MAHKUMDA SHAXS TUSHUNCHASINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 730 MAHKUMDA SHAXS TUSHUNCHASINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI Turdiyev Zafar Erkinovich Buxoro davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada mahkum shaxsining shakllanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiypsixologik determinantlar tahlil qilinadi. Mahkumlik holatiga olib keluvchi ichki (psixologik) va tashqi (ijtimoiy) omillar aniqlanadi, shuningdek, jinoyat sodir etishdagi motivatsion omillar va ijtimoiy muhitning o‘rni ko‘rib chiqiladi. Maqola doirasida ayniqsa, shaxsning ijtimoiylashuvi, bolalik davridagi tarbiya, stress omillari va atrof-muhit ta’siri muhim omillar sifatida baholanadi. Tadqiqot natijalari jazoni ijro etish muassasalarida psixologik reabilitatsiya dasturlarini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: Mahkum shaxsiyati, ijtimoiy determinantlar, psixologik omillar, jinoyatchilik, reabilitatsiya. Аннотация. В статье анализируются социально-психологические детерминанты, влияющие на формирование личности осуждённого. Выделяются внутренние (психологические) и внешние (социальные) факторы, способствующие возникновению состояния осужденности, а также рассматривается роль мотивационных факторов и социальной среды в совершении преступления. В частности, социализация личности, воспитание в детстве, стрессогенные факторы и влияние окружающей среды оцениваются как значимые факторы. Результаты исследования включают рекомендации, направленные на совершенствование программ психологической реабилитации в пенитенциарных учреждениях. Ключевые слова: Личность осуждённого, социальные детерминанты, психологические факторы, преступность, реабилитация. Annatation. This article analyzes the socio-psychological determinants that influence the formation of the personality of a convict. Internal (psychological) and external (social) factors leading to a state of conviction are identified, as well as the role of motivational factors and the social environment in committing a crime is considered. In particular, the socialization of the individual, childhood upbringing, stress factors and environmental influences are evaluated as important factors. The results of the study include recommendations aimed at improving psychological rehabilitation programs in penal institutions. Keywords: Convict personality, social determinants, psychological factors, crime, rehabilitation. Kirish Bugungi kunda jinoyatchilik darajasining o‘sishi shaxs psixologiyasi va ijtimoiy muhit o‘rtasidagi murakkab aloqalarni o‘rganishni zaruratga aylantirmoqda. Jinoyat sodir etgan shaxslarning (mahkumlarning) psixologik portretini yaratish, ularning shaxsiy xususiyatlarini, ijtimoiy muhit bilan aloqalarini tahlil qilish ijtimoiy-psixologik determinantlarni aniqlashda ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 731 muhim o‘rin tutadi. Maqolaning maqsadi — mahkum shaxsining shakllanishida asosiy rol o‘ynaydigan ijtimoiy va psixologik omillarni aniqlashdir. 1. Mahkum shaxsiyati tushunchasi va nazariy yondashuvlar 1.1. Mahkum shaxsining psixologik portreti Mahkumlar ko‘pincha agressivlik, impulsivlik, empatiya yetishmasligi, psixologik himoya mexanizmlarining buzilishi kabi xususiyatlarga ega bo‘ladi. Ularning aksariyati normal ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklarga duch kelgan, bolalik davrida psixologik travma yoki e’tiborsizlikni boshdan kechirgan. 1.2. Ijtimoiy determinantlar: Oila, maktab va muhit Jinoyatchilikka olib keluvchi ijtimoiy determinantlar sifatida quyidagilar e’tirof etiladi: Nosog‘lom oilaviy muhit (zo‘ravonlik, befarqlik, nazoratning yetishmasligi), Negativ ijtimoiy guruhlar ta’siri (jinoyatkor guruhlar, mahalliy mafiyalar), Maktabdagi ijtimoiy moslashuvdagi muammolar, Qashshoqlik, ishsizlik va marginallashuv. 