NEVRAPATALOGIYADA FIZOTERAPIYA VA REABLITATSIYA USULLARIGA

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 117 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17406506 NEVRAPATALOGIYADA FIZOTERAPIYA VA REABLITATSIYA USULLARIGA Kamolova Muborakxon Otabek qizi Qo‘qon Universteti Andijon Filiali, Tibbiyot fakulteti, Davolash ishi 101-guruh talabasi [email protected] ANNOTATSIYA Nevropatologiyada fizioterapiya va reabilitatsiya inson organizmida nerv tizimining funksiyalarini tiklash va hayot sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Markaziy va periferik nerv tizimi kasalliklari, jumladan insult, serebral falaj, Parkinson kasalligi, periferik nevropatiyalar, miastenia gravis va boshqa nevrologik patologiyalar bemorlarning harakat qobiliyatini cheklaydi, ularning mustaqil hayotini qiyinlashtiradi. Shu sababli, fizioterapiya va reabilitatsiya dasturlari nevropatologik bemorlar uchun zarur va samarali davolash komponenti hisoblanadi. Fizioterapiya usullari keng ko‘lamli bo‘lib, ular orasida terapevtik jismoniy mashqlar, massaj, elektroterapiya, lazer terapiya, balneoterapiya, mexanik stimulyatsiya va kineziterapiya mavjud. Har bir usul bemorning kasallik turi, holati va individual imkoniyatlariga qarab tanlanadi. Masalan, insultdan keyingi reabilitatsiyada mushak tonusini normallashtirish, muvofiqlashtirilgan harakatlarni tiklash va mushaklar kuchini oshirishga yo‘naltirilgan mashqlar muhim ahamiyatga ega. Periferik nevropatiyalarda esa nerv tolalarini stimulyatsiya qilish va mushak funksiyalarini saqlashga qaratilgan elektroterapiya samarali hisoblanadi. Reabilitatsiya jarayoni individual dastur asosida tashkil etiladi. U bemorning yoshiga, kasallik davomiyligi va og‘irligiga, nevrologik buzilishlarning turiga qarab shakllantiriladi. Reabilitatsiya dasturlari doimiy monitoring, fizioterapevt va nevropatolog nazorati ostida amalga oshiriladi. Shuningdek, bemorlar va ularning oilalari uchun psixologik qo‘llabquvvatlash va kasallik bilan bog‘liq hayotiy tavsiyalar ham muhim komponentdir. Fizioterapiya va reabilitatsiya natijalari bemorning mustaqilligini oshirish, harakat qobiliyatini tiklash, mushak atrofiya va kontrakturalar oldini olish, shuningdek, nevrologik asoratlarni kamaytirishda yuqori samaradorlik ko‘rsatadi. Shu bilan birga, RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 118 reabilitatsiya jarayonida bemorlarning muntazam mashq qilish odatlari va sog‘lom turmush tarzini qo‘llash ular uchun profilaktik ta’sir ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar. Nevropatologiya, fizioterapiya, reabilitatsiya, erapevtik mashqlar, elektroterapiya, lazer terapiya, balneoterapiya, insult, serebral falaj, periferik nevropatiya, mushak tonusi, hayot sifati. АННОТАЦИЯ Физиотерапия и реабилитация в невропатологии играют важную роль в восстановлении функций нервной системы организма человека и улучшении качества жизни. Заболевания центральной и периферической нервной системы, включая инсульт, детский церебральный паралич, болезнь Паркинсона, периферические невропатии, миастению и другие неврологические патологии, ограничивают подвижность пациентов, затрудняя их самостоятельную жизнь. Поэтому программы физиотерапии и реабилитации являются необходимым и эффективным компонентом лечения невропатологических больных. Методы физиотерапии разнообразны и включают лечебную физкультуру, массаж, электротерапию, лазеротерапию, бальнеотерапию, механостимуляцию и кинезотерапию. Каждый метод подбирается в зависимости от вида заболевания, состояния и индивидуальных возможностей пациента. Например, в