O'ZBEK ADABIYOTIDA TARIXIY ROMAN JANRINING SHAKLLANISHI VA A.QODIRIY IJODINING O'RNI

Oktabr, 2025-Yil 244 O‘ZBEK ADABIYOTIDA TARIXIY ROMAN JANRINING SHAKLLANISHI VA A.QODIRIY IJODINING O‘RNI Chilmurzayeva Maftuna Abdumannon qizi “Alfraganus University” nodavlat oliy ta’lim muassasasi Xorijiy filologiya kafedrasi o’qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17404084 Annotatsiya. Ushbu tezisda o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanish jarayoni, uning ijtimoiy-madaniy omillari hamda Abdulla Qodiriy ijodining bu jarayondagi o‘rni tahlil qilinadi. Muallif A.Qodiriy romanlarining badiiy xususiyatlari, tarixiy realizm va milliy tafakkur uyg‘unligi orqali o‘zbek romanchiligi rivojiga qo‘shgan hissasini yoritadi. Tadqiqotda tarixiy roman janrining milliy adabiyotdagi ahamiyati va Qodiriy merosining bugungi o‘zbek adabiyoti taraqqiyotiga ta’siri ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: tarixiy roman, milliy uyg‘onish, badiiy obraz, realizm, milliy o‘zlik, Abdulla Qodiriy, tarixiy tafakkur. Kirish O‘zbek adabiyotining taraqqiyot tarixida tarixiy roman janri alohida o‘rin tutadi. Ushbu janr millatning o‘z o‘tmishini badiiy talqin qilish, tarixiy shaxslar faoliyatini, davr muhitini va xalq ruhiyatini adabiy obrazlar orqali ko‘rsatish imkonini beradi. Tarixiy roman o‘z davrining ijtimoiysiyosiy jarayonlarini yoritish bilan birga, o‘quvchini milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va ajdodlar merosini qadrlashga undaydi. Shu bois, tarixiy romanlar har bir xalq adabiyotida muhim ijtimoiy-badiiy hodisa sifatida shakllangan. O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanishi XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu davr o‘zbek xalqining siyosiy va madaniy hayotida uyg‘onish, milliy o‘zlikni anglash, ma’rifatparvarlik g‘oyalarining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Aynan shu jarayonda adabiyotda yangi shakl va janrlarga, xususan, tarixiy romanga ehtiyoj paydo bo‘ldi. Tarixiy roman xalq hayotidagi muhim burilishlarni, ijtimoiy o‘zgarishlarni, millat taqdirini belgilovchi shaxslar obrazini yoritish uchun eng qulay janr sifatida shakllandi. O‘zbek adabiyotida bu janrning asoschisi sifatida Abdulla Qodiriy alohida e’tirof etiladi. Uning “O‘tgan kunlar” (1925) romani nafaqat o‘zbek romanchiligining ilk namunasi, balki butun o‘zbek adabiyoti tarixida milliy tarixiy roman janrining poydevorini qo‘ygan asardir. A.Qodiriy o‘z asarlarida o‘zbek xalqining XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi hayotini, ijtimoiy munosabatlar, turmush tarzi, urf-odatlar va milliy ongdagi o‘zgarishlarni teran tasvirlab berdi. “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlarida yozuvchi tarixni faqat faktlar asosida emas, balki xalq ruhiyati, o‘tmish saboqlari va milliy qadriyatlar nuqtayi nazaridan tahlil qildi. A.Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotida realizm, tarixiylik va ijtimoiylikning uyg‘unlashuvi, badiiy tahlilning chuqurlashuvi, obraz yaratish mahoratining yuksalishi bilan ahamiyatlidir. Uning tarixiy romanlari orqali o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglash jarayoni adabiyot orqali badiiy shakl oldi. Shu ma’noda A.Qodiriy ijodi nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi kunda ham milliy ong, tarixiy xotira va madaniy o‘zlikni rivojlantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Oktabr, 2025-Yil 245 Asosiy qism Tarixiy roman janrining shakllanishi har bir xalq adabiyotida ijtimoiy, madaniy va siyosiy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq. XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyotida bu jarayon milliy uyg‘onish harakati, jadidchilik g‘oyalari va ma’rifatparvarlik ruhining kuchayishi bilan izohlanadi. Shu davrda yozuvchilar xalqning o‘tmishdagi boy tarixini, milliy qadriyatlarini eslash, tarixdan saboq olish g‘oyasini ilgari surdilar. Aynan shu ijtimoiy muhitda tarixiy roman janri shakllandi. O‘zbek yozuvchilari tarixiy mavzular orqali xalqni o‘zligini anglashga, millat g‘ururini qayta tiklashga undashni maqsad qildilar. Bu esa badiiy adabiyotning yangi shakl — roman janriga murojaat qilish zaruratini tug‘dirdi. Chunki roman shakli inson taqdiri, jamiyat hayoti, tarixiy jarayonlar va ularning o‘zaro bog‘liqligini keng qamrovda yoritish imkonini berardi. O‘zbek romanchiligining dastlabki namunalari ma’rifiy va ijtimoiy ruhda yozilgan bo‘lsa-da, keyinchalik tarixiy mazmun chuqurlashdi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi adiblar tarixni faqat o‘tmishni yoritish uchun emas, balki hozirgi zamonni tahlil qilish, xalqni o‘z o‘tganidan saboq olishga chaqirish vositasi sifatida ishlatdilar. Shu ma’noda tarixiy roman o‘zbek milliy adabiyotining ma’naviy