, 2025-Yil 243 farmonida belgilangan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da sog‘lom va mustahkam oila barpo etish, yoshlarni ma’naviy va psixologik jihatdan nikohga tayyorlash masalalariga alohida e’tibor qaratilgan [3]. Ushbu yondashuv oilaviy qadriyatlarning milliy mentalitet asosida rivojlanishini ta’minlaydi. Nikoh munosabatlarida xalqaro tajriba ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, Germaniya, Fransiya va Janubiy Koreya tajribasida nikohdan oldingi psixologik tayyorgarlik, huquqiy maslahatlar va oila maslahatchilari instituti keng joriy qilingan. Nikohning mustahkamligi ko‘p jihatdan ma’naviyatga tayanadi. Ma’naviy barkamollik, hurmat, sadoqat, o‘zaro ishonch va mehr — oila barqarorligining tayanchi hisoblanadi. Shu sababli, nikoh institutini rivojlantirishda huquqiy me’yorlar bilan bir qatorda, ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ham dolzarbligi ortmoqda [4]. Demak, oila mustahkamligi — bu faqat huquqiy masala emas, balki milliy qadriyatlar, axloq va madaniyatni yuksaltirish bilan chambarchas bog‘liq jarayondir. Xulosa qilib aytganda, nikoh munosabatlari – shaxs, jamiyat va davlat o‘rtasidagi uzviy aloqani ifoda etuvchi muhim institutdir. U faqat erkak va ayol o‘rtasidagi shaxsiy munosabat emas, balki ijtimoiy mas’uliyat, ma’naviy barkamollik va huquqiy barqarorlikning kafolatidir. O‘zbekiston Respublikasida nikoh munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy baza takomillashib bormoqda, bu esa oila institutining mustahkamlanishiga xizmat qilmoqda. Kelgusida nikoh va oila sohasidagi islohotlarni yanada chuqurlashtirish, oilaviy nizolarning oldini olish, yoshlarni nikohga tayyorlash hamda oilaviy mas’uliyatni oshirish bo‘yicha kompleks yondashuv zarur. Zero, mustahkam oila – kuchli jamiyatning poydevoridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi www.lex.uz 2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi www.lex.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni. 4. Rasulov A. “Oila huquqi asoslari”. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.