SURUNKALI PANKREATITNI JARROHLIK YO'LI BILAN DAVOLASH

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 94 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17406371 SURUNKALI PANKREATITNI JARROHLIK YO‘LI BILAN DAVOLASH Salimov Sodiqjon Saidjon o‘g‘li Qo‘qon universiteti Andijon filiali Tibbiyot fakulteti Davolash ishi 134 guruh talabasi [email protected] ANNATATSIYA So‘ngi yillarda odamlar orasida ko‘p uchrayotgan kasalliklardan biri surunkali pankreatit kasaligi hisoblanadi. Oldinlari bu kasallikni oldini olish uchun ko‘p hollarda turli xil dori-dormonlardan keng qo‘llanilgan va hozir ham qo‘lanilib kelinyapti. So‘ngi yillarga kelib surunkali pankreatitni jarrohlik yo‘li bilan ham davolash choralari topilgan Ushbu maqolada o‘tkir pankreatitning kelib chiqish sabablari va uni davolashning biokimyoviy asoslari tahlil qilinadi. Surunkali pankreatit-bu doimiy yoki vaqti-vaqti bilan og‘riqlar, ekzokrin va endokren yetishmovchilik belgilari bilan namoyon bo‘ladigan juda keng tarqalgan kasallik. Bu oshqozon osti bezi parenximasida qaytarilmas patologik ozgarishlar bilan tavsiflanadi uning burishishi, proliferative fibroz, shuningdek kanallarning strukturasi unda yoki bez to‘qimalarida toshlarning shaklanishi. Pankreatit rivojlanishida fermentlarning erta faollashuvi, oksidlovchi stress, yallig‘lanish mediatorlari va elektrolit muvozanatining buzilishi kabi omillarning roli ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, patologik jarayonlarning molekulyar mexanizmlari va diagnostik biomarkerlar haqida ma’lumot beriladi. Davolash usullari orasida ferment ingibitori, antioksidant terapiya va parenteral ovqatlantirish kabi yondashuvlarning samaradorligi biokimyoviy nuqtayi nazardan baholanadi. Maqola o‘tkir pankreatitni erta tashxislash va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqishda biokimyoviy tadqiqotlarning ahamiyatini yoritadi Kalit so‘zlar. Surunkali pankreatitni davolash usullari, intensiv terapiya, jarrohlik, pankreatitga uchragan bemorga diagnostika qo‘yish, pankreatit kasalliklarini oldini olish va parxez qilish usullari, surunkali pankreatitni asoratlarini davolash. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 95 АННОТАЦИЯ В последние годы одним из наиболее распространенных заболеваний среди людей является хронический панкреатит. Ранее для профилактики этого заболевания во многих случаях широко применялись различные лекарственные препараты, которые применяются и в настоящее время. В последние годы также нашло свое применение хирургическое лечение хронического панкреатита. В данной статье анализируются причины возникновения острого панкреатита и биохимические основы его лечения. Хронический панкреатит – весьма распространенное заболевание, которое проявляется постоянной или периодической болью, симптомами экзокринной и эндокринной недостаточности. Он характеризуется необратимыми патологическими изменениями паренхимы поджелудочной железы, включая ее перекрут, пролиферативный фиброз, а также образование камней в структуре протоков или в железистой ткани. Рассматривается роль таких факторов, как преждевременная активация ферментов, оксидативный стресс, медиаторы воспаления и электролитный дисбаланс в развитии панкреатита. Также представлена информация о молекулярных механизмах патологических процессов и диагностических биомаркерах. Среди