JURNALIST VA BLOGERLARNING HABARLARNI YORITISHDAGI HAQQONIYLIGI HAMDA JINOIY VA MA'MURIY JAVOBGARLIK

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 193 JURNALIST VA BLOGERLARNING HABARLARNI YORITISHDAGI HAQQONIYLIGI HAMDA JINOIY VA MAʼMURIY JAVOBGARLIK Imomov Alisher Muxitdinovich Xalqaro Nordik Universiteti 1-kurs magistranti 1toifali yurist O‘zbekiston Respublikasida jurnalist va blogerlarning axborot tarqatish huquqi Konstitutsiyada kafolatlangan. 2021-yilda qabul qilingan “Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun jurnalistga mustaqil axborot izlash, uni ommaga yetkazish, manbani oshkor etmaslik kabi huquqlarni beradi (1). Biroq bu huquqlar haqqoniylik, xolislik va jamiyat manfaatiga xizmat qilish kabi majburiyatlar bilan chambarchas bog‘langan. Jurnalist va blogerlarning faoliyatida asosiy talab — axborotning ishonchliligini tekshirishdir. Axborot tarmoqlarining jadal rivojlanishi fonida yolg‘on yoki tekshirilmagan xabarlar tez tarqalmoqda, bu esa shaxs sha’niga tajovuz, tuhmat va haqorat holatlarini keltirib chiqarmoqda. Shu bois, qonunchilikda bu xatti-harakatlar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Jinoyat kodeksining 139-moddasida tuhmat “boshqa shaxsni ataylab yolg‘on ma’lumot bilan obro‘sizlantirish” deb talqin qilinadi, 140-moddada esa haqorat — “shaxs sha’ni va qadrqimmatini qasddan kamsitish” sifatida ko‘rsatilgan (2). Mazkur moddalar 2021-yilda takomillashtirilib, internet yoki ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilgan tuhmat va haqorat uchun og‘irroq jazo choralarini nazarda tutadi (3). Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekiston sudlari tomonidan 30 mingdan ortiq fuqaro tuhmat va haqorat uchun javobgarlikka tortilgan, ularning bir qismi blogerlar va media faollar bo‘lgan (4). Bu esa media sohasida huquqiy savodxonlik, etik me’yorlar va axborot madaniyatini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida ham so‘z erkinligi bilan bog‘liq qator moddalar mavjud bo‘lib, ular axborot xavfsizligi va shaxs huquqlarini himoya qilishni maqsad qiladi (5). Blogerlar esa jurnalistlardan farqli o‘laroq, rasmiy tahririyat yoki muharrir nazoratidan tashqarida faoliyat yuritadi. Shu bois, ular tomonidan tarqatilgan har qanday xabar uchun shaxsiy javobgarlik yuzaga keladi (6). Blogerlik faoliyati bugungi kunda ommaviy axborot vositasi darajasida ta’sir kuchiga ega. Ammo ularning huquqiy maqomi aniq belgilanmaganligi sababli, javobgarlik masalasida turli talqinlar mavjud. Ayrim hollarda blogerlar o‘z fikrlarini tanqid sifatida bildirsa-da, bu holatlar “tuhmat” sifatida baholanishi mumkin. Shu sababli qonunchilikda “haqqoniylik”, “tanqidiy fikr” va “axborot manipulyatsiyasi” tushunchalarini aniq farqlash lozim (7; 9). Xalqaro amaliyotda, xususan Yevropa Inson huquqlari sudi qarorlarida (10), axborot erkinligi bilan shaxs sha’ni o‘rtasidagi muvozanat “zarur demokratik ehtiyoj” mezoniga asosan belgilanadi. Ya’ni tanqidiy fikrlar, agar ular ijtimoiy manfaatga daxldor bo‘lsa, jinoyat emas, so‘z erkinligining bir qismi sifatida ko‘riladi. O‘zbekistonda esa ayrim hollarda blogerlar va jurnalistlar tanqidiy chiqishlari uchun javobgarlikka tortilayotgani kuzatiladi (4). Bu holatlar axborot maydonida huquqni qo‘llash bir xilligini ta’minlashni, “mediaetika”ni qonun darajasiga ko‘tarishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan, 2024-yilda O‘zbekiston Milliy mass-media assotsiatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan “Mediaetik kodeks” loyihasi bu borada muhim qadam bo‘ldi (8). Muqobil chora sifatida, Yevropa davlatlarida bo‘lgani kabi, tuhmat yoki noto‘g‘ri axborot holatlarida raddiya e’lon qilish yoki tuzatish kiritish amaliyotini joriy etish maqsadga muvofiq. Bu usul bir tomondan so‘z erkinligini cheklamaydi, ikkinchi tomondan esa shaxs sha’nini himoya qiladi (10). Kelgusida blogerlik faoliyatini alohida qonun bilan tartibga solish, jurnalist va blogerlar uchun yagona etik va huquqiy standartlarni joriy etish zarur (6; 8). ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 194 O‘zbekiston media makonida jurnalist va blogerlarning haqqoniylik tamoyiliga rioya etishi — nafaqat axloqiy, balki huquqiy majburiyatdir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha: Jurnalistlik faoliyati qonun bilan himoyalangan bo‘lsa-da, blogerlik faoliyati uchun maxsus huquqiy asos yetarli emas; Jinoyat va ma’muriy kodekslardagi tuhmat va haqorat moddalarining talqini ba’zan so‘z erkinligini cheklashga sabab bo‘lmoqda; Media sohasida professional etikani kuchaytirish va raddiya mexanizmlarini joriy etish lozim. Takliflar: 1. Blogerlik faoliyatini alohida qonun bilan tartibga solish. 2. Jurnalist va blogerlar uchun majburiy mediaetik kodeksni joriy etish. 3. Tuhmat va haqorat bo‘yicha jinoiy javobgarlikni yengillashtirib, raddiya mexanizmlarini kuchaytirish. 4. OAV va blogerlar uchun muntazam huquqiy va etik treninglarni yo‘lga qo‘yish. Ushbu chora-tadbirlar so‘z erkinligini cheklamasdan, jamiyatda axborot madaniyatini, ishonch va adolat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni. — Lex.uz, 2021. 2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. — 139–140-moddalar, Lex.uz, 2023. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 4-martdagi “Axborot xavfsizligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 4. “Oliy sud: 31 ming o‘zbekistonlik tuhmat va haqorat uchun sudlandi.” — Ozodlik radiosi, 22.11.2024. 5. Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks. — Lex.uz, 2022. 6. “Blogerlik faoliyatining huquqiy maqomi haqida.” — LegalClinic.uz, 2024. 7. Karimova D. Mediaetik kodeks va jurnalist mas’uliyati. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2022. 8. “O‘zbekiston Milliy mass-media assotsiatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan Mediaetik kodeks loyihasi.” — MMMA rasmiy sayti, 2024. 9. “Axborot erkinligi va shaxs qadr-qimmati muvozanati.” — Huquq va jamiyat jurnali, №2, 2023. 10. European Court of Human Rights. Case law on defamation and freedom of expression. — Strasbourg, 2020.