STOMATOLOGIK AMALIYOTDA KASB KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YOʻLLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 189 STOMATOLOGIK AMALIYOTDA KASB KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YOʻLLARI Imomova Shabnam Faxriddin qizi Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yoʻnalishi 1-kurs talabasi Stomatologiya sohasi zamonaviy tibbiyotning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Aholi orasida ogʻiz boʻshligʻi kasalliklarining keng tarqalganligi va ularni samarali davolash ehtiyoji stomatologlarning mehnat faoliyatini alohida mas’uliyatli va murakkab jarayon qilib qo‘yadi. Ammo bu sohada ishlovchi mutaxassislarning o‘zlari ham turli kasb kasalliklariga duch kelishi mumkin. Ularning kelib chiqishi asosan mehnat sharoitlari, ergonomik holatlar, psixologik bosimlar va turli biologik hamda kimyoviy omillar bilan bogʻliqdir. Stomatologik amaliyotda eng koʻp uchraydigan kasb kasalliklari orasida umurtqa va boʻgʻim tizimiga oid muammolar, koʻrish qobiliyatining pasayishi, asab tizimi zoʻriqishi, shuningdek, turli yuqumli kasalliklar mavjud. Koʻplab tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, stomatologlarning 70– 80 foizida mehnat faoliyati davomida boʻyin va bel sohasi osteoxondrozi, mushak-skelet tizimi ogʻriqlari yoki radikulopatiya alomatlari rivojlanadi. Bunga sabab sifatida stomatologning uzoq vaqt davomida bir xil noqulay holatda ishlashi, tana ogʻirligining notoʻgʻri taqsimlanishi va ergonomik tamoyillarga rioya qilinmasligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, stomatologlarda koʻrish qobiliyatining pasayishi ham keng tarqalgan. Juda kichik maydonlarda yuqori aniqlik bilan ishlash, yorugʻlikning yetarli darajada taqsimlanmaganligi va ko‘zning zo‘riqishi natijasida miopiya, astigmatizm kabi muammolar kelib chiqishi mumkin. Statistik maʼlumotlarga koʻra, 40 yoshdan oshgan stomatologlarning yarmidan koʻpida koʻzoynak yoki kontakt linzalar qoʻllash zarurati yuzaga keladi. Kasb kasalliklarining yana bir guruhini psixologik omillar tashkil etadi. Stomatologlarning kundalik ish faoliyatida doimiy ravishda asabiy zoʻriqish, bemorlarning ogʻriqdan qoʻrqishi yoki noroziligi, yuqori mas’uliyat hissi hamda uzluksiz diqqatni jamlash zaruriyati mavjud. Bu omillar surunkali charchash sindromi, asabiylashuv, uyqusizlik, hatto depressiv holatlarga olib kelishi mumkin. Stomatologik faoliyatda infeksion xavflar ham yuqori hisoblanadi. Tish shifokorlari qon, soʻlak va boshqa biologik suyuqliklar bilan bevosita aloqada boʻlishi sababli gepatit B, gepatit C, OIV infeksiyasi kabi xavfli kasalliklar bilan zararlanish ehtimoli mavjud. Shuningdek, stomatologik chang, turli kimyoviy moddalarning bugʻlari (masalan, akril smola, anesteziklar) nafas yoʻllari kasalliklariga ham sabab boʻlishi mumkin. Yechim sifatida bir qator profilaktik choralarni qoʻllash tavsiya etiladi. Birinchidan, ergonomik tamoyillarga qat’iy amal qilish stomatologlarning mushak-skelet tizimini asrashda muhim ahamiyatga ega. Ish stoli va kreslo balandligi shifokor va bemor holatiga moslashtirilishi, tana ogʻirligi toʻgʻri taqsimlanishi, tana holati va qoʻl harakatlari uchun qulay sharoit yaratilishi zarur. Ikkinchidan, koʻrish qobiliyatini saqlab qolish uchun etarli va toʻgʻri yoritish tizimi tashkil etilishi, shuningdek, davriy oftalmologik koʻriklardan oʻtish lozim. Uchinchidan, psixologik zoʻriqishni kamaytirish maqsadida dam olish tartibiga rioya qilish, jismoniy mashqlar, nafas olish texnikalari va psixologik treninglardan foydalanish foydalidir. Toʻrtinchidan, infeksion kasalliklarning oldini olish uchun shaxsiy himoya vositalaridan (qoʻlqop, niqob, ko‘zoynak, ekran) foydalanish, sterilizatsiya va dezinfeksiya qoidalariga qat’iy amal qilish shart. Stomatologiya sohasida kasb kasalliklari keng tarqalgan bo‘lib, ular nafaqat shifokorlarning salomatligiga, balki bemorlarning xavfsizligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Infeksion, allergik, ortopedik va psixologik kasb kasalliklari stomatologik amaliyotda eng ko‘p uchraydigan holatlar hisoblanadi. Shuning uchun profilaktik choralarni ko‘rish, infeksiya nazoratiga qat’iy ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 190 rioya qilish va shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish stomatologik amaliyotning ajralmas qismi bo‘lishi kerak. Bugungi kunda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO), AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC), hamda O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan me’yoriy hujjatlar stomatologik faoliyatda infeksiyalardan himoyalanishning muhim asosini tashkil qiladi [4], [5] Demak, stomatologik kasb kasalliklarini kamaytirishning eng samarali yo‘li – kompleks yondashuv, ya’ni: gigiyena talablariga rioya qilish, xavfsizlik protokollarini joriy etish, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish, muntazam profilaktik ko‘riklardan o‘tish va xodimlarning malakasini oshirishdir. Faqatgina shunday yondashuv orqali stomatologlar uchun xavfsiz mehnat muhiti yaratish va bemorlar salomatligini himoya qilish mumkin bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Хамидова Ш., Каримова Д. Стоматологияда инфектсия назорати ва шахсий ҳимоя воситалари. – Тошкент: Илм, 2021. 2. Мирзаев А. Ш. Стоматология амалиётида асептика ва антисептика қоидалари. – Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2020. 3. Назаров Ф. Тиббий ниқоб ва қўлқоплардан фойдаланиш самарадорлиги. “Тиббиётда янги авлод технологиялари” илмий журнали, 2022, №4, – Б. 55-60. 4. World Health Organization. Infection prevention and control in dental practice. Geneva: WHO Press, 2020. 5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Guidelines for infection control in dental health-care settings. – Atlanta, 2019. 6. Қодиров Б. Стоматологияда биологик хавфсизлик масалалари. – Тошкент: Медицина, 2018. 7. Scully C., Samaranayake L. Infection control: Practical guidelines in dentistry. – London: Churchill Livingstone, 2020. 8. Хусанова Н. “Стоматологияда шахсий ҳимоя воситалари самарадорлиги” мавзусидаги мақола. “Ўзбекистон стоматология журнали”, 2021, №2, – Б. 25-30.