реабилитации после инсульта важны упражнения, направленные на нормализацию мышечного тонуса, восстановление координированных движений и увеличение мышечной силы. При периферических невропатиях эффективна электротерапия, направленная на стимуляцию нервных волокон и поддержание функции мышц. Процесс реабилитации организуется на основе индивидуальной программы. Она формируется в зависимости от возраста пациента, длительности и тяжести заболевания, а также характера неврологических нарушений. Реабилитационные программы проводятся под постоянным наблюдением и контролем физиотерапевта и невропатолога. Также важным компонентом является психологическая поддержка пациентов и их семей, а также жизненные рекомендации, связанные с заболеванием. Результаты физиотерапии и реабилитации показывают высокую эффективность в повышении самостоятельности пациентов, восстановлении подвижности, профилактике мышечной атрофии и контрактур, а также снижении неврологических осложнений. При этом регулярные физические нагрузки и формирование у пациентов здорового образа жизни в процессе реабилитации оказывают на них профилактическое действие Ключевое слово: Невропатология, физиотерапия, реабилитация, лечебная физкультура, электротерапия, лазеротерапия, бальнеотерапия, инсульт, RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 119 детский церебральный паралич, периферическая невропатия, мышечный тонус, качество жизни. ANNOTATION In neurology, physiotherapy and rehabilitation play a crucial role in restoring nervous system functions and improving quality of life. Diseases of the central and peripheral nervous system, including stroke, cerebral palsy, Parkinson’s disease, peripheral neuropathies, myasthenia gravis, and other neurological disorders, limit patients’ mobility and complicate their independent living. Therefore, physiotherapy and rehabilitation programs are an essential and effective component of treatment for neurological patients. Physiotherapy methods are diverse and include therapeutic exercises, massage, electrotherapy, laser therapy, balneotherapy, mechanical stimulation, and kinesiotherapy. Each method is selected according to the patient’s type of disease, condition, and individual capabilities. For example, in post-stroke rehabilitation, exercises aimed at normalizing muscle tone, restoring coordinated movements, and increasing muscle strength are particularly important. In peripheral neuropathies, electrotherapy is effective in stimulating nerve fibers and maintaining muscle function. The rehabilitation process is organized based on an individualized program, considering the patient’s age, disease duration and severity, and type of neurological impairment. Rehabilitation programs are carried out under constant monitoring and supervision by a physiotherapist and neurologist. Psychological support for patients and their families, as well as guidance related to daily life activities, is also an important component. The outcomes of physiotherapy and rehabilitation include increased patient independence, restored mobility, prevention of muscle atrophy and contractures, and reduction of neurological complications. Additionally, regular exercise habits and a healthy lifestyle adopted during the rehabilitation process have a preventive effect for patients. Keywords: Neurology, physiotherapy, rehabilitation, therapeutic exercises, electrotherapy, laser therapy, balneotherapy, stroke, cerebral palsy, peripheral neuropathy, muscle tone, quality of life. Kirish. Nevropatologiyada fizioterapiya va reabilitatsiya