POLIKISTOZ TUXUMDON SINDROMI (PCOS): ETIOLOGIYASI, TASHXIS VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 46 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17405996 POLIKISTOZ TUXUMDON SINDROMI (PCOS): ETIOLOGIYASI, TASHXIS VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI Toirjonova Buxajalxon Muzaffarjon qizi Qo‘qon Universteti Andijon Filiali, Tibbiyot fakulteti, Davolash ishi 113-guruh talabasi [email protected] ANNOTATSIYA Polikistoz tuxumdon sindromi (PCOS) – ayollarda eng ko‘p uchraydigan endokrin kasalliklardan biri bo‘lib, u ovulyatsiya buzilishi, giperandrogenizm va tuxumdonlarda polikistik o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Ushbu maqolada PCOS ning etiologik omillari, tashxis mezonlari va zamonaviy davolash usullari keng yoritilgan. Tadqiqotlarda PCOS ning asosiy sabablari sifatida genetik moyillik, insulin rezistentligi va gormonal muvozanat buzilishi ko‘rsatilmoqda. Tashxis qo‘yishda Rotterdam mezonlari asosiy diagnostik yondashuv hisoblanadi. Davolashda esa hayot tarzini o‘zgartirish, farmakoterapiya, ovulyatsiya induksiyasi hamda yangi preparatlar – inozitol va o‘simlik asosidagi dorilar qo‘llanilmoqda. Kalit so‘zlar: polikistoz tuxumdon sindromi, giperandrogenizm, insulin rezistentligi, Rotterdam mezonlari, metformin, inozitol. АННОТАЦИЯ Синдром поликистозных яичников (СПКЯ) – одно из наиболее распространенных эндокринных заболеваний у женщин, характеризующееся нарушениями овуляции, гиперандрогенией и поликистозными изменениями яичников. В данной статье представлен всесторонний обзор этиологических факторов, диагностических критериев и современных методов лечения СПКЯ. Исследования показали, что основными причинами СПКЯ являются генетическая предрасположенность, инсулинорезистентность и гормональный дисбаланс. Основным диагностическим подходом являются Роттердамские критерии. Лечение включает изменение образа жизни, фармакотерапию, индукцию овуляции и применение новых лекарственных средств – инозитола и фитопрепаратов. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 47 Ключевое слово: синдром поликистозных яичников, гиперандрогения, инсулинорезистентность, Роттердамские критерии, метформин, инозитол. ANNOTATION Polycystic ovary syndrome (PCOS) is one of the most common endocrine diseases in women, characterized by ovulation disorders, hyperandrogenism, and polycystic changes in the ovaries. This article provides a comprehensive review of the etiological factors, diagnostic criteria, and modern treatment methods of PCOS. Studies have shown that genetic predisposition, insulin resistance, and hormonal imbalance are the main causes of PCOS. The Rotterdam criteria are the main diagnostic approach for diagnosis. Treatment includes lifestyle changes, pharmacotherapy, ovulation induction, and new drugs - inositol and herbal medicines. Keywords: polycystic ovary syndrome, hyperandrogenism, insulin resistance, Rotterdam criteria, metformin, inositol. Kirish: Polikistoz tuxumdon sindromi (PCOS) – reproduktiv yoshdagi ayollar orasida uchraydigan keng tarqalgan endokrin buzilishlardan biri hisoblanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ayollarning 6–12% da ushbu sindrom kuzatiladi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo hududida o‘tkazilgan ayrim klinik kuzatuvlarda ham PCOS uchrash darajasi yuqori ekanligi qayd etilgan [1;2]. PCOS nafaqat ayolning reproduktiv salomatligiga, balki umumiy metabolik jarayonlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu sindromda insulin rezistentligi, semirish, 2-tip qandli diabet, arterial gipertenziya va yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanish xavfi ortadi. Shu sababli PCOS faqat ginekologik kasallik emas, balki endokrin va metabolik kasallik sifatida ham o‘rganilmoqda [3]. Tibbiyotda PCOS bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan bo‘lsa-da, uning to‘liq etiologiyasi hanuzgacha noma’lum bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy tashxis va davolash yondashuvlari tobora takomillashib bormoqda. Ushbu maqola PCOS etiologiyasi, tashxisi va zamonaviy davolash usullariga bag‘ishlanadi. Material va metodlar: Maqola yozishda O‘zbekiston olimlari tomonidan chop etilgan ilmiy adabiyotlar, tibbiy monografiyalar hamda mahalliy klinik kuzatuvlarga asoslanildi. Xususan, Toshkent, Samarqand va Buxoro tibbiyot institutlari olimlari tomonidan olib borilgan ilmiy ishlar o‘rganildi [1–7]. Shuningdek, JSST va xalqaro klinik ko‘rsatmalardan ham umumiy ma’lumot sifatida foydalanildi. Tadqiqot metodlari sifatida