ZAMONAVIY DASTURIY TA'MINOTLARDAN FOYDALANGAN HOLDA AVTOTRANSPORT KORXONALARIDA SAMARALI BOSHQARISH TIZIMINI TASHKIL ETISH

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 670 ZAMONAVIY DASTURIY TA’MINOTLARDAN FOYDALANGAN HOLDA AVTOTRANSPORT KORXONALARIDA SAMARALI BOSHQARISH TIZIMINI TASHKIL ETISH Mirsaidov Barkamolbek Lukmonjon o‘g‘li Namangan tuman “Tosh sement” MCHJ operatori Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy dasturiy ta’minotlardan foydalangan holda avtotransport korxonalarida samarali boshqarish tizimini tashkil etish masalalari muhokama qilingan, shuningdek ishlab chiqarish jarayonlarining zamonaviy axborot texnologiyalariga oʻtish zarurati va uning iqtisodiy samaradorligi asoslab berilgan. Kalit soʻzlar: Boshqaruv tizimlari, texnologiyalar, zamonaviy axborot, mikroprotsessorlari, shaxsiy kompyuterlar, zamonaviy dasturiy ta‟minot. Аннотация. В данной статье обсуждаются вопросы организации эффективной системы управления на автотранспортных предприятиях с использованием современных программных обеспечений, а также обоснована необходимость перехода производственных процессов на современные информационные технологии и их экономическая эффективность. Ключевые слова: Системы управления, технологии, современная информация, микропроцессоры, персональные компьютеры, современное программное обеспечение. Abstract. This article discusses the issues of establishing an effective management system in motor transport enterprises using modern software solutions, as well as substantiates the necessity of transitioning production processes to modern information technologies and their economic efficiency. Keywords: Management systems, technology, modern information, microprocessors, personal computers, modern software. Kirish. Avtotransport korxonalari yangi iqtisodiy sharoitlarda birinchilardan boʻlib boshqaruv tizimlarini takomillashtirish va ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda zamonaviy axborot texnologiyalariga oʻtish zarurligini his qildilar. Bu oʻrinda yangi texnologiyalarga moslashuvchanlikni oshirish masalalari oʻta muqarrar jarayon boʻlib xisoblanadi. Avtotransport vositalarining texnik xususiyatlari tobora oʻzgarib borayotgan shu bilan birgalikda iste‘molchilarning sifatli xizmat koʻrsatishiga talabi keyingi muammolarini keltirib chiqaradi. Muntazam va ta‘mirlash ishlarini olib borishda, yuqori malakaga ega boʻlmagan mexanik buni bartaraf eta olmaydi. Bu, asosan, zamonaviy transport vositalarida elektron qurilmalarning aksariyati, shuningdek, modellar seriyasini yangilash avvalgidan koʻra tez-tez sodir boʻlishi bilan bogʻliq. Mutaxassislarni tez va sifatli tayyorlash va qayta tayyorlash muammosini hal qilish, shuningdek, ta‘mirlash va ta‘mirlashda operatsiyalarni amalga oshirishda yordam berish, ishning murakkabligini kamaytirish innovatsiya va yangi texnologiyalarni qoʻllash orqali amalga oshirilishi mumkin. Asosiy qism. Texnologiya - keng ma‘noda-iqtisodiy resurslardan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan bilimlar miqdoridir. Texnologiya-tor ma‘noda- ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 671 mahsulotni ishlab chiqarish, materiallarni qayta ishlash, tayyor mahsulotlarni yigʻish, boshqaruv sifatini nazorat qilish jarayonida