BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINI PIRLS XALQARO TADQIQOTLARIGA TAYYORLASH

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 623 BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINI PIRLS XALQARO TADQIQOTLARIGA TAYYORLASH Xudjamkulova Shaxnoza Mamatqobilovna Surxondaryo viloyati Termiz tumani 1-sonli umumtaʼlim maktabi boshlangʻich sinf oʻqituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) xalqaro tadqiqotlariga tayyorlashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Maqolada PIRLS dasturining maqsadi, o‘qish savodxonligini baholash mezonlari hamda o‘quvchilarda matnni tushunish, tahlil qilish va xulosa chiqarish kompetensiyalarini shakllantirishga oid metodik yondashuvlar yoritilgan. Shuningdek, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash, o‘qish darslarining mazmunini xalqaro standartlarga moslashtirish orqali o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini rivojlantirish yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Maqola O‘zbekiston ta’lim tizimida PIRLS talablari asosida o‘qish madaniyatini yuksaltirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: PIRLS, xalqaro tadqiqotlar, o‘qish savodxonligi, boshlang‘ich ta’lim, o‘quvchi faoliyati, matn tahlili, ta’lim sifati, o‘qituvchilik metodikasi, kompetensiya, baholash mezonlari. Kirish Bugungi kunda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar mazmuni xalqaro standartlarga moslashtirilgan ta’lim tizimini shakllantirishga, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malaka darajasini xalqaro miqyosda baholashga qaratilmoqda. Jahon miqyosida ta’lim sifatini aniqlashning eng muhim vositalaridan biri sifatida tan olingan PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) xalqaro tadqiqoti, ayniqsa boshlang‘ich ta’lim bosqichidagi o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini aniqlash, ularning matnni o‘qish va tushunish qobiliyatini baholashda katta ahamiyat kasb etadi. PIRLS tadqiqotlari xalqaro darajada o‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini, shuningdek, o‘qishga bo‘lgan munosabatini o‘lchashga qaratilgan bo‘lib, u har besh yilda bir marotaba 50 dan ortiq davlatlarda o‘tkaziladi. Ushbu tadqiqotlar o‘quvchilarning nafaqat o‘qish texnikasini, balki matnni idrok etish, ma’no chiqarish, fikr bildirish, tahlil qilish va umumlashtirish qobiliyatlarini ham sinovdan o‘tkazadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda ta’lim sifatini oshirish, xalqaro baholash dasturlarida faol ishtirok etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. PIRLS xalqaro baholashida ishtirok etish mamlakatimiz uchun nafaqat boshlang‘ich ta’lim samaradorligini xalqaro miqyosda baholash imkonini beradi, balki o‘qitish uslublarini takomillashtirish, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va o‘quvchilarni o‘qish savodxonligiga tayyorlash jarayonini yanada chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Shu nuqtayi nazardan, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining zimmasiga nihoyatda mas’uliyatli vazifa yuklatiladi. Ular o‘quvchilarni nafaqat o‘qish texnikasiga, balki tushunib o‘qish, matndan asosiy fikrni ajratish, mazmunni qayta ifodalash, matn yuzasidan mustaqil fikr bildirish ko‘nikmalariga o‘rgatishlari zarur. Zero, PIRLS tadqiqotlarida aynan ana shu ko‘nikmalar o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi darajasini belgilovchi mezonlar sifatida qaraladi. PIRLS baholovida yuqori natijalarga erishish uchun o‘qituvchi dars jarayonini zamonaviy metodlar asosida tashkil etishi, o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otishi va ularni