REVMATIK YURAK KASALLIKLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 213 UDK 81’42 (575.1) ABDUQAYUM YO’LDOSHEV ASARLARIDA BADIIY VOSITALARNING QO’LLANILISHI (LINGVOPOETIK TAHLIL ASOSIDA) Nadirova Maftuna Rustamovna Tilshunoslik so‘nggi yillarda badiiy matnning ichki strukturasi, ifoda tizimi va estetik qatlamlarini o‘rganishga alohida e’tibor qaratmoqda. Bu yo‘nalish — lingvopoetika deb ataladi. Lingvopoetika badiiy asarni nafaqat mazmunan, balki til birliklarining estetik, semantik va stilistik imkoniyatlari orqali tahlil qiladi. Zamonaviy o‘zbek nasrida bu jihatdan Abduqayum Yo‘ldoshev ijodi alohida o‘rinni egallaydi. Yozuvchi hikoyalarida inson ruhiyatining murakkab kechinmalari, ijtimoiy illatlar, axloqiy tanazzul va vijdon azobi tasvirlanadi. Shu bois uning asarlarida badiiy vositalar g‘oyaviy mazmunni chuqurlashtirish, estetik ta’sirni kuchaytirish vositasi sifatida faol qo‘llanadi. Tadqiqotning maqsadi — A. Yo‘ldoshev asarlari tilida badiiy vositalarning leksiksemantik, sintaktik va stilistik jihatdan qo‘llanish xususiyatlarini lingvopoetik tahlil asosida yoritishdan iborat. 1. Badiiy vositalar va ularning lingvopoetik tabiati Badiiy vositalar tilning estetik potensialini ochib beruvchi ifoda shakllaridir. Ular so‘zga qo‘shimcha ma’no, hissiy ohang, obrazlilik beradi va matnga o‘ziga xos badiiy joziba baxsh etadi. Tilshunoslikda badiiy vositalar leksik-semantik (metafora, metonimiya, epitet, simvol, tazod, ironiyа), sintaktik (takror, parallelizm, ritorik so‘roq, inversiya) va fonetik (assonans, alliteratsiya) turlarga ajratiladi. Lingvopoetik tahlilda bu birliklar so‘zning estetik funksiyasi nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Badiiy matnda so‘z ko‘chma ma’noda qo‘llanib, konnotativ, ya’ni hissiy va obrazli mazmun kasb etadi. Shu orqali yozuvchi o‘z uslubini yaratadi. Abduqayum Yo‘ldoshevning tili ana shunday estetik konnotatsiyaga boy, ramziy va falsafiy ohangga ega. 2. A. Yo‘ldoshev asarlari tili va uslubining lingvopoetik tahlili Yozuvchi tili semantik zichlik va ramziy ifoda bilan ajralib turadi. “Kasofat raqamlar” romanida “kasofat” so‘zi leksik ma’no kengayishi orqali insonning vijdon azobini bildiruvchi metaforik timsolga aylanadi. Bu yerda semantik siljish badiiy-estetik maqsadga xizmat qiladi. “Kasofat raqamlar” romanida “raqam” so‘zi metonimiya asosida qo‘llanadi — u inson qadriyatining raqamli tizimda yo‘qolishi, ruhiy begonalikni bildiruvchi belgiga aylanadi. Bu vosita orqali yozuvchi zamonaviy jamiyatda insoniylikning qadrsizlanishini ifodalaydi. “Puankare” asarida falsafiy terminlar bilan bir qatorda ritorik so‘roqlar, parallel sintaktik tuzilmalar keng qo‘llanadi: “Aql chegarasi bormi? Ruh ham hisob-kitobni biladimi?” kabi so‘roqlar nafaqat g‘oyaviy, balki intonatsion-emotsional yuk tashiydi. “Bezori” va “Mubtalo” hikoyalarida esa epitet va tashbehlar yordamida inson ruhiyatining buzilishi, jamiyatdagi befarqlik tasvirlanadi: “ko‘zlarida g‘azab uchquni”, “bo‘g‘ilgan ovoz”, “sokin dahshat” kabi birikmalar leksik obrazlilik yaratadi. “Pul jodusi” hikoyasida simvol va tazod vositalari markaziy o‘rin tutadi. “Pul” obrazi nafaqat moddiy qadriyat, balki ruhiy qulchilik timsoliga aylanadi. “Pul jodusi” birikmasi metaforik sintagma bo‘lib, u semantik jihatdan inson tafakkurining qulga aylanishini anglatadi. Yozuvchining sintaktik uslubi ham lingvopoetik xususiyatlarga boy. Ko‘p hollarda parallelizm, takror, inversiya vositalari matnning ichki ritmini ta’minlaydi. Bu hol Yo‘ldoshev uslubining intonatsion ohangdorligini kuchaytiradi. Masalan, takroriy qurilmalar orqali ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 214 dramatizm hissi yaratiladi: “Jimlik — dahshat, jimlik — kasofat, jimlik — odamning ichidagi bo‘shliqdir.” 3. Lingvopoetik xususiyatlarning umumiy bahosi Abduqayum Yo‘ldoshev tili badiiy-estetik nuqtai nazardan kompleks semantik tizimdir. Har bir so‘z o‘zining lug‘aviy ma’nosidan tashqari ramziy va hissiy ma’no yuklaydi. Til birliklarining bunday funksional kengayishi yozuvchining falsafiy-fikr doirasi va individual uslubini ko‘rsatadi. Yozuvchining lingvopoetik uslubida metaforik fikrlash yetakchi o‘rinni egallaydi. U ruhiy holatni tasvirlashda sintaktik ekspressivlik va leksik zichlikdan mohirona foydalanadi. Abduqayum Yo‘ldoshev asarlari tili o‘zbek badiiy prozasida lingvopoetik jihatdan serqatlam hodisa sifatida e’tirof etiladi. Uning badiiy vositalardan foydalanish usuli — tilning semantik imkoniyatlarini kengaytirish, ma’noga ramziy va hissiy ohang berish orqali estetik ta’sirni kuchaytirishdan iborat. Metafora, metonimiya, epitet, tazod, parallelizm, ritorik so‘roq kabi vositalar yozuvchi uslubining asosiy komponentlarini tashkil etadi. Shu jihatdan A. Yo‘ldoshev asarlari badiiy matn lingvopoetikasini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Nazarova, Z. (2019). Til va estetik tafakkur: lingvopoetik yondashuv. Toshkent: Fan. 2. Rasulov, N. (2020). Badiiy matn tahlili va til vositalari. Samarqand: SamDU. 3. Akhmanova, O. S. (2004). Slovar lingvisticheskikh terminov. Moskva: KomKniga. 4. Culler, J. (1975). Structuralist poetics: Structuralism, linguistics and the study of literature. London: Routledge. 5.Yo’ldoshev, A Kasofat raqamlar. – Toshkent: “Yangi asr avlodi” 2023 y. 6. Yo‘ldoshev, A. (2007). Puankare. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU. 7. Yo‘ldoshev, A. (2010). Boy. Toshkent: Yozuvchi.