poydevoriga aylandi. Abdulla Qodiriy (1894–1938) o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining asoschisi sifatida tan olingan. Uning “O‘tgan kunlar” (1925) asari o‘zbek romanchiligi tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Asarda yozuvchi XIX asrning ikkinchi yarmi — Buxoro amirligi, Qo‘qon xonligi va Turkiston o‘lkasining ijtimoiy-siyosiy hayotini badiiy tahlil etadi. Asar qahramonlari — Otabek, Kumush, Zaynab, Yusufbek hoji, Hasanali kabi obrazlar orqali o‘sha davr ijtimoiy ongidagi o‘zgarishlar, milliy ma’naviyatdagi uyg‘onish, urf-odatlar va islohotlar zarurati yoritiladi. “O‘tgan kunlar” romanining badiiy yutug‘i shundaki, Qodiriy tarixiy voqealarni faqat xronologik ketma-ketlikda emas, balki insoniy taqdirlar orqali, ijtimoiy ziddiyatlar fonida tasvirlaydi. Shu tarzda u o‘zbek tarixiy romaniga chuqur psixologizm, ijtimoiy konflikt va badiiy umumlashma olib kirdi. Roman o‘tmishni yoritish bilan birga, zamonaviy o‘zgarishlarga ham ishora qiladi. Keyingi asari — “Mehrobdan chayon” (1929) esa Qodiriyning tarixiy roman janrini yanada mukammal darajaga olib chiqdi. Bu asarda yozuvchi diniy aqidaparastlik, jaholat, nodonlik va adolatsizlik muammolarini tarixiy voqealar orqali ko‘rsatadi. “Mehrobdan chayon” tarixiy roman bo‘lishi bilan birga, ma’rifatparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan falsafiy asardir. Qodiriy o‘z asarlari orqali xalqni tafakkur, ma’rifat va milliy uyg‘onishga da’vat etdi. A.Qodiriy romanlarining yana bir o‘ziga xos jihati — til va uslubdagi tabiiylikdir. U xalq tilidan, xalqona iboralardan mahorat bilan foydalangan. Shuningdek, tarixiy faktlar bilan badiiy to‘qimani uyg‘unlashtira olgan. Shu jihatdan Qodiriy nafaqat o‘zbek adabiyotida, balki butun turkiy xalqlar adabiyotida tarixiy roman janrining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan adibdir. A.Qodiriy tarixiy romanlarida o‘tgan asr voqealari orqali xalqni o‘z tarixini bilishga, uni hurmat qilishga chaqirdi. Yozuvchi tarixni badiiy tahlil qilish orqali milliy ongni uyg‘otdi, o‘zbek xalqining o‘zligini anglash jarayoniga kuchli turtki berdi. Shuningdek, uning asarlari o‘zbek romanchiligida badiiy tahlil, obraz psixologiyasi, tarixiy realizm tamoyillarini shakllantirdi. A.Qodiriy o‘z romanlari orqali milliy adabiyotda zamonaviy roman an’analarining poydevorini yaratdi. Oktabr, 2025-Yil 246 Bugungi kunda ham Qodiriy asarlari o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ular milliy o‘zlikni anglash, tarixiy haqiqatni bilish va adabiyotning ma’naviy missiyasini tushunishda muhim o‘rin tutadi. Xulosa Abdulla Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida tub burilish yasagan, milliy roman maktabining poydevorini qo‘ygan hodisadir. U yaratgan “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari o‘zbek xalqining tarixiy hayoti, milliy o‘zligi va ma’naviy qadriyatlarini badiiy jihatdan talqin etish orqali yangi adabiy bosqichni boshlab berdi. Yozuvchi tarixiy voqealarni shunchaki yoritish bilan cheklanmay, ularni inson taqdiri, jamiyat hayoti, axloqiy tanlov va ma’naviy qadriyatlar prizmasidan tahlil qilgan. Shu bois Qodiriy asarlari bugungi kunda ham o‘z estetik va ma’naviy ahamiyatini yo‘qotmagan. A.Qodiriy o‘z asarlari orqali o‘zbek xalqiga tarixdan saboq olish, o‘zligini anglash va ma’naviy uyg‘onishga intilish zarurligini uqtirdi. Uning asarlarida tarixiy realizm, psixologik chuqurlik, badiiy obrazlilik va milliylik uyg‘unlashgan. Shu jihatdan adib o‘zbek adabiyotini jahon adabiy jarayonining ajralmas qismiga aylantirdi. Bugungi kunda tarixiy roman janri o‘zbek adabiyotida yangi bosqichda rivojlanmoqda. Murod Muhammad Do‘st, Tog‘ay Murod, Isajon Sulton, Xurshid Do‘stmuhammad kabi yozuvchilar asarlarida Qodiriy an’analarining davomiyligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu esa A.Qodiriyning ijodiy merosi nafaqat o‘tgan asr, balki hozirgi zamon o‘zbek adabiyotining ham ma’naviy tayanchidir. Umuman olganda, A.Qodiriy ijodi o‘zbek milliy adabiyotining tarixiy-badiiy tafakkurini shakllantirgan, tarixiy roman janrini mustaqil yo‘nalishga aylantirgan, xalqning o‘z tarixini sevish va qadrlash hissini yuksaltirgan ulug‘ merosdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qodiriy A. O‘tgan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1992. 2. Qodiriy A. Mehrobdan chayon. – Toshkent: O‘zbekiston, 1993. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. Nazarov B. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti. – Toshkent: Fan, 1988. 5. Qo‘chqorov H. O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janri. – Toshkent: Universitet, 2015. 6. Xudoyberdiyev O. Abdulla Qodiriy va o‘zbek romanchiligi maktabi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.