markaziy va periferik nerv tizimi kasalliklarida bemorlarning harakat qobiliyatini tiklash, mushak tonusini normallashtirish va hayot sifatini yaxshilashga yo‘naltirilgan kompleks tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bunday usullar insult, serebral falaj, Parkinson kasalligi, periferik nevropatiya, miastenia gravis, travmatik nerv shikastlanishlari kabi kasalliklarda keng qo‘llaniladi. Terapevtik mashqlar – fizioterapiya dasturining asosiy komponenti hisoblanadi. Ular bemorning mushak kuchini oshirish, tonusini normallashtirish, harakat RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 120 koordinatsiyasini tiklash va reflekslarni faollashtirishga qaratilgan. Mashqlar individual dastur asosida tanlanadi, bemorning yoshi, kasallik og‘irligi va nevrologik buzilish darajasiga qarab moslashtiriladi. Insultdan keyingi reabilitatsiyada mashqlar mushak atrofiya va kontrakturalarning oldini olishga yordam beradi. Massaj bemorlarning mushak tonusini normallashtirish, qon aylanishini yaxshilash va og‘riqni kamaytirishda samarali hisoblanadi. U periferik nevropatiya va travmatik shikastlanishlardan keyingi tiklanishda keng qo‘llaniladi. Massaj texnikasi bemorning yoshiga va kasallik turiga mos ravishda tanlanadi, shuningdek terapevtik mashqlar bilan birgalikda qo‘llanilishi tavsiya etiladi. Elektroterapiya nerv tolalarini stimulyatsiya qilish, mushaklarning kontraktil funksiyasini saqlash va reflekslarni yaxshilashga qaratilgan. Periferik nevropatiyalarda, miastenia gravis va insultdan keyingi holatlarda bu usul ayniqsa samarali bo‘lib, mushak atrofiyasini kamaytiradi va tiklanish jarayonini tezlashtiradi. Lazer terapiya – yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirish, nerv tolalarining regeneratsiyasini tezlashtirish va og‘riqni kamaytirish uchun ishlatiladi. Ushbu usul markaziy va periferik nerv tizimi kasalliklarida bemorning tiklanish tezligini oshiradi. Balneoterapiya (tuzli suv, mineral vannalar) va mexanik stimulyatsiya qon aylanishini yaxshilash, mushaklarning elastikligini oshirish va nerv tizimini stimulyatsiya qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, bu usullar bemorlarning umumiy ruhiy holatini yaxshilashga ham ta’sir ko‘rsatadi. Individual reabilitatsiya dasturlari. Nevropatologik bemorlar uchun reabilitatsiya dasturlari individual tarzda tuziladi. Dastur bemorning yoshini, kasallik davomiyligi va og‘irligini, nevrologik buzilishlarning turini hisobga oladi. Reabilitatsiya jarayoni davomida bemorlarning mashq qilish odatlari, uy sharoitida qo‘llaniladigan mashqlar va sog‘lom turmush tarzi tavsiyalari ham muhim o‘rin tutadi. Reabilitatsiya samaradorligi va natijalar. Fizioterapiya va reabilitatsiya natijasida bemorlarning mustaqilligi oshadi, mushak tonusi va harakat qobiliyati yaxshilanadi, nevrologik asoratlar kamayadi. Shu bilan birga, muntazam reabilitatsiya bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi va nogironlik xavfini kamaytiradi. Reabilitatsiya va terapevtik mashqlar Nevropatologik kasalliklarda reabilitatsiya bemorlarning harakat qobiliyatini tiklash, mushak tonusini normallashtirish va kundalik hayot faoliyatini yaxshilashga yo‘naltirilgan kompleks choralardan iborat. Ushbu jarayon markaziy va periferik nerv tizimi kasalliklarida, masalan, insult, serebral falaj, Parkinson kasalligi, periferik nevropatiya va travmatik shikastlanishlardan keyingi holatlarda muhim ahamiyatga ega. Terapevtik mashqlarning maqsadi. Terapevtik mashqlar bemorning mushaklar kuchini oshirish, tonusni normallashtirish, harakat koordinatsiyasini