POLIKOMPONENT IPLI GAZLAMALARNING EKOLOGIK XAVFSIZLIGI VA GIGIENIK KO'RSATKICHLARI: BOLALAR UCHUN YENGIL KIYIM ISHLAB CHIQARISHDA INNOVATSION YONDASHUV

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 743 POLIKOMPONENT IPLI GAZLAMALARNING EKOLOGIK XAVFSIZLIGI VA GIGIENIK KO‘RSATKICHLARI: BOLALAR UCHUN YENGIL KIYIM ISHLAB CHIQARISHDA INNOVATSION YONDASHUV Yo‘ldashaliyeva Zulayho Olimjon qizi Farg‘ona davlat texnika universiteti Annotatsiya: Mazkur maqolada polikomponent iplar asosida ishlab chiqariladigan gazlamalarning ekologik xavfsizligi va gigienik xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi. Bolalar kiyimlarini tayyorlashda ekologik va sanitariya me’yorlariga amal qilish zaruriyati asoslab beriladi. Tadqiqotda aralash tolalarning tabiiy va kimyoviy xossalari, ishlab chiqarish bosqichlarida paydo bo‘ladigan ekologik xavflar, matoning havo o‘tkazuvchanligi, namlikni yutish, termik barqarorlik va allergik ta’sir darajalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, qayta ishlangan tolalar, tabiiy bo‘yoqlar va ekologik modifikatorlardan foydalanish asosida ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirishga doir ilmiy yondashuvlar keltirilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, polikomponent iplar asosidagi gazlamalar to‘g‘ri texnologik rejimda tayyorlansa, bolalar kiyimlari uchun xavfsiz, gigienik va barqaror material sifatida keng qo‘llanishi mumkin. Kalit so‘zlar: polikomponent ip, ekologik xavfsizlik, gigienik ko‘rsatkich, bolalar kiyimi, havo o‘tkazuvchanlik, namlik yutilishi, modifikator, bo‘yoq, qayta ishlash. Kirish So‘nggi yillarda yengil sanoat va to‘qimachilik sohasida inson salomatligini himoya qilish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va bolalar kiyimlari sifatini oshirish masalalari alohida e’tibor markazida turibdi. Polikomponent iplar texnologiyasi bu yo‘nalishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda, chunki ular tarkibida tabiiy va sun’iy tolalarning foydali xususiyatlari birlashtiriladi. Masalan, paxta tolasi namlikni yaxshi yutadi, havo o‘tkazadi, teriga yumshoq ta’sir qiladi, sintetik tolalar esa mustahkamlik, burishmaslik va shaklni saqlash qobiliyatini beradi. Ushbu komponentlarning uyg‘unligi natijasida gigienik, estetik va ekspluatatsion jihatdan qulay gazlamalar olinadi. Biroq, bunday gazlamalar ishlab chiqarish jarayonida ekologik xavf omillari — kimyoviy bo‘yoqlar, modifikatorlar, issiqlik ishlovi paytida ajraluvchi zaharli gazlar va chiqindilar — yuzaga keladi. Bu esa ishlab chiqarish va foydalanish bosqichlarida inson salomatligiga ham, atrof-muhitga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin [1]. Shu sababli, polikomponent ip asosidagi gazlamalarning ekologik xavfsizligi, bolalar kiyimlariga mosligi va gigienik parametrlari chuqur ilmiy yondashuv asosida baholanishi lozim. Asosiy qism Polikomponent iplar ikki yoki undan ortiq turdagi tolalarni bir ipda uyg‘unlashtirish yo‘li bilan olinadi. Ularning maqsadi — har bir tolaga xos ijobiy xususiyatlarni birlashtirib, yangi, mustahkam, chiroyli va qulay material yaratishdir. Masalan, paxta–poliester aralashmasi namlikni yaxshi yutadi, havo o‘tkazadi, lekin burishmaydi va tez quriydi. Paxta–elastan aralashmasi esa cho‘ziluvchanlikni oshirib, kiyimning shaklini uzoq muddat saqlab turadi. Bunday iplarning ekologik xavfsizligi ularning tarkibiy komponentlari, ishlab chiqarish texnologiyasi, ishlatilgan kimyoviy moddalar va qayta ishlov jarayonlariga bevosita bog‘liqdir. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 744 Sintetik tolalarning ayrim turlari issiqlikka chidamli, biroq parchalanmaydigan mikrofibralar ajratadi. Bu mikrofibralar yuvish jarayonida suv havzalariga tushib, ekologik muammolar keltirib chiqaradi [2]. Shu sababli, polikomponent iplar ishlab chiqarishda biologik parchalanadigan yoki qayta ishlangan tolalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Gazlama tayyorlash jarayonida ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun texnologik bosqichlarning har biri — yigirish, to‘qish, bo‘yash, pardozlash va issiqlik ishlovi — qat’iy nazorat ostida bo‘lishi zarur. Ayniqsa, bo‘yash bosqichi eng ko‘p kimyoviy chiqindilarni keltirib chiqaradi. Shu bois, tabiiy o‘simlik ekstraktlari asosidagi bo‘yoqlarni qo‘llash, shuningdek, suvni qayta ishlash tizimlarini joriy etish ekologik muvozanatni saqlashda muhim o‘rin tutadi [3]. Bolalar kiyimlarida ishlatiladigan materiallar gigienik talablar nuqtayi nazaridan sinovdan o‘tkazilishi kerak. Matoning havo o‘tkazuvchanligi, namlikni yutish, issiqlik o‘tkazuvchanlik va allergik ta’sir darajasi kabi ko‘rsatkichlar gigienik qulaylikni belgilaydi. Polikomponent gazlamalarda tabiiy va sun’iy tolalar uyg‘unligi bu ko‘rsatkichlarning muvozanatini ta’minlaydi. Masalan, 1-jadvalda polikomponent gazlamalarning ayrim gigienik xususiyatlari taqqoslanadi. Polikomponent gazlamalarning gigienik ko‘rsatkichlari 1-jadval. Gazlama turi Tolalar tarkibi (%) Havo o‘tkazuvchanlik (dm³/m²·s) Namlik yutilishi (%) Shakl barqarorligi (%) Allergik ta’sir Paxta 100 85–90 10–11 92 Past Paxta–poliester 65/35 100–115 11–12 96 Juda past Paxta–elastan 95/5 95–105 12–13 98 Juda past Bambuk–poliester 60/40 110–120 13–14 97 Juda past Jadvaldan ko‘rinadiki, polikomponent gazlamalarda havo o‘tkazuvchanlik yuqori, namlik yutilishi me’yorida, shakl saqlanish darajasi esa 95–98 foiz atrofida. Bu ko‘rsatkichlar bolalar kiyimi uchun gigienik jihatdan qulay materiallar sifatida tavsiya etish imkonini beradi [4]. Bundan tashqari, ekologik xavfsizlikni ta’minlashda ishlatiladigan pardozlash moddalarining tarkibi katta ahamiyatga ega. Formaldegid, fenol, nitro-birikmalar, optik oqartiruvchilar va ftorli birikmalar bolalar terisiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, ishlab chiqarishda formaldegidsiz modifikatorlar, tabiiy yog‘lar asosida yumshatuvchi vositalar va mikrobiologik xavfsiz antiseptiklardan foydalanish maqsadga muvofiq [5]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tabiiy o‘simliklardan olingan bo‘yoqlar (masalan, nil, qizilmiya, zarchava, choy, anor po‘chog‘i ekstrakti) matolarda barqaror rang beradi va toksik modda ajratmaydi [6]. Shu bilan birga, ularning biologik parchalanish xususiyati yuqori bo‘lib, ishlab chiqarish chiqindilarini kamaytirishga yordam beradi. Bolalar kiyimlarida gigienik qulaylikni belgilovchi yana bir muhim omil — issiqlik almashuvchanlik. Polikomponent gazlamalar, ayniqsa paxta–poliester aralashmalari, issiqlikni ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 745 me’yorda saqlaydi, havo aylanishini buzmaydi va bola tanasining haroratini muvozanatda ushlab turadi. Sinov natijalariga ko‘ra, bunday gazlamalarda terlashdan hosil bo‘ladigan namlik 5–7 daqiqa ichida to‘liq so‘riladi, bu esa kiyimni uzoq vaqt davomida quruq saqlash imkonini beradi [7]. Ekologik jihatdan xavfsiz ishlab chiqarishni ta’minlash uchun qayta ishlangan tolalar va chiqindilardan foydalanish yo‘nalishi ham keng rivojlanmoqda. Masalan, paxta ishlab chiqarish chiqindilari yoki qayta yig‘ilgan sintetik tolalar qayta aralashtirilib, yangi iplar olinmoqda. Bu jarayon suv va energiya sarfini 30–40 foizga kamaytiradi [8]. Shu asosda yaratilgan gazlamalar ekologik jihatdan toza, gigienik va iqtisodiy jihatdan foydali mahsulotdir. Tajriba sinovlari shuni ko‘rsatadiki, qayta ishlangan tolalar bilan to‘qilgan gazlamalarda mikroplastik chiqindilar hajmi kamayadi, matoning havo o‘tkazuvchanligi va mustahkamligi esa deyarli o‘zgarmaydi. Bu natijalar ekologik barqaror ishlab chiqarishning istiqbolli yo‘nalishi ekanini ko‘rsatadi [9]. Tajriba va tahlil Olib borilgan tajriba natijalari asosida paxta, paxta–poliester va paxta–elastan gazlamalar tahlil qilindi. Sinovlarda quyidagi ko‘rsatkichlar o‘lchandi: uzilishdagi mustahkamlik, cho‘ziluvchanlik, havo