modda, energiya, axborotni oʻzgartirish usulidir. Avtomobil xizmati jamiyatni rivojlantirishning zamonaviy yoʻnalishlaridan biridir. Bugungi kunda koʻplab avtomobilsozlik korxonalari iqtisodiyotda katta ahamiyatga ega va mamlakatning iqtisodiy ahvoliga sezilarli ta‘sir koʻrsatmoqda. Muallifning fikriga koʻra, avtoservis sohasini rivojlantirishning asosiy jihati zamonaviy dasturiy ta‘minotni joriy etish edi. Bugungi kunda avtomobillarni ta‘mirlash va diagnostika qilish shaxsiy kompyutersiz amalga oshirilmaydi. Zamonaviy dasturiy ta‘minot an‘anaviy ishlab chiqarish texnologiyalari, texnikasi, usullari va shakllarining oʻzgarishiga ta‘sir qiladi. Zamonaviy dasturiy ta‘minot biznes jarayonlarini sezilarli darajada oʻzgartiradi, avtomobil xizmati xizmatlarini amalga oshirish shakllarini oʻzgartiradi. Shunday qilib, avtomobil xizmatining rivojlanishi axborotkommunikatsiya texnologiyalarining jiddiy ta‘siri ostida sodir boʻlishiga shubha yoʻq. Shuni ham ta‘kidlash joizki, avtoservis sohasida Oʻzbekistonda avtoservis tashkil etilishi va rivojlanishi davom etayotgan jiddiy raqobat mavjud.[6] Buning sababi shundaki, avtomobil xizmatlarini koʻrsatish asosida biznesni tashkil etish katta moliyaviy investitsiyalarni talab qilmaydi. Raqobatbardoshlikni ta‘minlashning asosiy omillaridan biri zamonaviy dasturiy ta‘minotlardan foydalanishdir, bu xizmatlarni taqdim etish jarayonini tezlashtirish, mijozlarga xizmat koʻrsatish sifatini oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va h.k olib keladi. Shuning uchun avtoservis korxonalarini boshqarish nafaqat ishlab chiqarishda, balki korxona boshqaruvida ham zamonaviy dasturiy ta‘minotdan samarali foydalanishga jiddiy e‘tibor qaratish lozim. Avtomobil xizmatida axborot texnologiyalaridan foydalanishning zamonaviy tendensiyalarini aniqlaymiz. Bugungi kunda tashqi va ichki omillar avtoservis xizmatlari sohasiga zamonaviy dasturiy ta‘minotni keng joriy etishga xizmat qilmoqda. Tashqi omillar jamiyatning umumiy informatizatsiyasini oʻz ichiga oladi. Ichki omillar: - zamonaviy ishlab chiqarish va ta‘mirlash texnologiyalari shaxsiy kompyuterlardan foydalanishni talab qiladi; - xodimlarning katta qismi shaxsiy kompyuterlar bilan ishlash tajribasiga ega; - zamonaviy avtomobillar mikroprotsessor tizimlari asosida yaratilgan. Shunday qilib, zamonaviy dasturiy ta‘minotni e‘tiborsiz qoldirish va ularni avtoservisning mijozlar bazasining pasayishiga olib keladi, shuningdek koʻrsatilayotgan xizmatlar sohasini cheklaydi. Bularning barchasi, shubhasiz, korxonaning raqobatbardoshligiga ta‘sir qiladi. Binobarin, zamonaviy avtomobil xizmati sohasining rivojlanishi zamonaviy dasturiy ta‘minot faol ta‘sir koʻrsatadi va avtomobil xizmati korxonasining raqobatbardoshligini ta‘minlash axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish bilan bogʻliq. Biroq, xodimlarning kam malakasi, toʻgʻri boshqaruvning etishmasligi, muhim ishlab chiqarish xarajatlari korxonaning bankrot boʻlishiga olib keladi. Bugungi kunda avtoservis xizmatlari korxonalari koʻpincha universal dastur paketlarini qoʻllaydi: soʻz protsessorlari, elektron jadvallar, ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimlari, tashkilotchilar, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 672 shuningdek maxsus dasturlar: avtomobil dvigatelini diagnostika qilish dasturlari, maishiy texnika ishini diagnostika qilish dasturlari va boshqalar. Bundan tashqari, zamonaviy tendentsiyalardan biri kompyuter tarmoqlaridan foydalanishdir, bu ham avtomobil xizmatida aks etadi. Global Internet tarmogʻining paydo boʻlishi bilan avtoservis xodimlari mehnat faoliyati uchun tezkor ma‘lumot olish imkoniga ega boʻldilar. Global tarmoqda avtomobil xizmati xodimi ta‘mirlanadigan mashina, uning birligi, tizimi sxemasini topishi, avtomobil ishlab chiqaruvchisidan maslahat olishlari, shuningdek, avtomobil va uning agregatlari texnik xususiyatlari haqida ma‘lumot olishlari mumkin. Shuni ham ta‘kidlash joizki, muayyan sharoitlarda zamonaviy dasturiy ta‘minot xizmat koʻrsatish sifatini oshirishga sezilarli ta‘sir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli, nafaqat avtoservis korxonalari balki davlat va jamiyat taraqqiyotini yanada jadallashtirish maqsadida, raqamli iqtisodiyot va zamonaviy dasturiy ta‘minotlardan keng foydalanish uchun, xukumatimiz tomonidan bir qancha muhim qarorlar qabul qilindi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti tomonidan 2020 yilga - Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili [1], deb nom berilishi, Prezidentimizning 2018 yil 19 fevraldagi PF-5349 sonli - Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida [2]gi Farmoni hamda Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish choratadbirlari toʻgʻrisida‖[3]gi 2018 yil 3 iyuldagi PQ-3832 sonli qarori, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 31 avgustdagi raqamli iqtisodiyotning maqsad va vazifalarini belgilab beradigan - Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni joriy qilish va yanada rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida‖gi Qarorlarining qabul qilinishi respublikamizda barcha korxonalarida raqamli boshqaruv tizimiga tadbiq qilish, zamonaviy axborot texnologiyalarni jadal rivojlantirish uchun sharoitlar yaratish, uchun qonuniy asos yaratdi. Shunday qilib, avtoservisni ochishda yoki uni qayta tuzishda rahbariyat jamiyat va avtoservisning zamonaviy rivojlanishi korxonada mijozlarga xizmat koʻrsatishda ham, texnologik jarayonda ham zamonaviy dasturiy ta‘minotdan foydalanishni talab qiladi. Shu bilan birgalikda zamonaviy dasturiy ta‘minot katta investitsiyalarni talab qiladi, bu esa avtomobil xizmati biznes-rejasini tuzishda hisobga olinishi kerak. Avtomobil transporti sanoati rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarga iqtisodiy oʻsish, ijtimoiy rivojlanishni ta‘minlaydigan kuchli iqtisodiyot va dinamik jamiyatning paydo boʻlishidir.[8] Bugungi kunda yuk, yoʻlovchi va yengil avtotransport vositalari xavfsizroq, samarali, ekologik jihatdan qulay va kam shovqinli boʻlib qoldi.[4] Ular texnologiya va texnologiya sohasidagi zamonaviy yutuqlarni oʻzida mujassam etib, kelajak avlodlar uchun yanada sifatli hayot kechirishiga xizmat qilishi lozim [5]. Elektron kompyuterlarning zamonaviy rivojlanishi soʻnggi bir necha oʻn yillar davomida iqtisodiyotning xizmat koʻrsatish sohasida turli xil yangi axborot texnologiyalari keng qoʻllanilishiga olib keldi. Shu bilan birga, axborot texnologiyalari an‘anaviy ishlab chiqarish texnologiyalari, usullari va shakllarining oʻzgarishiga sezilarli