tiklash, RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 121 reflekslarni faollashtirish va kontrakturalarning oldini olishga xizmat qiladi. Mashqlar shaxsiy holatga mos ravishda tanlanadi va bemorning kasallik turi, og‘irligi, yoshi hamda tiklanish darajasiga qarab tartiblanadi. Mashqlar turlari. Passiv mashqlar – bemor o‘z kuchi bilan harakat qila olmaydigan hollarda terapevt tomonidan mushak va bo‘g‘imlarni harakatlantirish. Bu mushak atrofiya va kontrakturalarning oldini oladi. Aktiv mashqlar – bemor o‘z kuchi bilan harakatlarni bajaradi. Mashqlar mushak tonusini yaxshilash va koordinatsiyani tiklashga yordam beradi. Aktiv-passiv mashqlar – bemor va terapevt birgalikda mashqlarni bajaradi, bu mashq turi ayniqsa insultdan keyingi tiklanishda samarali. Muvofiqlik va balans mashqlari – bemorning muvofiqligini va balansini yaxshilashga yo‘naltirilgan mashqlar. Parkinson kasalligi yoki serebral falaj bemorlarida muhim hisoblanadi. Mashqlar kuch va chidamlilikni oshirishga – mushak kuchini oshirish, chidamlilikni yaxshilash va umumiy jismoniy holatni mustahkamlashga qaratilgan kompleks mashqlar. Mashqlar dasturining tuzilishi. Reabilitatsiya dasturi individual bo‘lib, quyidagi prinsiplarga asoslanadi. Kasallik turi va og‘irligini hisobga olish. Harakat qobiliyati va mushak tonusini baholash. Mashqlarni asta-sekinlik bilan murakkablashtirish. Mashqlarni uy sharoitida ham davom ettirish imkoniyatini yaratish. Muntazam monitoring va terapevt nazorati. Reabilitatsiya samaradorligi. Terapevtik mashqlar muntazam va to‘g‘ri qo‘llanganda. Harakat qobiliyati sezilarli darajada tiklanadi. Mushak atrofiya va kontrakturalar kamayadi. Nevrologik asoratlar oldini olish mumkin bo‘ladi. Bemorning mustaqil harakatlanishi va hayot sifati yaxshilanadi. Mashqlar bilan birgalikda massaj, elektroterapiya va boshqa fizioterapiya usullari qo‘llansa, tiklanish jarayoni tezlashadi va bemorlar uchun maksimal samaradorlikka erishiladi. Elektroterapiya – nerv tizimi va mushak funksiyalarini stimulyatsiya qilishga qaratilgan fizioterapiya usuli bo‘lib, u periferik va markaziy nevropatologik kasalliklarda keng qo‘llaniladi. Ushbu usulning asosiy maqsadi mushaklarning kontraktil funksiyasini saqlash, reflekslarni faollashtirish, mushak tonusini normallashtirish va nerv tolalarining regeneratsiyasini rag‘batlantirishdir. Elektroterapiya quyidagi kasalliklarda samarali hisoblanadi. Insultdan keyingi holatlar (mushak atrofiya va koordinatsiyani tiklash). Lazer terapiya – yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirish, og‘riqni kamaytirish va nerv tolalarining regeneratsiyasini tezlashtirishga qaratilgan fizioterapiya usuli. Lazer nurlari to‘qimalarga chuqur kirib, hujayra metabolizmini yaxshilaydi, qon aylanishini rag‘batlantiradi va shikastlangan nerv tolalarining tiklanishini tezlashtiradi. Lazer RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 122 terapiya quyidagi nevropatologik holatlarda qo‘llaniladi. Serebral falaj va insultdan keyingi tiklanish. Periferik nevropatiyalar Nevritlar va radikulopatiyalar. Mushak spazmlari va og‘riqli sindromlar. Ushbu usulning yana bir afzalligi shundaki, u invaziv bo‘lmagan, bemor uchun og‘riqsiz va xavfsiz davolash imkoniyatini beradi. Lazer terapiya bilan elektroterapiya birgalikda qo‘llanganda, nerv tizimini stimulyatsiya qilish va tiklanish jarayoni maksimal darajada samarali bo‘ladi. Insult va serebral falajda fizioterapiya va reabilitatsiya. Insult va serebral falaj – markaziy nerv tizimining eng keng tarqalgan patologiyalaridan bo‘lib, ular bemorlarning harakat