методов лечения с биохимической точки зрения оценивается эффективность таких методов, как ингибиторы ферментов, антиоксидантная терапия и парентеральное питание. В статье подчёркивается важность биохимических исследований для ранней диагностики острого панкреатита и разработки эффективных стратегий лечения. Ключевое слово: Методы лечения хронического панкреатита, интенсивная терапия, хирургическое вмешательство, диагностика больного панкреатитом, методы профилактики и диетотерапии при панкреатите, лечение осложнений хронического панкреатита. ANNOTATION In recent years, one of the most common diseases among people is chronic pancreatitis. Previously, various drugs were widely used to prevent this disease in many cases, and they are still used today. In recent years, surgical treatment of chronic pancreatitis has also been found. This article analyzes the causes of acute pancreatitis and the biochemical basis of its treatment. Chronic pancreatitis is a very common disease that is manifested by constant or intermittent pain, symptoms of exocrine and endocrine insufficiency. It is characterized by irreversible pathological changes in the pancreatic parenchyma, including its torsion, proliferative fibrosis, as well as the formation of stones in the structure of the ducts or in the glandular tissues. The role of RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 96 factors such as premature activation of enzymes, oxidative stress, inflammatory mediators, and electrolyte imbalance in the development of pancreatitis is considered. Information is also provided about the molecular mechanisms of pathological processes and diagnostic biomarkers. Among the treatment options, the effectiveness of approaches such as enzyme inhibitors, antioxidant therapy, and parenteral nutrition is evaluated from a biochemical perspective. The article highlights the importance of biochemical studies in the early diagnosis of acute pancreatitis and the development of effective treatment strategies. Keywords: Treatment methods for chronic pancreatitis, intensive therapy, surgery, diagnosis of a patient with pancreatitis, methods of preventing and dieting for pancreatitis, treatment of complications of chronic pancreatitis. Kirish: Surunkali pankreatit - bu doimiy yoki vaqti-vaqti bilan ogʻriqlar, ekzokrin va endokrin yetishmovchilik belgilari bilan namoyon boʻladigan juda keng tarqalgan kasallik. Bu oshqozon osti bezi parenximasida qaytarilmas patologik oʻzgarishlar bilan tavsiflanadi - uning burishishi, proliferativ fibroz, shuningdek, kanallarning strukturasi,unda yoki bez toʻqimalarida toshlarning shakllanishi. Bu minimal klinik koʻrinishlar bilan yoki qorin boʻshligʻi organlarining boshqa kasalliklari (surunkali xolesistit, safro diskinezi, oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichakning oshqozon yarasi) ostida paydo boʻlishi mumkin Diagnostika-Surunkali pankreatitni tashxislash uchun standart tekshiruvdan tashqari, oshqozon osti bezining ekzokrin funksiyasi ham muhimdir. Buni koprogram yordamida aniqlash mumkin (najasdagi hazm boʻlmagan oziq-ovqat qoldiqlarini mikroskopik tahlil qilish). Instrumental tadqiqotlar ham qoʻllanadi: Qorin bo‘shlig‘i organlarining ultratovush tekshiruvi, qorin bo‘shlig‘i organlarining kompyuter tomografiyasi va boshqalar. Bemorlar chapqovurgʻa osti