CHOG'ISHTIRILAYOTGAN TILLARDA EKOTURIZM TERMINLARINING SHAKLLANISHIDA LEKSIK-SEMANTIK USUL

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 168 CHOG‘ISHTIRILAYOTGAN TILLARDA EKOTURIZM TERMINLARINING SHAKLLANISHIDA LEKSIK-SEMANTIK USUL Abdullayeva Umida Nigmatullayevna O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Annotatsiya: Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida ekoturizm sohasiga oid terminlarning shakllanishida leksik-semantik usulning o‘rni va xususiyatlari yoritilgan. Turli davrlarda shakllangan terminlarning semantik taraqqiyoti, ular orqali yangi ma’no qatlamlarining yuzaga kelishi hamda mavjud so‘zlarning terminologik tizimga moslashtirilishi tahlil qilinadi. Shuningdek, tillararo qiyoslash asosida ekoturizm terminlari o‘zlashtirilishi, ularning milliymadaniy omillar ta’sirida ma’nodosh va sinonimik qatlamlari shakllanishi ilmiy asosda izohlangan. Maqola zamonaviy tilshunoslik va terminshunoslik yondashuvlariga tayangan holda, ekoturizm terminlarining lingvistik tabiatini o‘rganishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Ekoturizm, leksik-semantik usul, terminshunoslik, ingliz tili, o‘zbek tili, semantik taraqqiyot, qiyosiy tahlil, termin tizimi. KIRISH So‘nggi yillarda turizm sohasi jahon miqyosida eng tez rivojlanayotgan tarmoqlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, ekologik turizm yoki ekoturizm insoniyatning barqaror taraqqiyoti, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishda muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois mazkur yo‘nalishda vujudga kelayotgan terminlarning ilmiy-nazariy asoslarini o‘rganish, ularning shakllanish jarayonlarini lingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilish bugungi kun tilshunosligi oldida dolzarb vazifa sifatida maydonga chiqmoqda. Ekoturizm sohasidagi terminlar turli tillarda, xususan ingliz va o‘zbek tillarida o‘ziga xos usullar orqali shakllanadi. Ushbu jarayonda leksik-semantik usul alohida o‘rin tutadi. Chunki ko‘plab terminlar mavjud so‘zlarning ma’nosini kengaytirish, toraytirish yoki mutlaqo yangi semantik yuklama berish orqali vujudga keladi. Masalan, ingliz tilidagi green tourism,sustainable travel kabi atamalar ma’lum vaqt o‘tib ekoturizm terminologik tizimining ajralmas qismiga aylangan bo‘lsa, o‘zbek tilida ham “yashil turizm”, “barqaror sayohat” kabi muqobil shakllar yuzaga kelmoqda. Mazkur mavzuni tadqiq etishning ahamiyati shundaki, u nafaqat terminlarning ichki semantik taraqqiyotini yoritadi, balki ikki til o‘rtasidagi qiyosiy o‘xshashlik va tafovutlarni ochib beradi. Shuningdek, leksik-semantik usul asosida shakllangan ekoturizm terminlari milliy madaniy omillar, ijtimoiy ehtiyojlar hamda xalqaro tajribaga asoslangan holda boyib borishi ham kuzatiladi. Shu nuqtayi nazardan, maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi ekoturizm terminlarining shakllanishida leksik-semantik usulning o‘rni ilmiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari tilshunoslik, tarjimashunoslik hamda terminshunoslik sohalarida qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, turizm terminologiyasini yanada boyitish va uni xalqaro miqyosda uyg‘unlashtirish jarayoniga hissa qo‘shadi. Ekoturizm sohasida terminlarning shakllanishi tilshunoslikda alohida tadqiqot obyektiga aylanib bormoqda. Ingliz va o‘zbek tillarida bu jarayonning asosiy mexanizmlaridan biri — leksik-semantik usuldir. U mavjud so‘zlarga yangi semantik yuklama berish, ma’noni kengaytirish yoki toraytirish, metaforik o‘zgarishlar orqali amalga oshadi. Masalan, ingliz tilidagi green tourism,eco-travel,sustainable tourism kabi terminlar semantik taraqqiyot natijasida mustahkamlanib, terminologik tizimga kirgan. O‘zbek tilida esa ular “yashil turizm”, “ekosayohat”, “barqaror turizm” kabi shakllarda qo‘llanilib, milliy madaniy xususiyatlarga ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 169 moslashtirilmoqda. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida ekoturizm terminlari xalqaro miqyosdagi ilmiy va amaliy tajriba asosida tezroq shakllansa, o‘zbek tilida ular tarjima jarayoni, mahalliy ehtiyoj va madaniy qadriyatlar ta’sirida boyimoqda. Shuningdek, leksik-semantik usul orqali yaratilgan terminlarning sinonimik qatlamlari ham shakllanmoqda. Bu esa ikki til terminologiyasining rivojlanish jarayonida umumiylik va o‘ziga xosliklarni taqqoslash imkonini beradi. XULOSA Yuqorida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillarida ekoturizm terminlarining shakllanishida leksik-semantik usul muhim o‘rin egallaydi. Terminlar mavjud so‘zlarning semantik imkoniyatlaridan foydalanish, ularni yangi ilmiy soha ehtiyojlariga moslashtirish orqali boyib bormoqda. Bu jarayonda ma’no kengayishi, torayishi, metaforik o‘zgarishlar hamda ko‘p ma’nolilik asosiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Qiyosiy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida ekoturizm terminlari ko‘proq xalqaro tajriba va ilmiy an’analarga asoslanib shakllansa, o‘zbek tilida ular milliy-madaniy xususiyatlar, tarjima jarayoni hamda amaliy qo‘llanish ehtiyojlari asosida boyimoqda. Bu esa ikki til terminologiyasida o‘xshashliklar bilan bir qatorda, o‘ziga xos tafovutlarning mavjudligini ham yaqqol ko‘rsatadi. Shuningdek, ekoturizm terminologiyasining leksik-semantik shakllanishi tilshunoslikda semantik taraqqiyot qonuniyatlarini aniqlash, yangi terminlarning integratsiyasini kuzatish hamda xalqaro terminlar muomalasida o‘zbek tilining imkoniyatlarini kengaytirish uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Umuman olganda, tadqiqot natijalari ekoturizm terminologiyasining rivojlanishi bevosita global ekologik muammolar, turizm industriyasi talablari va lingvistik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Shu bois mazkur sohada olib boriladigan kelgusidagi izlanishlar nafaqat tilshunoslik, balki ekologiya, turizm va madaniyatlararo muloqot sohalarida ham samarali natijalar berishi mumkin. Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillarida ekoturizm terminlarining shakllanishida leksiksemantik usulni chuqur o‘rganish ikki til o‘rtasidagi madaniy va ilmiy aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu jarayon nafaqat lingvistik izlanishlar uchun, balki tarjimashunoslik, turizm marketingi hamda xalqaro hamkorlik faoliyati uchun ham muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Buckley, R. (2018). Does ecotourism always help conservation? Tourism and Sustainability, 2(1), 1–7. 2. Cohen, S. A., & Higham, J. E. S. (2019). Eyes wide shut: Tourist impacts upon the environment. Annals of Tourism Research, 78, 102740. 3. Gössling, S., Scott, D., & Hall, C. M. (2015). Tourism and water: Interactions, impacts and challenges. Channel View Publications. 4. Hall, C. M., & Lew, A. A. (2020). The Routledge handbook of tourism and sustainability. Routledge. 5. Stone, M. J., & Wall, G. (2014). Ecotourism and sustainability: Critical discussions. Journal of Ecotourism, 13(2), 108–121. 6. Ikhtiyorovna, T. D. (n.d.). The terms of ecotourism in English and Uzbek languages. Neliti. 7. Usmonov, M. R., Jumaboev, T. J., & Jo‘raqulov, X. J. (2023). O‘zbekistonda ekoturizmni rivojlantirishning milliy modelini yaratishning ba’zi masalalari. Scientific Journal of Samarkand State University. 8. Gulomkhasanov, E. (2021). Development of ecotourism in Uzbekistan. International Scientific Journal. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 170 9. Shohista, T. (2023). O‘zbekistonda ekologik turizmning moddiy va huquqiy bazasini shakllantirish. Economic and Legal Studies, 2(3), 56–62. 10. Mansurova, N. Sh. (2024). O‘zbekistonning turizm salohiyati: barqaror rivojlanish istiqbollari. Iqtisodiyot va Turizm, (4), 147–155.