INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA SINTAKTIK USULDA HOSIL BO'LGAN EKOTURIZM TERMINLARI

INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 68 INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA SINTAKTIK USULDA HOSIL BO‘LGAN EKOTURIZM TERMINLARI Abdullayeva Umida Nigmatullayevna O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Annotatsiya: Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik usulda hosil bo‘lgan ekoturizm terminlari lingvistik jihatdan tahlil qilinadi. Ekoturizm sohasi jadal rivojlanib borayotgan davrda yangi atamalarni yaratish, ularni milliy til me’yorlariga moslashtirish va samarali qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida terminlarning tarkibiy tuzilishi, ularning ma’no doirasi hamda qo‘llanish xususiyatlari solishtirma yondashuv asosida o‘rganildi. Shuningdek, ingliz tilida keng qo‘llaniladigan sintaktik birikmalar va ularning o‘zbek tilidagi muqobillari o‘rtasida o‘xshashlik va farqlar ko‘rsatib berildi. Maqola natijalari ekoturizm terminologiyasini tizimlashtirish, tilshunoslik va tarjima jarayonida samarali qo‘llashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: ekoturizm, terminologiya, sintaktik usul, ingliz tili, o‘zbek tili, qiyosiy tahlil, atamashunoslik, lingvistik xususiyatlar. KIRISH So‘nggi yillarda butun dunyoda barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirish, ekologik muvozanatni saqlash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalari jiddiy e’tibor qozonmoqda. Shu jarayonda ekoturizm sohasi nafaqat iqtisodiy manfaat, balki ijtimoiy va ekologik foydani ham ta’minlaydigan soha sifatida shakllanib bormoqda. Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) tomonidan berilgan ta’riflarda ekoturizm atamasi “tabiat resurslaridan foydalanish va ularni kelajak avlod uchun asrab-avaylashni ta’minlaydigan sayohat turi” sifatida izohlanadi. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaralganda, ekoturizm atamalarini shakllantirish masalasi alohida ilmiy tadqiqot ob’ekti sifatida ko‘rib chiqiladi. O‘zbek tilshunosligida A. Madvaliyev, N. Mahmudov, Sh. Rahmatullayev kabi olimlar til taraqqiyotida yangi terminlarning shakllanish usullarini chuqur o‘rgangan bo‘lsalar, xorijiy adabiyotlarda Nida, Cabré, Wüster, Baker singari tadqiqotchilar terminologiya nazariyasining nazariy asoslarini ishlab chiqqanlar. Ularning ilmiy qarashlari shuni ko‘rsatadiki, terminlar o‘ziga xos tizimli birlik bo‘lib, ular tilning ichki qonuniyatlari asosida shakllanadi va fanda yagona tushuncha ifodasi sifatida qo‘llanadi. Ekoturizm terminlarining ko‘pchiligi sintaktik usulda hosil bo‘ladi. Bu jarayon ingliz tilida ko‘pincha atributiv birikmalar (masalan, eco friendly accommodation,wildlife protection area) orqali ifodalansa, o‘zbek tilida aniqlovchi-aniqlanmish konstruktsiyalari (masalan, “ekoturizm markazi”, “tabiatni muhofaza hududi”) orqali namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, ikkala tilda ham sintaktik birliklar termin yasashning eng samarali usullaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq ingliz va o‘zbek tillarida bu jarayonning qo‘llanishi, semantik yuklamasi va tarjimadagi muammolari bir-biridan farq qiladi. Xususan, ingliz tilida xalqaro miqyosda keng qo‘llaniladigan terminlar ko‘pincha o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashsa, ayrim hollarda ularni milliy til me’yorlariga moslashtirish zarurati tug‘iladi. Mahalliy olimlardan O. Jo‘rayev va M. Jo‘raevalarning tadqiqotlarida ekologik terminlarning o‘zbek tiliga moslashtirish jarayonida lingvistik va madaniy xususiyatlarni hisobga olish muhimligi ta’kidlangan. Shu bois ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik usulda hosil bo‘lgan ekoturizm terminlarini qiyosiy tahlil qilish nafaqat lingvistik, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Ushbu maqolada terminlarning INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 