mustaqil fikrlashga undovchi o‘yin, test, tahliliy topshiriqlardan foydalanishi lozim. Ayniqsa, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 624 o‘quvchilarning o‘qish faoliyatida matn mazmuni bilan ishlash, o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda ifodalash, o‘qigan asarini tahlil qilish malakasini shakllantirish o‘ta muhimdir. Shuningdek, oila va maktab hamkorligi ham PIRLS tayyorgarlik jarayonida muhim o‘rin tutadi. Ota-onalarning farzandi bilan birgalikda kitob o‘qishi, o‘qilgan asarlar yuzasidan suhbatlar tashkil etishi o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, uning tahliliy tafakkurini rivojlantiradi. Shu boisdan, ushbu mavzuni o‘rganishning dolzarbligi shundaki, PIRLS xalqaro tadqiqotlariga tayyorgarlik nafaqat o‘quvchilarning individual o‘qish savodxonligi darajasini oshirishni, balki butun ta’lim tizimining sifat ko‘rsatkichini xalqaro miqyosda mustahkamlashni ham ta’minlaydi. Boshlang‘ich ta’limda PIRLS talablariga mos tayyorgarlikni yo‘lga qo‘yish orqali o‘qituvchilar o‘z darslarini xalqaro baholash mezonlariga yaqinlashtiradi va o‘quvchilarda XXI asr ko‘nikmalarini shakllantirishga zamin yaratadi. Asosiy qism PIRLS xalqaro tadqiqotlarining mazmuni va ahamiyati. PIRLS xalqaro tadqiqoti — bu boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholashga qaratilgan eng yirik xalqaro tadqiqotlardan biridir. Uni Xalqaro ta’lim yutuqlarini baholash assotsiatsiyasi (IEA) tomonidan tashkil etiladi va har besh yilda bir marta o‘tkaziladi. PIRLS dasturi 4-sinf o‘quvchilarining o‘qish, tushunish, tahlil qilish, fikr bildirish va ma’no chiqarish qobiliyatlarini aniqlash orqali ta’lim tizimining boshlang‘ich bosqichidagi sifatini baholaydi. PIRLS tadqiqotlari ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi: Badiiy (adabiy) matnlarni o‘qish – bu turdagi topshiriqlar o‘quvchilarning obrazli fikrlash, voqealar zanjiri va muallif fikrini anglash qobiliyatini o‘lchaydi. Axborotga yo‘naltirilgan matnlarni o‘qish – bunda o‘quvchidan ma’lumotni izlash, tahlil qilish, mantiqiy bog‘liqlikni topish, xulosa chiqarish kabi kognitiv malakalar talab etiladi. Tadqiqot jarayonida o‘quvchilar turli turdagi matnlarni o‘qib, tushunishga oid test savollariga javob beradilar. Savollar o‘quvchilarning matnni tushunish, izohlash, baholash hamda muallif fikriga munosabat bildirish darajasini aniqlashga xizmat qiladi. Shu bois, PIRLS nafaqat o‘qish tezligini, balki o‘quvchilarning fikrni tahlil qilish va baholash salohiyatini ham sinovdan o‘tkazadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida PIRLS tadqiqotlariga tayyorlanish jarayoni. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi so‘nggi yillarda xalqaro baholash dasturlarida faol ishtirok etib kelmoqda. Xususan, 2021-yilda mamlakatimiz ilk bor PIRLS tadqiqotida qatnashdi. Natijalar tahlili ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatdi. Shu munosabat bilan Xalq ta’limi vazirligi va Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan maxsus dastur va metodik qo‘llanmalar ishlab chiqildi. Bu jarayonda quyidagi yo‘nalishlar muhim o‘rin tutadi: Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining malakasini oshirish – PIRLS talablari bo‘yicha o‘qituvchilar uchun maxsus seminarlar va treninglar tashkil etildi; O‘qish fanining mazmunini yangilash – o‘quv dasturlariga matnni tushunish, tahlil qilish, mustaqil fikr bildirishga yo‘naltirilgan topshiriqlar kiritildi; Darslik va o‘quv qo‘llanmalarni takomillashtirish – o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini rivojlantiruvchi matnlar, testlar va o‘yin shaklidagi topshiriqlar bilan boyitildi; Sinov baholash tizimini joriy etish – o‘quvchilarning PIRLS mezonlariga mos tayyorgarligini baholovchi milliy test tizimi ishlab chiqilmoqda. Ushbu islohotlar natijasida o‘qituvchilar o‘quvchilarda tushunib o‘qish va fikr yuritish ko‘nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS talablariga tayyorlashda metodik yondashuvlar. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini, psixologik tayyorgarligini va qiziqishlarini hisobga olgan holda o‘qishga o‘rgatish jarayonini tashkil etishi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 625 zarur. PIRLS talablariga mos tayyorlov jarayoni quyidagi metodik yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: a) Matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish. O‘quvchi matnni o‘qib, undagi asosiy g‘oya, voqea, sabab va natijani aniqlay olishi kerak. Shu maqsadda o‘qituvchi quyidagi usullardan foydalanadi: “Insert” texnikasi – o‘quvchi matnni o‘qish jarayonida o‘z fikrlarini belgilar orqali qayd etadi (“+” – bilganim, “–” – qarama-qarshi fikr, “?” – tushunarsiz joy va h.k.); “Venn diagrammasi” – matndagi voqealarni yoki qahramonlarni solishtirish, umumiy va farqli jihatlarni ajratish uchun qo‘llanadi; “Klaster” metodi – o‘quvchi matn asosida asosiy tushunchalar va g‘oyalarni tarmoqlash orqali mazmunni yaxlit anglaydi. b) O‘qishga qiziqishni oshirish. O‘quvchilarda o‘qishga ijobiy munosabatni shakllantirish PIRLS natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Buning uchun o‘qituvchi darslarda: ertak, hikoya va she’rlarni sahnalashtirish, “kitobxonlik burchagi” tashkil etish, oilaviy o‘qish haftaliklarini o‘tkazish, o‘qilgan kitoblar yuzasidan bahs va viktorinalar tashkil etish kabi usullardan foydalanadi. c) Tahliliy fikrlashni rivojlantirish. PIRLSda o‘quvchidan nafaqat matnni tushunish, balki matnga nisbatan baho berish, sabab-natija bog‘liqligini topish, xulosa chiqarish talab etiladi. Shu sababli o‘qituvchi dars jarayonida tahliliy savollar berishi, o‘quvchilarga o‘z fikrini asoslab aytish imkonini berishi kerak. Masalan: “Senga bu qahramonning xatti-harakati yoqdimi? Nima uchun?” “Agar sen shu vaziyatda bo‘lganingda, qanday yo‘l tutarding?” “Matnning asosiy g‘oyasi nimada, senga qanday fikr berdi?” Bunday savollar o‘quvchilarda ijodiy tafakkur, mustaqil fikrlash va og‘zaki nutqni rivojlantiradi. Oila va maktab hamkorligining ahamiyati. PIRLS tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi darajasi nafaqat maktabdagi dars jarayoniga, balki oiladagi o‘qish muhitiga ham bog‘liqdir. Ota-onalar farzandining o‘qish faoliyatini qo‘llab-quvvatlasa, uyda o‘qishga oid sharoit yaratsa, bu bola o‘qish madaniyatining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchilar ota-onalar bilan muntazam ravishda uchrashuvlar o‘tkazib, ularni PIRLS dasturi maqsadlari bilan tanishtirishi, uy sharoitida bolani o‘qishga jalb etish usullarini tavsiya etishi maqsadga muvofiqdir. O‘qituvchilarning malakasini oshirish va metodik qo‘llab-quvvatlash. PIRLS tadqiqotlariga tayyorlanish jarayonining samaradorligi bevosita o‘qituvchi malakasi va metodik tayyorgarligiga bog‘liq. Shu sababli o‘qituvchilarga: oPIRLS test topshiriqlari tuzilmasi va mezonlari bilan ishlashni o‘rgatish; ozamonaviy ta’lim texnologiyalarini (axborot-kommunikatsion vositalar, raqamli resurslar) qo‘llash; oo‘quvchilarda yuqori darajadagi o‘qish strategiyalarini shakllantirish bo‘yicha treninglar o‘tkazish muhimdir. Bundan tashqari, ilmiy-metodik markazlar va ta’lim inspeksiyalari tomonidan o‘qituvchilar uchun PIRLSga tayyorlov qo‘llanmalari, namunaviy testlar va dars ishlanmalari ishlab chiqilishi zarur. Bu materiallar o‘qituvchining amaliy