"MEDIAMAKON VA VIRTUAL TAFAKKUR"

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 91 UDK: 302.23:004.9:159.9 “MEDIAMAKON VA VIRTUAL TAFAKKUR” Djurayeva Nurxon Kabilovna Navoiy davlat universiteti, Ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalar departameti bosh mutaxassisi [email protected], +99894-483-40-70 ORCID: 0009-0001-9587-1831 Annotatsiya: Ushbu maqolada mediamakon va virtual tafakkur tushunchalari falsafiy, psixologik va sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik (AR), metaverse platformalari va ijtimoiy tarmoqlar inson tafakkuri, identiteti va ijtimoiy muloqotini qanday o‘zgartirishi ilmiy adabiyotlar asosida yoritiladi. Dunyo olimlari - G. Riva, T. Coelho, T. Froese, M. Latoschik va boshqalarning tadqiqotlari asosida presence, telepresence,embodied interaction va kognitiv kengayish kabi nazariy yondashuvlar tahlil qilinadi. Empirik izlanishlar natijalari virtual muhitlarda fazoviy tafakkur, o‘zini taqdim etish va hissiy ishtirok o‘zgarishini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqolada mediamakonning axloqiy va madaniy muammolari, identitet transformatsiyasi, maxfiylik va algoritmik manipulyatsiya masalalari muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: Mediamakon, virtual tafakkur, presence, virtual reallik, virtual olam, shaxs, kognitiv kengayish, axborot madaniyati, media etikasi. Аннотация: В статье рассматриваются понятия медиапространства и виртуального мышления с философской, психологической и социологической точек зрения. Анализируется, как виртуальная реальность (VR), дополненная реальность (AR), метавселенная и социальные сети трансформируют мышление, идентичность и социальное взаимодействие человека. На основе исследований зарубежных ученых — Г. Рива, Т. Коэльо, Т. Фрозе, М. Латошика и др. — выделяются такие теоретические подходы, как presence,telepresence,embodied interaction икогнитивное расширение. Эмпирические исследования показывают изменения пространственного восприятия, самопрезентации и эмоционального вовлечения в виртуальных средах. Также обсуждаются этические и культурные вызовы медиапространства: трансформация идентичности, проблемы приватности и алгоритмические манипуляции. Ключевые слова: Медиапространство, виртуальное мышление, присутствие, виртуальная реальность, метавселенная, идентичность, когнитивное расширение, информационная культура, медиаэтика. Abstract: This article explores the concepts of media space (mediamakon) and virtual thinking from philosophical, psychological, and sociological perspectives. It examines how virtual reality (VR), augmented reality (AR), metaverse platforms, and social media reshape human cognition, identity, and social interaction. Drawing on the works of scholars such as G. Riva, T. Coelho, T. Froese, and M. Latoschik, the paper analyzes theoretical approaches including presence,telepresence,embodied interaction, and cognitive extension. Empirical studies demonstrate that virtual environments influence spatial cognition, self-presentation, and emotional engagement. The article also addresses ethical and cultural challenges of media space, such as identity transformation, privacy issues, and algorithmic manipulation. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 92 Keywords: Media space, virtual thinking, presence, virtual reality, metaverse, identity, cognitive extension, information culture, media ethics. Kirish Muhtaram yurtboshimiz Shavkat Miromonovich 2024-yilning 13-yanvar kuni Xavfsizlik kengashining kengaytirilgan yigʻilishida: “Odamlarning yangilik va tahlillarga boʻlgan ehtiyojini toʻldirmasak, buni boshqalar qiladi”,-deya odamlarning yangilik va tahliliy maʼlumotlarga boʻlgan ehtiyoji toʻldirilmasa, buni boshqa mamlakatlardagi manbalar amalga oshirishini