TALABALAR ORASIDA VA OFIS HODIMLARI ORASIDA SKOLIOZNING KENG TARQALISHI VA ULARNI PROFILAKTIKASI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 76 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17406259 TALABALAR ORASIDA VA OFIS HODIMLARI ORASIDA SKOLIOZNING KENG TARQALISHI VA ULARNI PROFILAKTIKASI Zokirova Sarvinoz Zohidjon qizi Qoqon universteti Andijon filiafi Tibbiyot fakulteti Davolash ishi 108-gurux talabasi [email protected] ANNOTATSIYA Skolioz umurtqa pogning frontal tekislikda yon onasi egilishi bilan kechadigan kasallik bo‘lib, ayniqsa talabalar va ofislar orasida keng tarqalgan. Zamonaviy davrda o‘quv va mehnat jarayonida insonlarning asosiy qismi kompyuterga qarshi o‘tadi. Uzoq vaqt davomida o‘sish, jismoniy faollik hosil bo‘lishi, ergon talablarning noto‘g‘ri, korseti zaifligi va og‘ir yuklarni ko‘tarish kabi yuk skolioz ishlab chiqarishga olib keladi. Kasallik kasalliklarda aniq klinik belgilar bermasligi hamda ko‘pincha kech va yelkalarning assimetriyasi, orqaning qiyshayishi, bel bo‘yin og‘ bilan bo‘ladi. Og‘ir shakllarda esa nafas olish va yurak-qon ishlab chiqarish jarayonida viruslarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli talabalar va ofislar orasida profilaktikasi alohida ahamiyat kasb etadi. Profilaktik jismoniy mashqlarga to‘g‘ri o‘rnatish giyenasi, ish joyini ergonomik moslashtirish, muntazam jismoniy mashqlar, suzish, orqani talablarga jismoniy mashqlari, tanaffuslarda yengil narsalarni amalga oshirish. kasallik, muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tish kasallikni erta davolash va davolash imkonini beradi. Skoliozning olish olish orqali sog‘ turmush tarzini kuzatish mumkin, unumdorligini va kelgusida ishlab chiqarish mumkin bo‘lgan ortopedik tarzda ishlab chiqarish mumkin. Kalit so‘zlar. Skolioz, talabalar, ofis qurilish, umurtqa pog‘onasi, profilaktika, noto‘g‘ri o‘tirish, ergonomika, jismoniy faollik, sog‘lom turmush tarzi, tibbiy ko‘rik. АННОТАЦИЯ Сколиоз – это заболевание, характеризующееся боковым искривлением позвоночника во фронтальной плоскости, особенно распространённое среди студентов и офисных работников. В наше время большинство людей во время учёбы и работы работают за компьютером. Длительный рост, физическая RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 77 активность, неправильные эргономические требования, слабый корсет и подъём тяжестей приводят к развитию сколиоза. Заболевание не даёт чётких клинических проявлений и часто сопровождается асимметрией плеч и рук, искривлением спины и болями в шее. В тяжёлых формах оно может вызывать респираторные и сердечно-сосудистые проблемы. Поэтому профилактика среди студентов и офисных работников имеет особое значение. Профилактические физические упражнения включают в себя правильную осанку, эргономичную настройку рабочего места, регулярные физические нагрузки, плавание, упражнения для спины и лёгкие упражнения во время перерывов. Регулярные медицинские осмотры позволяют своевременно начать лечение и излечение заболевания. Принимая сколиоз, можно контролировать здоровый образ жизни, повышать производительность труда и в дальнейшем проводить ортопедическое лечение. Ключевое слово: Сколиоз, студенты, офисное строительство, позвоночник, профилактика, неправильное сидение, эргономика, физическая активность, здоровый