CHIZMA GEOMETRIYA FANLARINI O'QITISHDA KOMPYUTER GRAFIKASI DASTURLARIDAN FOYDALANISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 587 CHIZMA GEOMETRIYA FANLARINI O‘QITISHDA KOMPYUTER GRAFIKASI DASTURLARIDAN FOYDALANISH 1Hayitov Javohir Maxtumqul og’li, 2Mirsoatova Muslima Abzal qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti. Muhandislik va kompyuter grafikasi” kafedrasi o‘qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tasvitiy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17433464 Annotasiya. Maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini o'quv jarayonida qo'llash xususiyatlari ko'rib chiqiladi. Jumladan, ta’lim jarayonida ta’lim samaradorligini oshirish vositasi sifatida AKT imkoniyatlari tavsiflanadi. Kalit so'zlar: axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), kompyuter texnologiyalari, o'quv jarayoni, bilimlarni tizimlashtirish. Oliy o'quv yurtlarida “Muhandislik va kompyuter grafikasi” fani ob'ektlarning grafik modellari bilan ishlash ko'nikmalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Har bir fanni o'rganish muayyan maqsadlarga ega hisoblanadi. Chizish ko'proq ob'ektlarni real tasvirlash ko'nikmalarini egallashga qaratilgan. Geometriya bo'limlari sifatida planimetriya va stereometriya mos ravishda tekis geometrik va oddiy fazoviy jismlarning ixtiyoriy parallel va markaziy proyeksiyalarida tasvirlari bilan ishlash qobiliyatini shakllantirish uchun mo'ljallangan. Chizmachilikni o'rganishdan maqsad chizmani - fazoviy ob'ektning o'zaro perpendikulyar tekisliklardagi tekis ortogonal proyeksiya modelini o'qish va chizish ko'nikmalarini egallashdan iboratdir. Muhandislik grafik ta'limi inson idroki nuqtai nazaridan eng murakkab, ob'ektning tasviri - ko'plab konventsiyalar va soddalashtirishlarni o'z ichiga olgan proyeksiya chizmasi bilan ishlash ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bunday tasvirni yaratishning texnik qiyinchiliklari dizayn ishlarini avtomatlashtirish vositalarini ishlab chiqishga yordam berdi va zamonaviy grafik paketlarning paydo bo'lishi esa, bu jarayonning eng yuqori cho'qqisiga chiqishiga imkon yaratdi. Kompyuter yordamida loyihalash tizimlarining instrumental imkoniyatlari evolyutsiyasi grafik ta'lim bosqichlariga qarama-qarshi yo'nalishda sodir bo'ldi: kompyuterdan mahsulotning ikki o'lchovli chizmasini uch o'lchovli geometrik model orqali qurish uchun vosita sifatida foydalanishga olib keldi. Grafik axborotlar bilan ishlash uchun dasturiy vositalarning rivojlanishi kompyuterning chizmalarni yaratish, saqlash va qayta ishlashning asosiy vositaga aylanishiga olib keldi. Agar biz muhandislik faoliyatida mahsulot ishlab chiqarishdan tortib to utilizatsiyagacha bo'lgan davrda axborot ta'minotini amalga oshirish uchun ishlatiladigan grafik ma'lumotlarning turlarini tahlil qilsak, har bir bosqichda har xil turdagi elektron hujjatlar tegishli bo'ladi. Ular orasida an'anaviy loyiha hujjatlari, mahsulotning axborot virtual modeli va taqdimot ma'lumotlari mavjud. Shu munosabat bilan oliy o’quv yurtida grafik ta'lim axborotni taqdim etishning zamonaviy vositalariga ega bo'lgan mutaxassisni shakllantirishga qaratilgan bo'lishi kerak. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 588 Chizma geometriya - bu oliy o'quv yurtida muhandislik grafik ta'limi boshlanadigan umumiy kasbiy fan hisoblanadi. Uni muvaffaqiyatli o'rganish uchun talaba eng oddiy geometrik konstruktsiyalarni bajarish va ma'lum darajadagi rivojlanish ko'nikmalariga ega bo'lishi kerak. So’nggi yillarda biz talabalarga AutoCAD dasturidan chizma geometriya diagrammalarini loyihalash uchun chizma vositasi sifatida foydalanishni taklif qilmoqdamiz. Chizmalar chizish jarayonida shakllangan AutoCADda ikki o'lchovli geometrik konstruktsiyalar ko'nikmalari va uch o'lchovli modellashtirishga o'tish imkonini beradi. Chizma geometriyada o‘rganilayotgan sirtlarni shakllantirish algoritmlarini ko‘rsatish uchun AutoCAD modellashtirish vositalaridan foydalanish o‘quv ma’lumotlarini yaxshiroq idrok etish va ob’ektlarning elektron modellarini yaratish ko‘nikmalarini egallashga yordam beradi.Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fanlarining o‘ziga xos xususiyati va talabi bo‘yicha uni o‘zlashtirish uchun o‘rganuvchidan grafik savodxon bo‘lishi talab etiladi. Grafik vazifa bajarish jarayonida AutoCAD dasturidan foydalanishi talabalarni nazariy va amaliy bilimni mustahkamlanishi bilan birgalikda grafik savodxonligini oshiradi. Ushbu modellar ko'pyoqliklarni o'zaro kesishish chizig'ini aniqlashda (1-rasm), sirtlarning o’zaro kesishgan chizig'ini aniqlashda (2-rasm) ongli ravishda qurishga hissa qo'shadi va AutoCADda olingan chizma bilan taqqoslash talabaga ishning to'g'riligini mustaqil ravishda tekshirish imkonini beradi (3-a,b rasm). Semestr oxirida AutoCAD dasturi yordamida chizma geometriyasini o'rganayotgan talabalar geometrik modellash ko'nikmalariga ega bo'lishadi - 2D va 3D, bu esa o'z navbatida AutoCAD dasturida muhandislik grafikasini o'rganishni imkonini beradi. ESKD talablariga muvofiq grafik chizmalar hujjatlarini keyinchalik rasmiylashtirish bilan soha mahsuloti modellaridan loyiha hujjatlarini tayyorlashga yordam beradi. (1-rasm) (2-rasm) INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 589 3.a-rasm Chizma geometriyani o‘qitish jarayonida AutoCAD dan foydalanish amaliyoti oliy o’quv yurtlarida boshlang‘ich grafik o‘qitishning bir qismi sifatida grafik dasturlardan foydalanish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki, oliy ta'limning boshlang'ich bosqichida o'quv muammolarini hal qilish uchun chizilgan grafik chizmalardan foydalanish ishlab chiqarish muammolarini hal qilishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish bo'yicha barqaror ko'nikmalarni shakllantirishga yordam beradi va turli sohalar uchun zamonaviy IT-mutaxassisni tayyorlash uchun shart-sharoit yaratadi. 3.b-rasm Bugungi talaba, mamlakatimizda yaratilgan qulay shart-sharoitdan foydalangan holda o’qishi, shuningdek,bilim olishga intilishi va chaqqonligi, bu borada qo’lga kiritilayotgan yutuqlari bilan hech kimdan qolishmaydi. Aytish joizki, axborot kommunikasiya texnologiyalari rivojlanishining zamonaviy bosqichlarida puxta bilimga ega mutaxassisning o’rnini kompyuter texnologiyalari egallay olmaydi, balki ular uning faoliyatini yengillashtiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Prezident Shavkat Miromonovich Mirziyoyev 2020 yil 28-aprelda “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” deb nomlangan №PQ-4699 qarori. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 590 2. Murodov, Sh.K va boshkalar, (2020). Chizma geometriya. Oliy pedagogika o‘kuv yurtlari uchun darslik, Toshkent, ”Iqtisod-moliya”. 3. Hayitov, J. M. O. G. L. (2022). Muhandislik grafikasi fanlarini axborot-kommunikasiya texnologiyalari yordamida o’qitish orqali talabalarni ijodkorlik qobilyatini oshirish. Science and Education, 3(11), 760-767.