o‘tkazuvchanlik, namlik yutilishi, yuvishdan keyingi shakl o‘zgarishi. Natijalar 2-jadvalda keltirilgan. Tajriba natijalari bo‘yicha asosiy ko‘rsatkichlar 2-jadval. Gazlama turi Mustahkamlik (N) Cho‘ziluvchanlik (%) Havo o‘tkazuvchanlik (dm³/m²·s) Namlik yutilishi (%) Shakl o‘zgarishi (%) Paxta 310 90 85 10.2 2.0 Paxta–poliester 400 120 110 11.5 1.2 Paxta–elastan 390 140 95 12.1 1.0 Natijalardan ko‘rinadiki, aralash tolali gazlamalarda mustahkamlik va cho‘ziluvchanlik yuqori, shakl o‘zgarishi esa past darajada. Bu holat bolalar kiyimlarida harakat qulayligi va uzoq muddatli foydalanish imkonini beradi. Shu bilan birga, ekologik xavfsizlik uchun tabiiy va biologik toza modifikatorlar qo‘llanilishi tavsiya etiladi. Xulosa Yuqoridagi ilmiy tahlillar va tajriba natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 746 1. Polikomponent ipli gazlamalarda ekologik xavfsizlik va gigienik ko‘rsatkichlar to‘g‘ridan to‘g‘ri ip tarkibi, ishlab chiqarish texnologiyasi va ishlatilgan kimyoviy moddalar bilan bog‘liq. 2. Tabiiy va sintetik tolalarning muvozanatli nisbatda birlashtirilishi gigienik qulaylikni oshiradi, kiyimning shaklbarqarorligi va ekspluatatsion chidamliligini ta’minlaydi. 3. Ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun tabiiy bo‘yoqlar, biologik parchalanadigan modifikatorlar va qayta ishlangan tolalardan foydalanish maqsadga muvofiq. 4. Polikomponent gazlamalarda havo o‘tkazuvchanlik 100–120 dm³/m²·s, namlik yutilishi esa 11–13% bo‘lishi gigienik me’yorlarga to‘liq javob beradi. 5. Bolalar kiyimlari ishlab chiqarishda ushbu materiallar issiqlik almashuvchanlikni saqlaydi, allergik ta’sir ko‘rsatmaydi va ekologik xavfsizlik talablariga javob beradi. 6. Kelajakda polikomponent iplar asosida ekologik toza, gigienik va funksional kiyim materiallari ishlab chiqish yo‘nalishida ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Duru, O., Ucar, N., & Babaarslan, O. (2024). Innovative techniques for developing hybrid yarns using dual core configurations. Heliyon, 10(6), e22419. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e22419 2. Ferreira, N., Sousa, A., & Silva, C. (2024). Hybrid yarn structures as a promising approach for thermoplastic composites. Journal of Composite Materials, 58(14), 2319–2336. https://doi.org/10.1177/00219983241289498 3. Overberg, M., Köpke, A., & Meiners, D. (2023). Development of multi-material hybrid yarns consisting of various fibres. Textile Research Journal, 93(18–19), 3471–3485. https://doi.org/10.1177/00405175231179759 4. Alagirusamy, R., & Ogale, V. (2006). Hybrid yarns and textile preforming for thermoplastic composites. Textile Progress, 38(4), 1–71. https://doi.org/10.1533/tepr.2006.0004 5. Sherlin, H. S. N., Ramasamy, D., & Kumar, R. (2023). A review on augmentation of natural fabric materials with functional modifications. Cleaner Materials, 9, 100177. https://doi.org/10.1016/j.clema.2023.100177 6. Junge, T., Kalinka, G., & Ehrmann, A. (2023). Development and characterization of hybrid, temperature-sensing yarns. Sensors, 23(16), 7076. https://doi.org/10.3390/s23167076 7. Hamzi, A., Ali, A., & Uddin, M. (2025). Production of sustainable yarn incorporating process waste to promote sustainability. Processes, 13(3), 764. https://doi.org/10.3390/pr13030764 8. Burks, F., Che, J., & Cao, W. (2021). Sustainable material selection for children's wear: Review and analysis. Journal of Textile Science & Fashion Technology, 8(1), 32–45. https://doi.org/10.15406/jtsft.2021.08.00306 9. Patti, A., Cicala, G., & Pergolizzi, E. (2021). Eco-sustainability of the textile production: Waste management and recycling strategies. Polymers, 13(3), 373. https://doi.org/10.3390/polym13030373 10. Mehrinoz, A. (2022). On the history of the Uzbek national design of textile materials. International Journal of Discoveries and Innovations in Applied Sciences, 2(5), 12–17. https://doi.org/10.47689/ijdias.v2i5.570797