faoliyatida samarali yordam beradi. PIRLS tadqiqotlariga tayyorlanishning ijtimoiy-pedagogik ahamiyati. PIRLS baholovi o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini aniqlash orqali mamlakatning umumiy ta’lim sifati,pedagogik yondashuvlar samaradorligi va ijtimoiy muhit ta’sirini baholash imkonini beradi. Shu bois, bu tadqiqotlarga puxta tayyorgarlik ko‘rish nafaqat o‘quvchilarning individual ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 626 yutuqlarini, balki milliy ta’lim tizimi reytingini ham belgilovchi omil hisoblanadi. PIRLS natijalarining yuqori bo‘lishi — bu o‘qituvchi mahorati, dars sifati, o‘quv dasturlarining mukammalligi va oilaviy ta’lim muhitining uyg‘unligini ifodalaydi. Xulosa Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro tadqiqotlariga tayyorlash — bu nafaqat o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini oshirish, balki ularning tanqidiy fikrlash, matndan asosiy g‘oyani ajratib olish, o‘qilgan ma’lumotni tahlil qilish va amaliy hayotda qo‘llay bilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘qish darslarini zamonaviy metodlar asosida tashkil etish, o‘quvchilarda o‘qishga nisbatan motivatsiyani oshirish, mustaqil fikrlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarni ko‘paytirish kabi yondashuvlar PIRLS mezonlariga mos o‘qituvchilik strategiyalarini shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, o‘qituvchilarning xalqaro baholash dasturlari bo‘yicha bilim va malakasini oshirish, metodik qo‘llanmalar yaratish, milliy dasturlarni PIRLS talablari bilan uyg‘unlashtirish zarur. Zero, PIRLS natijalarida yuqori ko‘rsatkichlarga erishish mamlakatning ta’lim sifati va raqobatbardoshligini belgilovchi muhim omildir. Demak, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro tadqiqotlariga tayyorlash — bu uzoq muddatli strategik vazifa bo‘lib, u o‘quvchilarda nafaqat o‘qish texnikasini, balki o‘qilgan matndan ma’no chiqarish, mulohaza yuritish, tahlil qilish, baho berish kabi yuqori darajadagi tafakkur kompetensiyalarini shakllantirishga qaratilgan jarayondir. Shu yo‘l bilan O‘zbekiston ta’lim tizimi jahon miqyosida raqobatbardosh natijalarga erishishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi. PIRLS xalqaro tadqiqotiga tayyorgarlik bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2023. – 112 b. 2. Mullajonova, D. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. – 180 b. 3. Xudoyberdiyeva, N. “PIRLS xalqaro baholash dasturi va o‘qish savodxonligini rivojlantirish yo‘llari.” Boshlang‘ich ta’lim jurnali, 2021, №3, 45–50-betlar. 4. Mullaxanova, M. “O‘quvchilarda o‘qish kompetensiyasini shakllantirishda innovatsion yondashuvlar.” Ta’lim va innovatsiyalar, 2022, №4, 61–67-betlar. 5. Mullajonov, S. Xalqaro baholash dasturlarida boshlang‘ich ta’lim sifatini aniqlash mezonlari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020. – 156 b. 6. OECD. PIRLS 2021 Assessment Framework. – Amsterdam: International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA), 2021. – 180 p. 7. Ismoilova, Z. “O‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.” Metodika va amaliyot, 2023, №2, 72–78-betlar. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalqaro baholash dasturlarida O‘zbekiston o‘quvchilarining ishtirokini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4708-son qarori. – Toshkent, 2020. 9. Saidova, G. Boshlang‘ich ta’limda o‘qish savodxonligi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – 224 b. 10. Mullaeva, L. “PIRLS xalqaro tadqiqotlariga tayyorgarlik jarayonida o‘qituvchining roli va mas’uliyati.” Pedagogik izlanishlar jurnali, 2022, №5, 83–89-betlar.