MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA AUTIZMNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA IJTIMOIY MOSLASHUV MEXANIZMLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 190 DOI: https://10.5281/zenodo.17430567 MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA AUTIZMNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA IJTIMOIY MOSLASHUV MEXANIZMLARI Karshiyeva Nilufar Abdurashidjonovna Toshkent shahar Zangiota tumani 38-son umumiy o‘rta ta’lim maktabining Ingliz tili fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada maktab yoshidagi bolalarda autizm spektr buzilishining (ASB) psixologik xususiyatlari, ularning o‘ziga xos emotsional, kognitiv va ijtimoiy rivojlanish jihatlari tahlil etiladi. Maqolada autizmli bolalarda muloqot, o‘zini ifoda etish va ijtimoiy moslashuvda kuzatiladigan muammolarni bartaraf etishda psixologikpedagogik yondashuvning o‘rni, shuningdek, samarali ta’lim metodlari va diagnostik mexanizmlar ilmiy asosda yoritilgan. Kalit so‘zlar: autizm, ijtimoiy moslashuv, kognitiv rivojlanish, emotsional intellekt, kommunikativ ko‘nikma, psixodiagnostika, psixokorreksiya, inklyuziv ta’lim. АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются психологические и педагогические особенности детей школьного возраста с расстройством аутистического спектра. Анализируются проблемы их социальной адаптации, эмоционального и когнитивного развития, а также эффективные методы психолого-педагогической поддержки в условиях инклюзивного обучения. Ключевые слова: аутизм, социальная адаптация, эмоциональный интеллект, инклюзивное образование, психокоррекция, когнитивное развитие. ABSTRACT This article explores the psychological and pedagogical aspects of school-age children with autism spectrum disorder (ASD). It highlights their emotional, cognitive, and social development issues and suggests evidence-based psycho-pedagogical methods for improving social adaptation. The paper emphasizes inclusive education, early diagnosis, and innovative corrective approaches. Keywords: autism, social adaptation, emotional intelligence, pedagogical support, cognitive development, inclusive education. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 191 KIRISH Bugungi globallashuv sharoitida inson salomatligi va psixik rivojlanishining o‘ziga xos buzilishlarini erta aniqlash va ularga kompleks yondashuv dolzarb masalaga aylandi. Ayniqsa, autizm spektr buzilishi (ASB) bilan tug‘ilgan bolalar sonining ortib borayotgani nafaqat tibbiyot, balki psixologiya,pedagogika va ijtimoiy soha uchun ham muhim masaladir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har 100 nafar bolaning bittasi autizm spektr buzilishiga ega [1]. O‘zbekistonda ham inklyuziv ta’lim siyosati rivojlanib borayotgan bir paytda, autizmli bolalarning maktab sharoitida ijtimoiy moslashuvini ta’minlash, ularning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda psixologik-pedagogik yondashuvni takomillashtirish zarurati kuchaymoqda. Autizmning psixologik mohiyati Autizm –bu bolaning nerv tizimida yuzaga keladigan murakkab neyropsixologik holat bo‘lib, u emotsional reaksiya, muloqot, ijtimoiy aloqa va xulq-atvorning muayyan buzilishi bilan namoyon bo‘ladi.Britaniyalik olim Simon Baron-Kohen autizmni “miya tuzilishidagi kognitiv tafovut natijasida yuzaga kelgan o‘ziga xos idrok shakli” deb ta’riflaydi [2]. Maktab yoshidagi autistik bolalarda quyidagi psixologik belgilar ko‘proq kuzatiladi: -muloqotga kirishishda sustlik; -hissiy reaksiyaning kechikishi yoki o‘zgaruvchanligi; -diqqatni jamlashda qiyinchilik; -stereotip xatti-harakatlar; -o‘z-o‘ziga berilib