sohasida zerikarli ogʻriqli ogʻriqlardan shikoyat qiladilar, ular boy va yogʻli ovqatdan keyin kuchayadi (bemorlar soni odatda bayramlardan keyin keskin ortadi), qorinning yuqori qismida ogʻirlik hissi. Koʻngil aynishi, ogʻizda achchiqlanish hissi paydo boʻladi.Surunkali pankreatitni tashxislash uchun oshqozon osti bezi tuzilishining xususiyatlarini aniqlashga, shuningdek bezning funksiyalarini baholashga imkon beradigan turli usullar qoʻllanadi. Pankreatit sabablari:-Noto‘g‘ri ovqatlanish., Alkogolni haddan tashqari iste’mol qilish, Oqsil yetishmovchiligi, Gormonal disbalanslar, O‘t pufagi va o‘t yo‘llari kasalliklari, Metabolik atsidoz., Toksinlar, Infeksiyalar, Jarohatlar, O‘tkir, yog‘li va qovurilgan ovqat, Doimiy stresslar, Homiladorlik, Antibiotiklar bilan davolash, Siydik-tosh kasalligi, Allergik reaksiyalar. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 97 Pankreatitning umumiy belgilari:-Diareya, Meteorizm, Titroq, Ishtahaning pasayishi, Qusadigan ko‘ngil aynish, Ich qotishi, Tana haroratining ko‘tarilishi, Vazn yo‘qotish, Oshqozon osti bezidagi og‘riq, Umumiy zaiflik va past va o‘rtacha darajadagi isitmani o‘z ichiga oladi. Qorin og‘rig‘i eng ko‘p uchraydigan alomat bo‘lib, u odatda chap yuqori kadranda, epigastral sohada yoki kindik atrofida, butun qorin bo‘shlig‘ida yoki ko‘krak yoki orqada nurlanish bilan tavsiflanadi. Qorin og‘rig‘i dastlab ovqatlanish yoki ichish bilan kuchayishi mumkin, ammo kasallik o‘sib borishi bilan doimiy bo‘lishi mumkin. Kamroq uchraydigan alomatlar orasida hiqichoq , qorin shishishi va hazmsizlik bor. Bu umumiy simptomlar bo‘lsa-da, ko‘pincha ularning hammasi ham mavjud emas; va epigastral og‘riq yagona alomat bo‘lishi mumkin. Grey-Tyorner belgisi (yong‘oqlarning gemorragik rangi o‘zgarishi) yoki Kallen belgisi (kindikning gemorragik rangi o‘zgarishi) og‘ir kasallik bilan bog‘liq. Biroq, ikkala belgi ham kam uchraydi (o‘tkir pankreatitning 1% dan kam hollarda uchraydi) va o‘tkir pankreatit tashxisi uchun o‘ziga xos va sezgir emas. Plevral efuzyonlar (o‘pka bo‘shlig‘idagi suyuqlik) o‘tkir pankreatit bilan og‘rigan odamlarning 34% gacha bo‘lishi mumkin va yomon prognoz bilan bog‘liq. MayoRobson belgisi (tikuvchi orqa miya muskullari yonidagi burchakning yuqori qismida va chap 12-qovurgʻa ostidagi ogʻriq (chap kostovertebral burchak (CVA) ham oʻtkir pankreatit bilan bogʻliq Diagnostika-Pankreatitni tashxislash va davolashni tayinlash uchun shifokor quyidagi tekshiruvlarni buyurishi mumkin: Qizilo‘ngach rentgeni, Umumiy qon tekshiruvi, Kompyuter tomografiyasi, Gastroskopiya, Najasni bakteriologik tekshirish, Retrograd xolangiopankreatografiya (ERXPG), Biokimyoviy qon tahlili, Siydikning biokimyoviy analizi, Meda osti bezini UZI qilish. Davolash; Surunkali pankreatitni davolash bemorga individual yondashuvni talab qiladi. Pankreatitning 2 turi mavjud: gipersekretor (normal yoki ortib borayotgan sekretsiya hajmi, bikarbonatlarning debeti, fermentlarning faolligi oshishi) va gipofermentativ (fermentlar, fermentlarning normal hajmi bilan bikarbonatlar ishlab chiqarishning pasayishi), obstruktiv. Gipersekretor pankreatit bilan birinchi 2-4 kun davomida ochlik belgilanadi, so‘ngra ular 5-sonli parhez stoliga o‘tadilar. Og‘riq qoldiruvchi vositalar, antibiotiklar va boshqa dorilar ham buyuriladi. Birinchi vosita - shifokor tomonidan