69 shakllanish mexanizmi, semantik o‘ziga xosliklari va tarjima jarayonidagi muammolari ilmiy asosda o‘rganilib, ularning o‘xshash va farqli tomonlari aniqlashga qaratiladi. XULOSA Yuqoridagi tadqiqotlardan ko‘rinadiki, ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik usulda hosil bo‘lgan ekoturizm terminlari nafaqat tilshunoslik, balki turizm sohasi uchun ham muhim ilmiyamaliy ahamiyatga ega. Sintaktik terminlar ikki va undan ortiq so‘zlarning qo‘shilishi orqali yangi tushunchani ifodalaydi va bu jarayon atamalarning tizimlashtirilishida markaziy o‘rin egallaydi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida ekoturizm terminlari ko‘pincha atributiv birikmalar shaklida yuzaga chiqsa, o‘zbek tilida aniqlovchi-aniqlanmish konstruktsiyalari asosiy model sifatida qo‘llanadi. Har ikki tilda ham sintaktik usul termin yaratishda keng imkoniyatlar berib, yangi tushunchalarni aniq va qisqa ifodalashga xizmat qiladi. Biroq tarjima jarayonida ayrim terminlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirilishi ularning milliy til me’yorlariga mos kelmasligi yoki semantik noaniqliklarga olib kelishi mumkin. Shu sababli mahalliy til qonuniyatlarini inobatga olgan holda moslashtirish zarur. Mahalliy va xorijiy olimlarning tadqiqotlari, xususan, A. Madvaliyev, N. Mahmudov, Sh. Rahmatullayev, Cabré, Wüsterlarning qarashlari terminlarning lingvistik tizimdagi o‘rnini belgilashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, O. Jo‘rayev va M. Jo‘raevalarning fikrlari ekoturizm terminlarini milliy madaniyat va til xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Shu asosda aytish mumkinki, ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik usulda hosil bo‘lgan ekoturizm terminlarini qiyosiy tahlil qilish, ularning shakllanish mexanizmlarini aniqlash hamda semantik xususiyatlarini o‘rganish ekoturizm atamalarining yagona tizimini yaratishga xizmat qiladi. Bu esa kelgusida terminlarni standartlashtirish, tarjima jarayonini yengillashtirish hamda ilmiy va amaliy faoliyatda samarali qo‘llash imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Muratova, D. (2025). Appearance of tourism terms in English and Uzbek languages. Acta NUUz, 1(1.2). journalsnuu.uz 2. Khudoyberdiyeva, O. I. (2023, May 3). The structural analysis of the English touristic terminology. МОЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КАРЬЕРА. scienceweb.uz 3. Omonova, M. X., & Xolmuratova, J. (2023, April 10). Lexica-semantic features of tourism terms in English and Uzbek languages. Gospodarka i Innowacje, 34. gospodarkainnowacje.pl 4. Habibullayeva, S. (2024, April 8). Lexicological Analysis of Tourism Idioms and Their Translation in Uzbek Language. OBRAZOVANIE NAUKA I INNOVATSIONNYE IDEI V MIRE, 43(1), 78-84. newjournal.org 5. Umarova, Z. X. (2024, May 20). Contrastive analysis of some touristic terms in English and Uzbek languages. World Bulletin of Social Sciences, 34, 61-63. scholarexpress.net 6. Mirbabayeva, S. (2023). Development Stages of Hotel Terminology and Tourism in English and Uzbek Languages. Scienceweb / International Journal of Education, Social Science & Humanities. scienceweb.uz 7. Saliyeva, Z., & Norboev, A. (2024). Translation of ecological terms from English into Uzbek: Challenges and strategies. Journal of New Century Innovations. newjournal.org 8. Yakubova, N. (2024, October 31). Linguocognitive analysis of tourism terms in English, Uzbek and Russian languages. International Journal of Artificial Intelligence, 4(09), 18-20. academicpublishers.org INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 70 9. Djumambetova, G. (2023, September 14). Scientific-theoretical views on terms and terminology in linguistics. Журнал иностранных языков и лингвистики, 5(5). journal.jdpu.uz 10. Sarimsokov, K. (2025). Terminology, neologism and word relation in language and speech. News of the NUUz. journalsnuu.uz