adabiyotlarni taqqoslash, klinik ko‘rsatkichlarni tahlil qilish hamda amaliy kuzatuvlardan umumlashtirish usullaridan foydalanildi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 48 Natijalar: Etiologiya PCOS ko‘p omilli kasallik hisoblanadi. Uning rivojlanishida quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega: Genetik omillar – PCOS ko‘pincha bir oilada bir necha avlod ayollarida kuzatiladi. Genetik tadqiqotlarda androgen retseptorlari va insulin signal yo‘llari bilan bog‘liq genlarning rol o‘ynashi aniqlangan [2]. Endokrin buzilishlar – LH/FSH nisbatining buzilishi, giperandrogenizm va progesteron yetishmovchiligi asosiy patogenetik mexanizmlardan biridir. Metabolik omillar – insulin rezistentligi va giperglikemiya PCOS rivojlanishining asosiy patogenez halqasi sifatida ko‘rsatiladi. Ekzogen omillar – noto‘g‘ri ovqatlanish, semirish, stress, ekologik omillar kasallikni kuchaytirishi mumkin [3;4]. 2. Tashxis PCOS tashxisida 2003-yildagi Rotterdam mezonlari keng qo‘llaniladi. Unga ko‘ra, quyidagi belgilar mavjud bo‘lsa PCOS tashxisi qo‘yiladi: 1. Ovulyatsiya yoki menstruatsiya siklining buzilishi; 2. Klinik yoki laborator belgilar orqali aniqlanadigan giperandrogenizm; 3. Tuxumdonlarda ultratovush tekshiruvda polikistik ko‘rinish (12 tadan ortiq follikula yoki tuxumdon hajmining kattalashishi). Kamida ikki belgi aniqlansa, tashxis qo‘yiladi. Tashxisda ultratovush, gormonal testlar va klinik ko‘rinish asosiy rol o‘ynaydi [5]. 3. Davolash usullari PCOS davolashida kompleks yondashuv muhim hisoblanadi: Hayot tarzini o‘zgartirish – sog‘lom ovqatlanish, ortiqcha vazndan xalos bo‘lish va jismoniy faollik eng muhim bosqichdir. Tadqiqotlarda vaznning 5–10% kamayishi ham ovulyatsiyani tiklashda yordam berishi isbotlangan [6]. Farmakoterapiya: Kombinatsiyalangan og‘iz kontratseptivlari – menstrual siklni tartibga solish va giperandrogenizm belgilarini kamaytirish uchun. Metformin – insulin sezuvchanligini oshiradi, qand almashinuvini yaxshilaydi va ovulyatsiyani rag‘batlantiradi. Antiandrogen vositalar – akne va soch to‘kilishini kamaytiradi. Reproduktiv davolash – bepushtlikka chalingan bemorlarda klomifen sitrat yoki letrozol qo‘llaniladi, zarur hollarda laparoskopik ovarian drilling amalga oshiriladi [7]. Yangi davolash usullari – inozitol preparatlari (myo-inozitol va D-xiro-inozitol kombinatsiyasi), o‘simlik asosidagi dorilar va gormonal balansni tiklashga qaratilgan zamonaviy terapiyalar samarali natijalar bermoqda. Muhokama: O‘rganilgan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, PCOSning murakkab etiologiyasi uni davolashda qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Har bir bemorga RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 49 individual yondashuv qo‘llanilishi zarur. Farmakoterapiya qisqa muddatli samarani bersa, hayot tarzini o‘zgartirish uzoq muddatli natija beradi. O‘zbekiston sharoitida olib borilgan kuzatuvlarda metformin va og‘iz kontratseptivlarining yuqori samaradorligi aniqlangan. Shu bilan birga, inozitol qo‘shimchalari va o‘simlik asosidagi dorilarni qo‘llashda ham ijobiy natijalar qayd etilgan. Bu esa PCOSni davolashda yangi istiqbolli yo‘nalishlarni ko‘rsatadi [4;6]. Xulosa: PCOS – ayollarda keng tarqalgan, reproduktiv va metabolik sog‘liqni jiddiy buzuvchi sindromdir. Etiologiyasi ko‘p qirrali bo‘lib, tashxis qo‘yishda Rotterdam mezonlari asosiy o‘rin tutadi. Davolashda esa kompleks yondashuv – sog‘lom turmush tarzi, farmakoterapiya va zamonaviy biologik qo‘shimchalardan foydalanish samarali natijalarni beradi. Kelgusida genetik tadqiqotlar va yangi preparatlar PCOSni davolashda yanada keng imkoniyatlar yaratishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdullayev S., Toshpulatov N. Minimal invaziv ginekologiya va amaliyotlar. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2021. – 156 b. 2. Qodirova N. Ayollarda endokrin kasalliklar va klinik ko‘rinishlari. Samarqand: SamDTU, 2020. – 142 b. 3. Jo‘rayev M., Yo‘ldoshev H. Ayollar reproduktiv salomatligida PCOSning o‘rni. Buxoro: BuxDTI nashriyoti, 2019. – 136 b. 4. G‘ulomova D., Aliqulova S. Insulin rezistentligi va PCOS. Toshkent: Tibbiyot akademiyasi, 2022. – 118 b. 5. Hamidova M. PCOS tashxisida ultratovush va gormonal ko‘rsatkichlarning ahamiyati. Toshkent: Innovatsion tibbiyot markazi, 2021. – 110 b. 6. Karimova Z. Polikistoz tuxumdon sindromini davolashda hayot tarzini o‘zgartirishning ahamiyati. Samarqand, 2020. – 128 b. 7. Rajabova N. PCOSda bepushtlikni davolash yondashuvlari. Andijon: AndDTI nashriyoti, 2019. – 124 b.