TALABALARINI IJODIY FIKRLASHGA O'RGATISH USULLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 558 TALABALARINI IJODIY FIKRLASHGA O‘RGATISH USULLARI 1Axmedova Firuza Ma’rufjonovna, 2Nuraliyeva Sobira Muzaffar qizi 1Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti “Muhandislik va Kompyuter grafika” kafedrasi o’qtuvchisi, 2Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17430220 Annotatsiya. Ushbu maqolada tasviriy san’at va muhandislik grafikasi ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun ijodiy fikrlashni shakllantirishning ayrim metodlari haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, bir qator olimlarning qarashlari ham tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: idrok, ijod, tasavvur, loyihalash, kognitiv, proyeksiya, reproduktiv, usul. Annotation: This article discusses some methods for developing creative thinking for students of fine arts and engineering graphics. The views of a number of scientists are also analyzed. Keywords: Perception, creativity, imagination, design, cognitive, projection, reproductive, method. Аннотация: В статье рассматриваются некоторые методы развития творческого мышления у студентов, обучающихся по специальностям изобразительное искусство и инженерная графика. Проанализированы взгляды ряда учёных. Ключевые слова: Восприятие, творчество, воображение, проектирование, когнитивный, проекционный, репродуктивный, метод. Oliy ta’limning bosh maqsadi – zamonaviy talablar asosida raqobatbardosh, malakali va keng dunyoqarashga ega bo’lgan mutaxassislarni tayyorlashdir. Bunday kadrlar ilm-fan, madaniyat, iqtisodiyot va ijtimoiy sohalarda faol ishtirok etib, mamlakat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishi lozim. Ular mustaqil fikrlash, yuksak ma’naviyat va kasbiy salohiyatga ega bo‘lishlari talab qilinadi. Hozirgi davrda ishlab chiqarishni chizmalarsiz tasavvur qilish mumkin emas. Yangi mashina, inshoot yoki boshqa texnik buyumlar avvalo ijodiy fikr mahsuli sifatida qog‘ozga eskiz shaklida tushiriladi, so‘ngra u asosida tayyorlanadi va amaliyotda qo‘llaniladi. Shu bois, muhandislik grafikasi yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar chizmalarni o‘qish va yaratish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 2-fevraldagi PQ-54-son qarorida ham muhandislik-texnika ta’limini takomillashtirish, kadrlar tayyorlash jarayonini ishlab chiqarish ehtiyojlariga moslashtirish hamda yoshlarni ushbu yo‘nalishga jalb qilish masalalari alohida ta’kidlangan. Bu esa pedagogik ta’lim muassasalarining ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Bo‘lajak muhandis-pedagoglarni tayyorlash jarayonida ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, tasavvurlarini kengaytirish, idrok va tahliliy salohiyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki samarali ta’lim nafaqat nazariy bilim, balki amaliy tajribani ham talab qiladi. Kognitiv faoliyatda ijodiy va reproduktiv jihatlarni ajratish mumkin. Garchi reproduktiv fikrlash mehnatsevarlik va nazoratni o’z ichiga olsa-da, ijodiy yondashuv samaraliroq INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 559 hisoblanadi. Shu nuqtai-nazardan S.D. Smirnov ijodiy faoliyatni aniqlash mezonlarini belgilab bergan. Uning fikricha, ijodiy harakat yangi mahsulot yoki yechim yaratishga olib keladi; u tasodifan emas, balki noan’anaviy yo’l bilan yuzaga keladi; muammoni hal etishda sezgi, irratsional omillar ham muhim rol o’ynaydi; shuningdek, ijodiy jarayon muammoni mustaqil qo’yish qobiliyati bilan bog’liq bo’ladi. Ijodiy faoliyat odatda to’rt bosqichda kechadi: 1. Z arur bilim va materiallarni yig’ish; 2. I nkubatsiya – ya’ni ong ostida kechadigan tayyorgarlik davri; 3. T o’satdan tushuncha paydo bo’lishi; 4. O lingan natijani tekshirish va nazorat qilish. Ijodiy tafakkurni rivojlantirishda bir qancha usullar qo’llanadi. Jumladan: • k ichik ijodiy masalalarni yechish orqali tafakkurni tahlil qilish; • m urakkab muammolarni hal qilishda yordam beruvchi “yetakchi vazifalar” dan foydalanish; • k o’p qatlamli vazifalar yordamida umumiy qonuniyatlarni aniqlash; • e kspert baholash orqali ijodkor shaxslarni aniqlash; • m ahsulotlar yangiligi va o’ziga xosligini tahlil qilish; • p royektiv testlar orqali ijodkorlik darajasini baholash. Tadqiqotlarda shuni ko’rish mumkinki, IQ darajasi taxminan 120 bo’lganda ijodiy faoliyat eng samarali kechadi. IQ juda