qolish holatlari. Bu belgilar bolaning ijtimoiy muhitga kirishishini qiyinlashtiradi va moslashuv jarayonini sekinlashtiradi. Pedagogik yondashuv va diagnostika mexanizmlari Autizmli bolalarni o‘qitishda differensial va individual yondashuv tamoyillari muhim. O‘quvchi o‘z qobiliyatiga qarab o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilishi lozim.Psixologik-pedagogik yondashuv quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Psixodiagnostika — autizm darajasini aniqlash uchun “CARS”, “ADOS”, “Gilliam” testlari yordamida bola xulqi baholanadi [3]. Motivatsion yondashuv — bola uchun ijobiy rag‘bat, o‘z qiziqishlariga asoslangan mashg‘ulotlar tashkil etiladi. Kommunikativ rivojlantirish — muloqot o‘yinlari, vizual belgilar, gestlar orqali nutq faoliyati faollashtiriladi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 192 Sensor integratsiya mashqlari — bolaning sezgi organlari orqali olamni idrok etish jarayoni kuchaytiriladi. Amerikalik olim O.I.Lovaas tomonidan ishlab chiqilgan ABA-terapiya (Applied Behavior Analysis) metodikasi autizmli bolalarda ijobiy xulqni shakllantirishda eng samarali usullardan biri hisoblanadi [4]. Ijtimoiy moslashuv mexanizmlari Autizmli bolalarning ijtimoiy moslashuvi uch bosqichda kechadi [5]: Moslashuv bosqichi – bola uchun xavfsiz psixologik muhit yaratiladi, stress manbalari kamaytiriladi. Interaktiv bosqich–bola o‘qituvchi va sinfdoshlar bilan oddiy ijtimoiy muloqot o‘rnatadi. Integrativ bosqich–bola jamoadagi faoliyatda mustaqil qatnasha boshlaydi, o‘z fikrini ifoda etishga o‘rganadi. Ushbu bosqichlarning muvaffaqiyatli kechishi uchun ota-ona, pedagog, psixolog va logopedning hamkorlikdagi ishi muhim. Autizmli bolalar bilan ishlashda innovatsion metodlar TEACCH tizimi (Treatment and Education of Autistic and related Communication Handicapped Children)–vizual materiallar asosida mustaqil o‘rganishni rag‘batlantiradi. PECS metodikasi (Picture Exchange Communication System) – rasmli belgilar orqali muloqotni rivojlantirishni nazarda tutadi. Sensor terapiya – hissiy muvozanatni tiklashga yordam beradi. Kognitiv-behavioral trening–o‘zini anglash va xatti-harakatni nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu metodlar bolaning o‘zini anglashini kuchaytiradi, ijtimoiy faolligini oshiradi va moslashuv jarayonini tezlashtiradi [6]. XULOSA Autizmli bolalarda ijtimoiy moslashuv murakkab,ammo to‘g‘ri tashkil etilgan psixologik-pedagogik jarayon orqali muvaffaqiyatli kechadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida bu borada inklyuziv ta’lim tamoyillarini yanada keng joriy etish, pedagog va psixologlarni maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazish zarur. ILMIY TAKLIFLAR: Autizmni erta aniqlash uchun milliy psixodiagnostik dastur yaratish. Maktablarda “psixologik yordam markazlari”ni tashkil etish. Ota-onalar uchun psixoedukatsion treninglar yo‘lga qo‘yish. Psixologik-pedagogik tadqiqotlarda autizmli bolalarning o‘zini-o‘zi anglash mexanizmlarini alohida yo‘nalish sifatida o‘rganish. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 193 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1.World Health Organization. Autism spectrum disorders: Key facts. Geneva, 2023. 2.Baron-Cohen,S.The Essential Difference:Men,Women and the Extreme Male Brain. Penguin Books, 2022. 3.Frith, U.Autism: Explaining the Enigma. Oxford:Blackwell Publishing, 2020. 4.Lovaas, O.I.Teaching Developmentally Disabled Children: The ME Book. Austin, TX, 2019. 5.Karimova, V. M. Bola psixologiyasi va ijtimoiy moslashuv muammolari.Toshkent, 2021. 6.Fayzieva, M. A. Inson rivojida autizm muammolari. Toshkent, 2022.