ta‘sir koʻrsatadi [7]. Shunday qilib, avtomobilning zamonaviy diagnostikasi kompyuter texnologiyasidan foydalanmasdan amalga oshirilmaydi. Bundan tashqari, axborot texnologiyalari xizmat koʻrsatish sohasi bilan bogʻliq mehnat bozoriga jiddiy ta‘sir koʻrsatadi [9]. Shunday qilib, zamonaviy avtomobil xizmati nafaqat chilangarni, balki shaxsiy kompyuterni biladigan mutaxassisni ham talab qiladi, bu esa avtomobilni tashxislash uchun oʻz imkoniyatlaridan qanday foydalanishni biladi. Avtomobil xizmatida axborot texnologiyalarini rivojlantirishda quyidagi bosqichlar ajratiladi: 1 - bosqich-ofis tashkiliy texnikasidan foydalanish; ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 673 2-bosqich-Microsoft Office, Open Office kabi standart ofis ta‘minoti bilan shaxsiy kompyuterdan foydalanish; 3-bosqich-oʻz veb-saytlari va onlayn-doʻkonlarini yaratish; 4-bosqich-biznes jarayonlarini toʻliq avtomatlashtirish, turli korxonalarning axborot tizimlarini oʻzaro integratsiyalashuvi. Ma‘lumotlar bazalari ba‘zi mavzular uchun tuzilgan ma‘lumotlar komplekslarini ifodalaydi. Bunday ma‘lumotlar bazalari mashina ommaviy axborot vositalarida (disklar) saqlanadi va foydalanuvchilarga ma‘lumotlarni qidirish, ularni qayta ishlash, tahrirlash va boshqalarni ishlab chiqarish imkonini beradigan umumiy tuzilishga, yagona tashkiliy-uslubiy, dasturiytexnik va til vositalariga ega. Avtoservis sohasidagi mutaxassislar uchun ekspert tizimlari tajriba, bilim, koʻnikma, yuqori darajadagi mutaxassislar-ekspertlarning koʻnikmalari asosida mavzu sohasining turli muammolari boʻyicha ekspert xulosalarini olish imkonini beradi. Ayniqsa, bu yoʻnalish murakkab uskunalarni ta‘mirlash boʻyicha xizmat koʻrsatish sohasida, masalan, murakkab qimmatbaho avtomobilni tashxislash uchun rivojlanadi. Mijozlar qabul qilinadigan ofis, ular bilan ishlash uchun aloqa zonasi oʻrnatiladi, shuningdek, xizmatlar, hujjatlar, toʻlovlar va boshqalar bilan bogʻliq barcha biznes-jarayonlar amalga oshiriladi, ofis ishini avtomatlashtirish shaxsiy kompyuter, universal va ixtisoslashtirilgan dasturlar kabi elementlar bilan bogʻliq. Ofisni avtomatlashtirishning barcha tarkibiy qismlaridan kompleks foydalanish tufayli hujjatlarni qayta ishlash, tahrirlash, nusxalash, chop etish va saqlash tezligini oshirish mumkin. Bundan tashqari, katta hajmdagi ma‘lumotlarni qayta ishlash va yakuniy hisobotlarni shakllantirish muddatlari sezilarli darajada kamayadi. Elektron aloqa vositalari avtomobil xizmati mijozlari orasida axborotni tez va samarali ravishda uzatish va tarqatish imkonini beradi. Mijozlarga xizmat koʻrsatishni tezlashtirishdan tashqari, ushbu zamonaviy dasturiy ta‘minot ichki boshqaruv jarayonlarini optimallashtirish imkonini beradi. Shunday qilib, zamonaviy dasturiy ta‘minot avtoservis sohasida ajralmas hisoblanadi, chunki ular an‘anaviy insoniy imkoniyatlardan bir necha marta ortiq boʻlgan axborotni qayta ishlashning innovatsion vositalarini qoʻllash orqali korxonaning koʻplab funktsiyalarini maksimal darajada yaxshilash imkonini beradi. Bundan tashqari, amalga oshirishning eng muhim ijobiy jihatlaridan biri zamonaviy dasturiy ta‘minot, korxonaning bir yoki ikkita mutaxassisi ilgari egalik qilgan ma‘lumotlarning katta miqdori korxonaning barcha xodimlariga va hatto