tavsiya etilgan parhez. Ovqatlar orasidagi tanaffus kunduzi toʻrt soatdan oshmasligi kerak. Sekretor yetishmovchiligi boʻlgan pankreatit, pankreatinga asoslangan ferment preparatlari shaklida almashtirish terapiyasini talab qiladi.Shuningdek, adabiyotlarga koʻra, angiotenzinga aylantiruvchi ferment ingibitorlarini (perindopril)[5] qo‘llash ijobiy natijalar beradi.Oshqozon osti bezi kanalining obstruktsiyasi bo‘lsa, jarrohlik yoki teri orqali (punksion) davolash ko‘rsatiladi.Oshqozon osti bezining uzoq muddatli RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 98 oqmasi bilan jarrohlik yoki minimal invaziv punksion davolash qoʻllanadi.Psevdotumoroz pankreatit haligacha jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Ko‘pincha uni oshqozon osti bezi saratonidan ajratish mumkin emas, shuning uchun davolash asosan o‘ziga xos klinik holatga bog‘liq. O‘tkir shakl: Shifoxonaga yotqizish: Qon va fermentlar ko‘rsatkichlarini nazorat qilish. Davolovchi ochlik: Ovqatni istisno qilish. Ishqoriy eritmalar: Kislotani neytrallash uchun. Fizioterapiya: elektroforez, modulyatsiyalangan toklar. Ferment ingibitorlari: Kontrikal va trasilol kabi preparatlar. Surunkali shakli: Parhez: Pevzner bo‘yicha parhez bo‘yicha ovqatlanish. Bez funksiyasini korreksiyalash: Medikamentoz davolash. Og‘riqsizlantiruvchi vositalar: Og‘riqlarni yengillashtirish uchun. Asoratlar profilaktikasi: O‘tkir shaklga o‘tishining oldini olish. Xavf: Pankreatit asoratlari: Pankreonekroz: Me’da osti bezi to‘qimasining yemirilishi. Qandli diabet: Insulin sekretsiyasi funksiyasining buzilishi. Kistalar, oqmalar va yiringlarning paydo bo‘lishi: Yiringli peritonitga olib kelishi mumkin. Xavfli o‘smasiga aylanishi: Me’da osti bezi saratoni rivojlanish xavfi. Xavf guruhi: Pankreatitning xavf omillari: Spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilish: Spirtli ichimliklarni tez-tez iste’mol qilish. Noto‘g‘ri ovqatlanish: Yog‘li, achchiq va qovurilgan ovqatlarni iste’mol qilish. Oldini olish: Parhez. Non: Quruq bug‘doy non, suxari. Sho‘rva: Sabzavotli (oqbosh karamdan tashqari), bo‘tqa, sabzavot pyuresi. Go‘sht: Qaynatilgan yoki ezilgan (tovuq, buzoq go‘shti, mol go‘shti, kurka go‘shti); kotletlar, yog‘siz frikadelkalar. Baliq: yog‘siz xillari (sudak, cho‘rtan baliq, treska), bug‘da, ezilgan yoki qaynatilgan. Tvorog: Nejirniy, nechisliy. Sabzavotlar: Qaynatilgan yoki bug‘da (oqbosh karam, rediska va boshqalardan tashqari). Bo‘tqa: Guruch, suli, grechixa, ugra, makaron. Mevalar: pishgan, nordon bo‘lmagan olmalar, quritilgan mevalar. Ichimliklar: Kuchsiz choy, na’matak qaynatmasi. Yog‘: Tuzlanmagan sariyog‘ (kam miqdorda). Taqiqlangan: Yog‘li, qovurilgan, achchiq, ziravorlar. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 99 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Belokurov S.Yu., Mogutov M.S., Potapov M.P., Yakubova R.R. Oshqozon osti bezining postnekrotik kistalari va ularning asoratlari / Yu.N. tomonidan tahrirlangan. Belokurova. - Yaroslavl: TPU, 2003 2. Ivshin V.G. Tashqi oshqozon osti bezi oqmalarini davolash usuli // Jarrohlik gepatologiyasi yilnomalari. – 2005 3. Gubergrits N.B. Surunkali pankreatitning yangi xalqaro tasnifi M-ANNHEIM (2007) // Pankreatologlar klubining axborotnomasi. - 2009. 4. Zimmerman Ya.S. Surunkali pankreatit // Pankreatologlar klubining axborotnomasi. - 2009.