qobiliyatini, koordinatsiyasini va kundalik hayot faoliyatini sezilarli darajada cheklaydi. Ushbu kasalliklarda tez va samarali reabilitatsiya bemorning mustaqilligini tiklash va hayot sifatini yaxshilashda asosiy omil hisoblanadi. Insult va serebral falajning asosiy oqibatlari. Mushak tonusining o‘zgarishi: spastik yoki hipotonik mushaklar. Koordinatsiya va balansning buzilishi. Harakat qobiliyatining cheklanishi. Kundalik hayot faoliyatida mustaqillikning kamayishi Og‘riq va mushak spazmlari. Terapevtik mashqlar. Insult va serebral falaj bemorlarida mashqlar tiklanish jarayonining markaziy qismidir. Mashqlar quyidagi maqsadlarda qo‘llaniladi. Mushak tonusini normallashtirish (spastik mushaklarni bo‘shatish yoki zaif mushaklarni mustahkamlash). Harakat koordinatsiyasini tiklash. Qaysi bir bo‘g‘imlarning faoliyatini saqlash va kontrakturalarni oldini olish Mashqlar turlari. Passiv mashqlar – bemor mushaklarini terapevt harakatlantiradi, mushak atrofiya va kontrakturalarni oldini oladi. Aktiv mashqlar – bemor o‘z kuchi bilan harakatlarni bajaradi, mushak tonusini oshiradi. Muvofiqlik va balans mashqlari – bemorning koordinatsiyasini yaxshilashga qaratilgan, ayniqsa oyoq va qorin mushaklariga. Elektroterapiya insult va serebral falajda mushaklarni stimulyatsiya qilish, reflekslarni faollashtirish va mushak atrofiya oldini olishda samarali. Lazer terapiya – yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirish, nerv tolalarining regeneratsiyasini tezlashtirish va mushak spazmlarini kamaytirish uchun ishlatiladi Massaj mushak tonusini normallashtirish, qon aylanishini yaxshilash va og‘riqni kamaytirish uchun qo‘llaniladi. Balneoterapiya (mineral vannalar, tuzli suv) mushak elastikligini oshirish, nerv tizimini stimulyatsiya qilish va bemorning umumiy ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi Individual reabilitatsiya dasturi. Reabilitatsiya dasturi bemorning kasallik og‘irligi, yoshiga va umumiy sog‘liq holatiga mos ravishda tuziladi. U mashqlar, fizioterapiya usullari va uy sharoitida bajariladigan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Muntazam monitoring va terapevt nazorati jarayonning samaradorligini oshiradi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 123 Reabilitatsiya samaradorligi. Samarali reabilitatsiya natijasida bemorning harakat qobiliyati tiklanadi, mushak atrofiya kamayadi, spastik mushaklar bo‘shaydi va nevrologik asoratlarning oldini olish mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga, bemorning mustaqilligi va hayot sifati sezilarli darajada yaxshilanadi. Mushak tonusi – bu mushaklarning doimiy qisqargan holati bo‘lib, ular tana va bo‘g‘imlarni muvofiqlashtirish, harakatni boshqarish va muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Nevropatologik kasalliklarda mushak tonusining buzilishi keng tarqalgan bo‘lib, u spastiklik (mushaklarning haddan tashqari qattiqligi) yoki gipotoniyaga (mushaklarning kuchsizligi) olib keladi. Spastik mushaklar – insult, serebral falaj, ba’zi markaziy nerv tizimi kasalliklarida kuzatiladi. Mushaklar haddan tashqari tarang bo‘ladi, harakat qiyinlashadi va kontrakturalar yuzaga keladi. Hipoton mushaklar – mushaklar zaiflashadi, reflekslar pasayadi va bemor harakatlarni bajarishda qiynaladi. Bu ko‘pincha periferik nevropatiya yoki mushak-neyron kasalliklarda uchraydi. Mushak tonusining normalligi bemorning harakat qobiliyatini, muvofiqligini va kundalik faoliyatini saqlashda muhim hisoblanadi. Shu sababli, terapevtik mashqlar, elektroterapiya, massaj va lazer terapiya mushak tonusini normallashtirish va tiklashda