aytdi. “Bunga mutlaqo yoʻl qoʻyib boʻlmaydi”, -degan edi oʻz nutqida prezidentimiz. “Agar biz Oʻzbekiston axborot makonida milliy kontent yaratishni oʻz qoʻlimizga olmas ekanmiz, dunyodagi voqealarga milliy manfaatlarimiz nuqtayi nazaridan baho bermas ekanmiz, bu ishlar xorijdan turib amalga oshirilishiga imkon yaratib bergan boʻlamiz. Chunki odamlardagi yangilik, tahliliy maʼlumotlar, real voqealarga boʻlgan ehtiyojni biz toʻldirmas ekanmiz, buni boshqalar qiladi. Bunga mutlaqo yoʻl qoʻyib boʻlmaydi”.1“Har qanday tanqidga javob berish kerak. Jurnalist haq boʻlsa, uni tan olishimiz kerak. Nohaq boʻlsa, unga tushuntirish orqali yolgʻon xabarlarning oldini olishga oʻrganishimiz va butun jamiyatimizga shuni tushuntirishimiz kerak, bu nopok va yolgʻonligini”,-degan edi prezident. Bugungi shiddatli axborot olamida inson avvalo yoshlar tafakkuri masalasi eng ustuvor hamda dolzarb masala ekanligini prezidentimizning ushbu fikrlarida ochiq koʻrishimiz mumkin. Yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev “globallashuv, ayniqsa, yosh avlodning qalbi va ongi uchun kurash kuchayib borayotganini” hisobga olgan holda yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash tizimini qayta koʻrib chiqish boʻyicha topshiriqlar bergan edi. Shuningdek, 2022yil aprel oyida “Gazeta.uz” sayti jurnalist Komil Jalilovning “Bizning OAVlarimiz jim turgan paytda, xorij OAVlari odamlarimiz ongini egallamoqda” nomli maqolasini eʼlon qilgandi. “Qanday qilib oʻzbekistonliklar ongiga oʻnlab kanallari bor va 500 mlrd soʻmdan koʻproq budjetga ega Milliy teleradiokompaniya emas, xorijiy mamlakat telekanallari taʼsir koʻrsatadigan boʻldi?” -deya soʻragan edi muallif oʻshanda.2 Bundan tashqari soʻnggi yillarda koʻplab rus kanallaridan tashqari, IP-televideniye operatorlari bir qator xorijiy telekanallarni, jumladan, BBC, CNN, Bloomberg, France 24, Xitoyning CGTN, Turkiyaning TRT Avaz, Belarusning “Belarus 24” telekanallari va boshqalar mamlakatimizga oʻz paketlarini kiritaboshladi. Shunday bir dolzarb va axborot oqimi tahlikali boʻlgan davrda inson, ayniqsa yosh avlod ongi va tafakkuri masalasi pirovard oʻrinda boʻlishi zarurligi mamlakatimizda olib borilayotgan davlat siyosati darajasidagi eng muhim masaladir. Zero, soʻnggi oʻn yilliklarda media va raqamli texnologiyalarning jadal rivoji inson tafakkuri, idrok jarayonlari, shaxsiy va ijtimoiy identitet (shaxsiyat), hamda makon (space) tushunchasiga oid nazariy va empirik tadqiqotlarni ragʻbatlantirdi. “Mediamakon” (media space) deganda, axborot-kommunikatsiya vositalari, virtual muhitlar (VR, AR, XR), ijtimoiy media platformalari orqali tashkil etilgan makon tushunila boshlandi. “Virtual tafakkur” esa - shaxsning ushbu mediamakonda shakllanayotgan fikrlash, idrok, identifikatsiya va ijtimoiy aloqalarini anglatadi. Bu maqolada mediamakon va virtual tafakkurning nazariy asoslari, olimlar fikri, empirik tadqiqotlar hamda axloqiy-iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari tahlil qilinadi. Maʼlumki, sotsiologik nazariyalarda Goffman, Luhmann kabi olimlar ijtimoiy aloqalar va muloqotni “fizik makonga asoslangan” holatda koʻrib chiqqanlar. Erving Goffman “social 1https://telegram.me/gazetauz_ozb 2https://www.gazeta.uz/uz/2022/04/12/media/ ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 93 situation” tushunchasida, insonlar vizual va eshitish diapazonida boʻlgan fizik yaqinlikda boʻlgan vaziyatni asos qilib oladi. Niklas Luhmann ham kommunikatsiyalarning media vositalari orqali murakkablashuvi va mediatsiyalangan muhitlarda “yoʻqolish” yoki “absentlik” tushunchalariga eʼtibor bergan. “Telepresence”, “presence”, “embodied presence” kabi kontseptsiyalar media makon ichida kimningdir yoki nimadirning “hozir” ekanligi hissini yaratadi. Media texnologiyalari