mijozlariga ham taqdim etiladi. Zamonaviy avtomobil xizmati raqobatbardosh boʻlishini ta‘minlash uchun u yangi axborot texnologiyalarini joriy etish bilan shugʻullanishi kerak. Biroq, ushbu investitsiyalarning samaradorligi samarali boʻlishi uchun amalga oshirish bilan bir qatorda zamonaviy dasturiy ta‘minot xodimlarni oʻqitish, ishlab chiqarish jarayonlariga yangi texnologik uskunalarni joriy etish, texnologik operatsiyalarni optimallashtirish va h.k. bu holda, zamonaviy dasturiy ta‘minot ularga kiritilgan investitsiyalarni toʻliq oqlaydi. Avtoservis korxonalari uchun yangi axborot texnologiyalariga sarmoya kiritishning asosiy sabablari quyidagilardan iborat: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 674 - yangi mijozlarni jalb qilish; - mijozga koʻrsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash; - avtomobil xizmati ishida ehtimoliy xavflarni kamaytirish; - tashqi muhit oʻzgarishiga javob berish uchun avtomobil xizmatining moslashuvchanligini ta’minlash; - avtomobil xizmati boshqaruvini takomillashtirish; - avtomobil xizmatida ichki mikroiqlimni yaxshilash, xodimlarning ish sharoitlarini yaxshilash. Xulosa. Xulosa qilib aytish munkinki tahlillar shuni koʻrsatdiki, avtomobil xizmatining rivojlanishi bugungi kunda sezilarli darajada zamonaviy dasturiy ta‘minotlarga bogʻliq. Xizmat koʻrsatish sohasi korxonasining yuqori raqobatbardoshligini ta‘minlash faqat zamonaviy dasturiy ta‘minotdan toʻgʻri va samarali foydalangan holda amalga oshirilishi mumkindir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2020 yil 25 yanvardagi 2020 yil uchun eng muhim ustivor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga Murojatnomasi. https://kun.uz/uz/99444746 2. Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining ―Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida‖gi Farmoni. Toshkent sh., 2018 yil 19 fevraldagi PF-5349 sonli. https://lex.uz/docs/3564970. 3. Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining ―Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida‖gi qarori. Toshkent sh., 2018 yil 3 iyuldagi PQ-3832 sonli. https://lex.uz/docs/3806053. 4. Азаров, В.К. Проблемы создания экологически чистого автомобиля [Текст] / В.К. Азаров, В.Ф. Кутенѐв, А.М. Сайкин // Автомобильная промышленность. – 2013. – № 10. – С. 5–7. 5. Вредные выбросы и подогрев двигателя [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https: https://tech.wikireading.ru /13634 (дата обращения: 01.11.2018).4. Володин, В. Компактные обогревателиотопители для легковых автомобилей. [Текст] / В. Володин // Автомобилестроение за рубежом. – 2012. – № 4. – С. 21. 6. Oʻzbekiston Respublikasining ―Yoʻl harakati xavfsizligi toʻgʻrisida»gi qonuni (yangi tahriri). Toshkent sh., 2021-yil 25-fevraldagi OʻRQ-677-sonli. 7. Sapayev M.S. Qodirov F.M. Hayot faoliyati xavfsizligi va ekoloyiya. Oʻquv qoʻllanma, T.: ―Aloqachi‖, 2019, 276 b. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 675 8. Экология и экологическая безопасность автомобиля : учебник / М. В. Графкина, В. А. Михайлов, К. С. Иванов. — М. : ФОРУМ, 2009. — 320 с. 9. J.R. Qulmuhamedov, K.M. Nazarov, R.S. Hikmatov, Sh.A. Shoislomov. Yoʻl harakati qoidalari va xavfsizligi (yoʻl harakati xavfsizligi. Oʻquv qoʻllanma, T.: ―Gʻafur Gʻulom‖, 2013. – 89 b.