образ жизни, медицинское обследование. ANNOTATION Scoliosis is a condition characterized by a lateral curvature of the spine in the frontal plane, and it is particularly common among students and office workers. In the modern era, most individuals spend a significant portion of their study or work time seated in front of computers. Prolonged poor posture, insufficient physical activity, incorrect ergonomic conditions, weak muscular support, and carrying heavy loads are key factors contributing to the development of scoliosis. The disease often shows no clear clinical symptoms in its early stages, which leads to late diagnosis in many cases. It typically manifests as shoulder asymmetry, spinal deviation, and back or neck pain. In severe cases, scoliosis can negatively affect respiratory function and cardiovascular health. Therefore, prevention among students and office workers is of particular importance. Preventive measures include maintaining correct posture, ensuring an ergonomically adapted workspace, performing regular physical exercises, swimming, strengthening back muscles, and taking short breaks with light stretching during prolonged sitting. Additionally, regular medical check-ups allow early detection and timely management of the condition. By implementing these measures, scoliosis can be effectively prevented, overall health maintained, productivity increased, and the risk of future orthopedic complications minimized. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 78 Keywords. Scoliosis, students, office workers, spine, prevention, poor posture, ergonomics, physical activity, healthy lifestyle, medical check-up Kirish. So‘nggidagi ilmiy-texnik taraqqiyotning jadal rivojlanishi, ta’lim va mehnat jarayonida zamonaviy texnologiyaning keng qo‘llab-quvvatlovchi insonlarning turmush tarziga o‘z ichiga kiritmoqda. yordam, talabalar va ofisning kundalik faoliyati ko‘p vaqt ichida kompyuter, planshet qurilmalari qarshisida uzoq vaqt davomida o‘tirish bilan bog‘. Tabiiy fiziologik holatdan chetga chiqib, turli ortopedik muammolar, turli xil, skolioz kabi patologik jarayonlar rivojlanmoqda. Skoli – bu umurtqa pog‘onasining yon kasallik egilishi bilan kechadigan kasallik bo‘lib, u jismoniy shikastlanish, balki jiddiy sog‘liq muammolarini ham ishlab chiqarishi mumkin. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, o‘quvchilar va talabalar orasida skoliozning uchrash chastotasi 20–40% gacha, ofis binolar orasida esa 30–50% atrofida tartibga solingan. Bu ko‘rsatkichlar keng tarqalganligini va ijtimoiy ahamiyatini ko‘rsatib turibdi. Talabalar orasida skoliozning rivojlanishiga ta’lim jarayonida noto‘g‘ri o‘tirish, og‘ir sumka yoki portfellarni bir yelkaga taqib yurish, jismoniy faollikning etarli darajada emasligi bo‘ladi. Ofis qurilmalari orasida asosiy ish joyining ergonomik talablarga javob bermasligi, uzoq vaqt tana holatini o‘zgartiruvchi ishlab chiqarish, muntazam jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi va stress kabi jarohatni hosil qiladi. Skoliozning dastlabki bosqichlari ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi, chunki u darajada og‘riq yoki noqulaylik paydo bo‘lmaydi. Ammo vaqt o‘tishi bilan kasallik chuqurlashib, yelkalarning assimetriyasi, bel va bo‘yin yig‘ish og‘riqlar, tez charchash kabi paydo bo‘ladi. Og‘ir organlar esa nafas qiyinlashuvi, yurak faoliyatini olish va nazorat qilish mumkin. Shu tufayli skoliozning profilaktikasi talabalar va ofis tikish yordamida profilaktika ishlari olib borilmoqda. Profilaktik mashqlar jumlasiga ish va o‘qish joyini ergonomik talablar asosida tashkil etish, muntazam tanaffuslar qilish, sport bilan shug‘ullanish, suzish sportiga jalb etish va muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tish. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tashkil etilgan gigiyenik sharoit va sog‘lom kelajakda ishlab chiqarishni osonlashtiradi. Shunday qilib, talabalar va ofislar yordamida skoliozning keng kasalliklar, uning chiqish sabablari va uni o‘rganish, hamda samarali profilaktika kelib chiqishni ishlab chiqarishni tozalash va jamot yordam uchun dasturiy ta’minot. Talabalar va ofis xodimlarida skoliozning kelib chiqish sabablari va oqibatlari. Kelib chiqish sabablari 1. Noto‘g‘ri o‘tirish va ish sharoiti. Talabalar uzoq vaqt davomida dars jarayonida yoki uyda o‘qiyotganda, ofis xodimlari esa kompyuter qarshisida ishlaganda noto‘g‘ri holatda o‘tirishadi. Stol va stul balandligi mos kelmasligi, monitor past yoki baland joyga o‘rnatilishi, umurtqa pog‘onasining tabiiy egilishini buzadi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 79 2. Jismoniy faollik yetishmasligi. Mushaklar korseti zaif bo‘lsa, umurtqa pog‘onasi qo‘shimcha yuklanishga chidamaydi. Talabalar ko‘pincha sport bilan kam shug‘ullanadi, ofis xodimlari esa ish vaqti davomida deyarli harakat qilmaydi. 3. Asimmetrik yuklanish. Og‘ir sumka yoki portfelni bir tomondan ko‘tarish, ish vaqtida bir tomon mushaklarini ortiqcha ishlatish, skolioz rivojlanishiga sabab bo‘ladi. 4. Stress va psixologik omillar. Uzoq muddat stress holatida mushaklar tonusi buziladi, bu esa umurtqa pog‘onasining noqulay holatga kelishiga olib keladi. 5. Genetik va boshqa biologik omillar. Ba’zi hollarda skolioz oilaviy moyillik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘sish davrida tez rivojlanayotgan yoshlar, ayniqsa pubertat davrida, mushak va suyak balansining buzilishi xavfni oshiradi. Skoliozning oqibatlari. Mushak-skelet tizimiga ta’siri. Umurtqa pog‘onasining doimiy egilishi mushaklarning bir tomonining zo‘riqishi va boshqasining sustlashishiga olib keladi. Yelka, bo‘yin va bel sohasida doimiy og‘riq paydo bo‘ladi. Nafas olish va yurak faoliyatiga ta’siri. Og‘ir skolioz hollarda o‘pkaga bosim oshishi tufayli nafas olish qiyinlashadi. Yurakning normal faoliyati buzilishi mumkin, ayniqsa thorak (ko‘krak) umurtqasi deformatsiyalangan bo‘lsa. Funktsional va estetik buzilishlar. Yelkalarning assimetrik holati, belning qiyshayishi tashqi ko‘rinishni buzadi. Bu o‘z navbatida psixologik stress, o‘ziga ishonchsizlik va ijtimoiy muammolarga olib kelishi mumkin. Ish unumdorligi va o‘qish samaradorligiga ta’siri. Og‘riq, tez charchash va konsentratsiya kamayishi natijasida talabalar va xodimlarning ish yoki o‘qish samaradorligi pasayadi. Skoliozning profilaktikasi va ergonomik yordami.Skoliozning olish uchun talabalar va ofisda profilaktika va ergonomik muhim ahamiyatga ega. Bu quvvat umurtqa pog‘onasini qo‘llab-quvvatlash, yordamni zarar va deformatsiyaning rivojlanishini tuzatishga yordam beradi. To‘g‘ri o‘tirish va ish joyi