1.3. Psixologik determinantlar: Shaxsiy omillar Shaxsiy psixologik xususiyatlar jinoyatga moyillikda muhim rol o‘ynaydi. Bunga quyidagilar kiradi: Past darajadagi o‘zini anglash (self-awareness), O‘z-o‘zini boshqarishning yetishmasligi, Emotsional muvozanatning buzilishi, Traumatik hodisalar va ularning oqibatlari. 2. Metodologiya Tadqiqotda sifatli va miqdoriy metodlar uyg‘unligi asosida ishlov berilgan. So‘rovnoma, yarim strukturaviy intervyular va psixologik testlar (masalan, MMPI, AQ test) orqali 50 nafar jazoni ijro etish muassasasidagi mahkumlar o‘rganildi. Tadqiqot Toshkent viloyatidagi bir jazoni ijro etish koloniyasida olib borilgan. 3. Tadqiqot natijalari Tadqiq etilgan mahkumlarning 68% bolalikda oilaviy zo‘ravonlik guvohi yoki qurboni bo‘lgan. 72% holatda mahkumlar jinoyat sodir etishdan oldin ijtimoiy izolyatsiya holatida bo‘lgan (ya'ni doimiy ish joyi yoki ijtimoiy aloqasi yo‘q). Psixologik test natijalari ularning ko‘pchiligi yuqori darajadagi tajovuzkorlik, o‘zini baholashning pastligi va emotsional beqarorlikka ega ekanligini ko‘rsatdi. Shuningdek, jinoyat sodir etishning motivatsion sabablari orasida "intiqom", "tenglik uchun kurash", "qochish" kabi ijtimoiy-psixologik tushunchalar ustunlik qildi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 732 4. Munozara Ushbu natijalar mahkum shaxsiyati shakllanishida ijtimoiy va psixologik determinantlarning qanday uyg‘unlashganini ko‘rsatadi. Ijtimoiy omillarning (masalan, oila, maktab, ish joyi yo‘qligi) yetarli darajada ijobiy rol o‘ynamagani, natijada shaxs psixologik jihatdan jinoyatga moyil bo‘lgan tarzda shakllangani aniqlanadi. Bu esa jinoyatchilikka qarshi kurashda faqat jazolash emas, balki psixologik yordam, ijtimoiy reabilitatsiya va profilaktik chora-tadbirlarni kuchaytirishni talab etadi. Xulosa Mahkum shaxsiyatining shakllanishida murakkab va ko‘p omilli tizim amal qiladi. Bunda ijtimoiy determinantlar (oila, atrof-muhit, ijtimoiy rol) va psixologik determinantlar (emotsional muvozanat, shaxsiy o‘ziga baho, tajriba) o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Tadqiqot natijalari asosida jazoni ijro etish muassasalarida ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya dasturlarini yaratish va jinoyatga olib keluvchi omillarni erta aniqlash mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Adabiyotlar: 1. Ergashev, A. (2018). Jinoyatchilik psixologiyasi asoslari. Toshkent: O‘zR IIV nashriyoti. 2. Bandura, A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis. Englewood Cliffs: PrenticeHall. 3. Elov, Z. (2023). ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРЛИ ЎСМИРЛАР ТОМОНИДАН СОДИР ЭТИЛАЁТГАН НОҚОНУНИЙ ХАТТИ-ҲАРАКАТЛАРНИНГ ПСИХОЛОГИК САБАБЛАРИ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 40(40). 4. Elov, Z. (2023). PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF DETERMINING AND CORRELATING MOTIVATION FOR SUICIDAL TENDENCIES IN ADOLESCENTS WITH DEVIANT BEHAVIOR. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 40(40). 5. Elov, Z. (2023). O'Z JONIGA QASD QILISH DEVIANT XULQ-ATVORLI O'SMIRLARDA PSIXOLOGIK MUAMMO SIFATIDA. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 40(40). 6. Elov, Z. (2023). ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРЛИ ЎСМИРЛАРДА СУИЦИДАЛ АХЛОҚ ПСИХОЛОГИЯСИ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 40(40). 7. Elov, Z. (2023). СОЦИАЛЬНАЯ ПРОБЛЕМА САМОУБИЙСТВА У ПОДРОСТКОВ С ДЕВИАНТНЫМ ПОВЕДЕНИЕМ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 40(40). 8. Elov, Z. (2023). O ‘SMIRLIK DAVRI INQOROZLARINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SABABLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 35(35). 9. Elov, Z. (2023). VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGINI OLDINI OLISHNING IJTIMOIY PSIXOLOGIK SABABLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 34(34).