past bo’lsa ham, haddan ortiq yuqori bo’lsa ham, ijodkorlik yutuqlariga to’sqinlik qilishi mumkin. Ijodkorlik subyektiv va obyektiv tamoyillar uyg’unligidan iborat. Talabalar dunyoni o’z tajribasi orqali qayta kashf etadi, bu esa ularning birinchi ijodiy qadamidir. Ularning ijodiy faoliyati jarayon hamda natija bosqichida bir xil samaradorlik ko’rsatishi mumkin. Shu sababli psixologlar ijodiy faoliyatni oddiy muammo yechishdan farqlasalar-da, ularning psixologik tuzilishi o’xshashligini ta’kidlashadi. N.Ye. Veraksa ham ijodiy va an’anaviy fikrlashni farqlab, ijodkorlikni noodatiy tasavvurlar, g’ayrioddiy detallarni ko’rish va ularni vizualizatsiya qilish jarayoni sifatida izohlaydi. Ijodiy harakatni tahlil qilishda ushbu mezonlarni qo‘llash asosida odatda har qanday ijodiy qarorning to‘rt bosqichini ajratib ko‘rsatish mumkin: Ijodiy fikrlashni o‘rganish uchun bir qancha usullar qo‘llaniladi. 1. Zukkolik uchun (ko‘rib chiqish uchun) deb ataladigan kichik ijodiy vazifalarni hal qilish jarayonini tahlil qilish, qoida tariqasida, vazifani qayta ishlab chiqishni yoki subyektning o‘ziga yuklagan chegaralaridan tashqariga chiqishni talab qiladi. Bu vazifalar eksperiment o‘tkazish uchun juda qulaydir, chunki yechim topish lahzasi amalda uni amalga oshirishga to‘g‘ri keladi, bu real hayotiy muammolarni hal qilishda har doim ham shunday bo‘lmaydi; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 560 2. Yetakchi vazifalardan foydalanish. Bunday holda, odamning yetakchi muammodagi maslahatga nisbatan sezgirligi o‘rganiladi, uni hal qilish asosiyga qaraganda osonroq, lekin bir xil prinsipga asoslanadi va shuning uchun asosiyni hal qilishda yordam berishi mumkin; 3. Ko‘p qatlamli vazifalardan foydalanish. Mavzuga juda oddiy yechimlarga ega bo‘lgan bir xil turdagi bir qator vazifalar beriladi; unchalik ijodiy bo‘lmagan odam har safar yangidan yechim topib, bunday muammolarni oddiygina hal qiladi. Ijodiy shaxs intellektual tashabbusni o‘z qo‘liga oladi va har bir individual qaror asosida umumiyroq qonuniyatni topishga harakat qiladi; 4. Fan, san’at yoki amaliy faoliyatning muayyan sohasida ijodiy mehnat qilayotgan shaxslarni aniqlash uchun yekspert baholash usullari; 5. Yangilik va o‘ziga xoslik darajasini aniqlash uchun faoliyat mahsulotlarini tahlil qilish; 6. Proyektiv testlarning ayrim masshtablari inson tafakkuridagi ijodkorlik darajasi haqida ma’lumot berishi mumkin; Ijodkorlikning tabiati odatda subyektiv va obyektiv tamoyillarni, o‘zi uchun ijodkorlikni va boshqalar uchun ijodkorlikni ajratib turadi. Talaba dunyoni bilgan holda dunyo kashfiyoti va so‘z kashfiyoti qiladi. Dunyo va tilni anglash uning birinchi ijodiy harakatidir. Shu bilan birga, uning faolligi beqiyos oshadi, chunki u harakatga ehtiyoj sezadi, natijada rejaning timsoli. Talabalar ijodiyotining o‘ziga xos xususiyati uning past xabardorligida, kattalarga qaraganda ko‘proq xavf. Talabalarning ijodi jarayon darajasida ham, tugallangan ish darajasida ham bir xil darajada samarali bo‘ladi: ikkala holatda ham bu o‘ziga ta’sir qiladi. Psixologlarning ta’kidlashicha, "ijodiy harakat deb ataladigan narsa va oddiy muammolarni hal qilish bir xil psixologik tuzilishga ega". Lekin badiiy ijodda, ayniqsa, badiiy idrokda ijodni mantiqdan, binobarin, ijodiy tafakkurni mantiqiy tafakkurdan yuqori ko‘rsatadigan shunday nozikliklar, xususiyatlar mavjud. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.K.Murodov. E.M.Mirzayev Hayitov.J.M. (2021). Oпределия параметров отсеков поверхностей второго порядка по заданному объему сеntiral asian journal of mathematical theory and computer sciences. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, Volume 02 Issue 05. ISSN 2660-5309. 2. Hayitov.J.M.(2022).Muhandislik grafikasi fanlarini axborot-kommunikasiya texnologiyalari yordamidao’qitish orqali talabalarni ijodkorlik qobilyatini oshirish. Science and education scientific journal. ISSN 2181-0842.VOLUME 3, ISSUE 11. 3. N. Valiyev. Chizmachilik. (geometrik chizmachilik). O’quv qo’llanma. – T.: 2013. 4. Pulat Adilov. (2018). New View to Executing Sketch and Technical Drawing Eastern European Scientific Journal (ISSN 2199-7977) Journal 102-104. 5. Jumayev. I.O. (2021) Chizmalarni autocad dasturida chizishda dasturning mavjud murakkabliklarini qo’lda chizishga moslashtirish (o’rgatish) usullari. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў. 94-99-b.