ergonomikasi. Stul va stol shaxsning bo‘yiga mos bo‘lishi kerak; oyoqlar to‘liq erga yetishi va tizzalar 90° burchak hosil qilish kerak. Belning orqasi stulning orqa qismiga to‘liq suyanishi va uchun zarur. Monitor joylashuvi ko‘z darajasida bo‘lishi, ekran va ko‘zlashuv masofa masofa 50–70 sm atrofida bo‘lishi tavsiya etiladi. Yorug‘lik va stol tartibi ishga qulaylik kerak, qo‘llarni ortiqcha ko‘tarishga majbur qilmaslik kerak. Jismoniy faollik va maxsus mashqlar. Har kuni kamida 20–30 daqiqa orqani mustahkamlovchi gimnastika bilan shug‘ullanish. Talabalar va uchun suzish, yoga va pilates kabi sport turlari tavsiya etiladi, chunki ular pog‘onasini qo‘llabquvvatlanadi va mushak tonusini yaxshilaydi. Har 45–60 daqiqada tanaffus qilib, yengil cho‘zilish mashqlari kerak. Asimmetrik yuklanishni yangilash. Og‘ir kitob yoki sumkalarni bir tomondan ko‘tarishdan saqlanish. Muntazam tibbiy ko‘rik. Ortoped yoki nevropatolog tomonidan profilaktikadan o‘tish. Skoliozning dastlabki bosqichlarini va davolash uchun yiliga kamida 1–2 marta zarur zarur. Sog‘lom turmush tarzi. Yetarlicha uyqu va dam olish uchun va umurtqa pog‘onasi uchun muhim. Stressni RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 80 qo‘shish, to‘g‘ri ovqatlanish va vitamin-mineral etarliligiga e’tibor berish tavsiya etiladi. Profilaktika va ergonomikomik dasturiy ta’minotni to‘ hamdaliq amalga oshiruvchi hujjatlar va ofis mahsulotlar skolioz mahsulotini o‘zgartirish, turmush tarzini ta’minlash. Jismoniy faollik va sog‘lom turmush tarsi.Skoliozning turmush tarzini olish va umurtqa pog‘onasini qo‘llab-quvvatlashda jismoniy faollik va sog‘lom tarzi muhim rol o‘ynaydi. Talabalar va kompyuter qurilmalari ko‘pincha uzoq vaqt qarshisida o‘tiradi, bu asosiy korsetining zaif kuchiga umurtqa pog‘onasining deformatsiyalanishiga. Shu muntazam jismoniy mashqlar va sog‘lomodatlarni ko‘rish mumkin bo‘lgan mahsulotlar. 1. Jismoniy faollik. Orqa joyini himoya qilish: Maxsus gimnastika mashqlari (cho‘zilish,egilish, bukilish) transportni tonusini yaxshilaydi va umurtqa pog‘onasini qo‘llab-quvvatlash. Kardio mashqlari: Suzish, yurish yugurish, velosipedda harakat qilish va umumiy foydalanishni saqlaydi. Stretching va yoga: Mushaklarning elastikligini, posturani yaxshilaydi va stressni yuklaydi. Tanaffuslar: Har 45–60 daqiqada qisqa tanaffuslar qilib, cho‘zilish va yengil ushlab turishning zo‘riqishini ushlab turish. 2. Sog‘lom turmush tarsi, to‘g‘ri ovqatlanish: Mushak va suyaklar uchun etarli miqdorda protein, vitamin D va kalsiy ta’minoti zarur. Uyqu va dam olish: Yetarlicha uyquning tiklanishi va umurtqa pog‘onasi uchun muhim. Talabalar va kuniga kuniga kamida 7–8 soat uyquga e’tibor berishi lozim. Stressni qo‘shish: Meditatsiya, nafas mashqlari, dam olish harakatlari (masalan, tabiatda yurish) mushak tonusini normal shakllantirish. Suv ichish va suvni tozalash, toza va ergonomik saqlash organizmning umumiy foydalanishni qo‘llab-quvvatlash. Muntazam jismoniy va sog‘lom nafsiy skoliozning turmush tarzini oladi, talabalar va ofisning umumiy rivojlanishi, ish va o‘qish balki jismoniy rivojlanishi. Talabalar va ofis kasalliklari orasida skolining erta aniqlanishi va uning holatini olishda muntazam ko‘rik muhim muammo ega. Kasallik kasallik kasalliklarida klinikalarga bermaslik mumkin, shuning uchun profilaktikalar orqali kasallikni erta aniqlash va aniqlash bo‘yicha yordamni qo‘llash orqali. 