asosiy usullar sifatida qo‘llaniladi. Hayot sifati – bemorning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonligini ifodalaydigan ko‘rsatkich bo‘lib, nevropatologik kasalliklarda sezilarli darajada pasayadi. Mushak tonusining buzilishi, harakat cheklanishi va nevrologik asoratlar bemorning mustaqilligini kamaytiradi, psixologik holatiga ta’sir qiladi va ijtimoiy faoliyatini cheklaydi. Samarali reabilitatsiya va fizioterapiya quyidagi yo‘nalishlarda hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Harakat qobiliyatini tiklash – bemor kundalik vazifalarni mustaqil bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi Mushak tonusini normallashtirish – og‘riq va spazmlarni kamaytiradi, harakatlarni qulaylashtiradi. Psixologik holatni yaxshilash – bemor ruhiy jihatdan ijobiy motivatsiya va mustaqillikni his qiladi. Ijtimoiy faoliyatni oshirish – bemor jamiyat bilan faol muloqotda bo‘lishi va ish faoliyatini davom ettirishi mumkin Shu bilan birga, bemorlar uy sharoitida ham terapevtik mashqlar va fizioterapiya usullarini qo‘llash orqali hayot sifatini yanada yaxshilash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Nevropatologik kasalliklar – markaziy va periferik nerv tizimining turli patologiyalari, jumladan insult, serebral falaj, Parkinson kasalligi, periferik nevropatiya va travmatik shikastlanishlar bemorlarning harakat qobiliyati va hayot sifatiga sezilarli ta’sir qiladi. Ushbu kasalliklarda samarali davolash bilan bir qatorda fizioterapiya va reabilitatsiya usullarini qo‘llash bemorlarning tiklanish jarayonida asosiy o‘rin tutadi. Terapevtik mashqlar, mushak tonusini normallashtirish, koordinatsiyani tiklash va harakat qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Elektroterapiya va lazer terapiya nerv tolalarini stimulyatsiya qilish, mushak kontraktil funksiyasini RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 124 saqlash va regeneratsiyani tezlashtirish imkonini beradi. Shu bilan birga, massaj va balneoterapiya bemorning mushak elastikligini oshirish, og‘riqni kamaytirish va umumiy ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi. Reabilitatsiya dasturi bemorning yoshiga, kasallik turi va og‘irligiga mos individual tarzda tuziladi. Muntazam monitoring, uy sharoitida mashqlar va sog‘lom turmush tarzini qo‘llash bemorning mustaqilligini oshiradi, nevrologik asoratlarni kamaytiradi va hayot sifatini yaxshilaydi. Shu sababli, nevropatologiyada fizioterapiya va reabilitatsiya nafaqat kasallikni davolash, balki bemorning mustaqil hayotini tiklash va kasallik asoratlarini oldini olishda muhim vosita hisoblanadi. Zamonaviy tibbiyot sharoitida individual reabilitatsiya dasturlarini ishlab chiqish va ularni muntazam qo‘llash bemorlar uchun maksimal tiklanish va hayot sifatini oshirish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Bobojonova, D. Nevrologiya asoslari. Toshkent - 2020. 2. Axmedov, S., & Rustamov, B. Fizioterapiya va reabilitatsiya usullari. Toshkent - 2019. 3. Karimov, J. Nevropatologik kasalliklarda reabilitatsiya. Toshkent - 2021. 4. Kandel, E.R., Schwartz, J.H., & Jessell, T.M. Principles of Neural Science. 6th Edition. New York: McGraw-Hill, 2021. 5. O‘Sullivan, S.B., & Schmitz, T.J. Physical Rehabilitation. 7th Edition. Philadelphia: F.A. Davis Company, 2020. 6. Norkin, C.C., & Levangie, P.K. Joint Structure and Function: A Comprehensive Analysis. 6th Edition. Philadelphia: F.A. Davis, 2021. 7. Bayramov, A. Terapevtik mashqlar va nevrologiya. Toshkent - 2018. 8. Dobkin, B.H. Rehabilitation after Stroke. New England Journal of Medicine, 2020.