foydalanuvchiga “non-mediate” tajriba (yaʼni vosita unutilib qolishi) yaratishga intiladi. Bu tushuncha telepresence tadqiqotlarida muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.3 Maʼlumki, virtual muhitlarda foydalanuvchi sezgilari (koʻrish, eshitish, baʼzida tegish) sxemalari real dunyodagidan farq qiladi. Immersiya darajasi, texnologiyaning vizual-grafik sifati, ovoz va interaktivlik — bular virtual makonda “presence” hissini kuchaytiradi. Empirik tadqiqotlarda, bu hiss koʻpincha foydalanuvchining “real” muhitdan chetga chiqib, virtual makonga kirganday his qilishi bilan bogʻlanadi. Avatar bolishi — virtual tafakkurda individual shaxsiyatni mustahkamlash yoki tajriba qilishning yagona yoʻlidir. Foydalanuvchilar avatar orqali ijtimoiy rollarni sinab koʻrishi, jamoaviy munosabatlarda ishtirok etishi, hatto “Proteus effect” kabi hodisalarni boshdan kechirishi mumkin. Bu— yaʼni avatarning dizayni va uning ijtimoiy atributlari foydalanuvchining oʻzini tutishiga (behavior) taʼsir koʻrsatish imkonini yaratadi. Virtual interaktivlik (masalan, foydalanuvchining harakati, qarori, javobi) tafakkurdagi “offloading” — yaʼni bir qator kognitiv funksiyalarni muhitga “chiqarish” imkonini yaratadi. Shuningdek, virtual muloqotda ham “interaction” va “social cognition” tajribasi shakllanadi. Misol uchun, Tom Froese va boshqalar tomonidan olib borilgan “Embodied social interaction constitutes social cognition in pairs of humans: A minimalist virtual reality experiment” tadqiqoti shunday tajribalarni koʻrsatadi: foydalanuvchilar avatarlar orqali interaktiv aloqaga kirganda, boshqani agent sifatida tan olish va “presence” his qilishda sezilarli darajada farq qilishadi. Shuningdek, Coelho, Tichon, Hine, Wallis va Riva (2006) “Media Presence and Inner Presence: The Sense of Presence in Virtual Reality Technologies” deb nomlangan boʻlimda, presenceʼning ikki jihatini ajratadi: Media Presence (texnologiya orqali hosil boʻladigan tashqi taassurot) va Inner Presence (ichki hissiyot, biologik-psixologik) jihatlari. Bugungi media nazariyoti va psixologiya bu jihatlarni birgalikda tushunishga chaqiradi. “Immersed in Media: Telepresence Theory, Measurement & Technology” (tahrir: bir nechta olimlar) nomli asarda telepresence nazariyasi, uning oʻlchovlari va texnologik sharoitlari tahlil qilinadi. Presence darajasini oshirish uchun texnologik komponentlar va kontentning sifati — vizuallik, ovoz, interaktivlik muhimligi qayd etiladi. Virtual makon va shaxsiyat transformatsiyasi borasida Işıl Tombul va Gülşah Sarı (2021) “Transformation of Self Presentation in Virtual Space” maqolasida virtual makon, media kontekstining “front stage” va “back stage” chegaralarini buzishini, shaxsning ommaviy koʻrinishi va shaxsiy yashirinligi (privacy) bogʻliqligini, hamda shaxsiy identitet yaʼni oʻziga xoslik, yoxud “men”ni virtual makon orqali yangicha shakllantirishini tahliliy misollar bilan koʻrsatadi. Biocca va boshqalarning tadqiqotlarida esa “spatial presence” nazariyasi asosida, virtual muhitlarda idrokning asosiy komponentlari sifatida sensor-motor immersiya, 3web-archive.southampton.ac.uk+3Communication+3SpringerLink+3 ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 94 foydalanuvchining subyektiv makon hissi, va muhit bilan oʻzaro aloqalarini koʻrib chiqiladi. Tom Froese, Hiroyuki Iizuka, Takashi Ikegami tomonidan olib borilgan minimalist VR eksperimentida, ikki foydalanuvchi avatarlar orqali cheklangan sharoitda muloqot qilganda, “agent tanishi” va boshqani “present” his qilish kabi tafakkuriy jarayonlar interaktivlik orqali yuzaga kelishi koʻrsatilgan. Marc Erich Latoschik va Carolin Wienrichlar tomonidan taqdim etilgan “Congruence and Plausibility, not Presence?! Pivotal Conditions for XR Experiences and Effects, a Novel Model” maqolasida, virtual-reallik (XR) tajribalari uchun markaziy shart sifatida congruence (muvofiqlik yoxud relevantlik) va plausibility (ishonarlilik) tilga olinadi. Ular presence (hozirlik hissi) tushunchasini takomillashtirishni taklif qilishadi, yaʼni makon va tajribaning real-virtual omillari orasidagi moslik va mantiqiy ishonarlilik foydalanuvchi uchun sezilarliroq boʻladi. Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash kerakki, virtual makon shaxsiy identitet bilan yaʼni shaxsning obʼyektivligi, oʻzini ifoda etishi (self-presentation) bilan oʻzaro chambarchas bogʻliq. Virtual muhitlarda “kim ekanligi”, qaysi rol yoki obrazni qabul qilish, va jamoa ichida tan olinishi kabi masalalar oʻzgaruvchan boʻlsada, bu oʻzgarish baʼzida “shaxsiylik” va “maxfiylik” (privacy) chegaralarini noaniq qiladi. Mediamakon orqali tarqaladigan axborot, kontent, texnologiya dizayni kishining tafakkurini shakllantiradi. Kim va qanday kontent tarqatadi, algoritmlar qanday ishlaydi, foydalanuvchiga nima koʻrsatiladi kabi savollar har doim bor boʻlgan va davomiy tarzda javob talab qilaveradi. Virtual va mediatizatsiyalangan makonlarda kontent manipulyatsiyasining (filter bubble, echo chamber) xavfi biroz koʻproq. Virtual makon va media texnologiyalari infratuzilmasi va imkoniyatlari ijtimoiy tenglik savollarini keltirib chiqaradi. Aslida kimda texnologiya imkoniyati bor, kimlarda yoʻq; kim ishtirok etaoladi, kim chiqib qoladi; shaxsiy maʼlumotlar himoyasi va platformalarning axloqiy majburiyatlari shular jumlasidan. Shuningdek, virtuallikdan kelib chiqadigan “real zarar” (misol uchun, psixologik stress, real-hayotdagi munosabatlar zaifligi) masalalari ham domiy muhokamani talab qilmoqda. Virtual makon (mediamakon) — bu nafaqat texnologiyalar, balki psixologik, ijtimoiy va kognitiv jarayonlar uchrashadigan makon hisoblanadi. Virtual tafakkur esa foydalanuchining identitet, idrok, hissiyot, interaktivlik hamda makon haqidagi tushunchalarining yangidan shakllanishiga turtki boʻladi. “Presence”, “embodied presence”, “co-presence”, “identifikatsiya”, “congruence” va “plausibility” kabi tushunchalar aslida virtual tafakkurda asosiy rolni oʻynaydi. Empirik tadqiqotlar bu tushunchalarning foydalanuvchi tajribasiga, texnologiya sifatiga va media kontentiga bogʻliqligini koʻrsatadi. Madaniyat, axloq, shaxsiylik va tenglik masalalari virtual tafakkur va mediamakon bilan chambarchas bogʻliq va mediamakonning konstruktsiyasi (platformalar, algoritmlar, foydalanuvchilarning huquqlari) jihatidan ehtiyot choralarini talab qilishini unutmasligimiz zarur. Adabiyotlar (tanlangan manbalar) 1. Coelho, C., Tichon, J. G., Hine, T. J., Wallis, G. M., & Riva, G. (2006). Media Presence and Inner Presence: The Sense of Presence in Virtual Reality Technologies. Emerging Communication Series. web-archive.southampton.ac.uk 2. Tom Froese, Hiroyuki Iizuka, Takashi Ikegami. (2014). Embodied social interaction constitutes social cognition in pairs of humans: A minimalist virtual reality experiment. arXiv ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 95 3. Marc Erich Latoschik, Carolin Wienrich. (2021). Congruence and Plausibility, not Presence?! Pivotal Conditions for XR Experiences and Effects, a Novel Model. arXiv 4. Işıl Tombul, Gülşah Sarı. (2021). Transformation of Self Presentation in Virtual Space. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi. DergiPark 5. Immersed in Media: Telepresence Theory, Measurement & Technology. Springer. SpringerLink 6. Frontiers (2022). Popularity of the metaverse: Embodied social presence theory perspective. Frontiers 7. Hartmann, T., et al. (2016) [va boshqalar]. “The perception of space in virtual reality, correlation between affordances and spatial presence.” Redalyc.org