1. Tibbiy ko‘rikning asosiy maqsadi. Umurt pog‘onasi holatini tekshirish. Mushak tonusi va simmetriyani kuchli. Skoliozning biror narsa va og‘irlik darajasi. Xavfsizlik va profilaktika qilish. 2. Ko‘rik usullari. a) Vizual xodimlar. Yelka va bel sohasining simmetriyasi, umurtqa pog‘onasining egilishi. O‘tirish va turish holati baholanadi. b) Ortopedik testlar. Adam testi: Bemor oldinga egiladi, umurtqa pog‘onasi va qovurg‘a qiyshayishi chiqadi. Mushak va bo‘g‘imlarning elastikligi va tonusi tekshiriladi. c) instrumental diagnostika. Radyografiya (rentgen): Skolioz tozalashni tozalash, umurtqalar RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 81 deformatsiyani yo‘naltirish. Zaruratga ko‘ra MRT yoki KT orqali umurtqa pog‘onasi va organining holati ko‘riladi. 3. Ko‘rik jadvali va tavsiyalar. Talabalar va ofisda profilaktik ko‘rik yiliga kamida 1–2 marta o‘tekshiruvi. Agar skolioz aniqlansa, ortoped yoki fizierapevt tavsiyalariga yordam va davolash dasturi. Jismoniy mashqlar, ergonomik ish sharoiti va sog‘lom turmush tarzi bilan birgalikda monitoring olib boriladi. Muntazam tibbiy ko‘rik skoliozning erta aniqlanishi, davolash va profilaktika qilish samarali amalga oshirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Talabalar va ofislarda bu ko‘riklar kasalliklarini chuqurlashtirishdan oldin turmush tarzini ta’minlashga yordam beradi. Talabalar va ofislar orasida skolioz – eng ko‘p paydo bo‘lgan umurtqa pog‘onasi deformatsiyalaridan biri bo‘lib, u uzoq vaqt noto‘g‘ri holatda o‘tirish, jismoniy faollik hosil qiladi, ergonomik talablarning jismoniy va korseti zaifligi kabi kuchayib boradi. Kasalliklarda ko‘plab kasalliklarda sezi kuchlari tufayli, ko‘pincha charchagan holda u kech vaqt va yelka o‘lchov holati, bel va bo‘yin og‘riqlari, tezsh kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Og‘ir shakllarda esa nafas olish va yurak faoliyati mumkin. Skoliozning jarohat olish va uning kasalliklarini tiklash uchun profilaktika va ergonomik ish o‘qish sharoitlari, muntazam jismoniy mashqlar, sog‘lom turmush tarzi va tibbiy ko‘rik muhim jarohat ega. To‘g‘ri o‘tirish giyenasi, tanaffusning jismoniy mashqlari, tanaffus va yoga jismoniy jismoniy mashqlar, etarli darajada uyqu va to‘g‘ri jismoniy mashqlar. Shunday qilib, talabalar va ofis jihozlari skoliozning keng kasalliklarni olish, uning mahsulotini yig‘ish va sog‘lom mahsulotlarni turmush tarzi, ergonomik va tibbiy mahsulotlarni kompleks tarzda amalga oshirish zarur. Bu shaxsiy salomatlikni saqlashga, balki ish va o‘qishni ushlab turishga ham xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. G‘afurov Sh. “Ortopediya va travmatologiya asoslari”, Toshkent - 2020. 2. Joʻrayev A., Karimov B. “Sport tibbiyoti va reabilitatsiya asoslari”. Toshkent - 2019. 3. Axmedov U. “Umurtqa pogʻonasi kasalliklari”. Samarqand - 2021. 4. Jahon Sog‘liqni saqlash tashkiloti. "Mushak-skelet tizimining salomatligi". Jeneva - 2022. 5. Smit J., Braun K. "Kattalar va o‘smirlardagi skolioz. Epidemiologiya va oldini olish", Oksford universiteti nashriyoti 2021. 6. Karimov D. “Fizioterapiya va ortopedik reabilitatsiya”, Toshkent - 2020. 7. Ivanov P., Petrov S. “Ergonomika va ish joyi salomatligi”, Springer, 2019.