"SODDADAN MURAKKABGA" TAMOYILI: MUHANDISLIK GRAFIKASI TA'LIMIDA DIDAKTIK O'YINLAR VA TEXNOLOGIK YONDASHUV

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 649 “SODDADAN MURAKKABGA” TAMOYILI: MUHANDISLIK GRAFIKASI TA'LIMIDA DIDAKTIK O‘YINLAR VA TEXNOLOGIK YONDASHUV 1Ko‘kiyev Boburmirzo Baxodir o‘g‘li, 2Fatulloyeva Hanifa Ilhom qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti p.f.f.d., dotsenti, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17439158 Annotatsiya. Ushbu maqolada taʼlim mazmunining evolyutsiyasi va uning jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliqligi tahlil qilingan. Tarixiy jarayonlarda taʼlim dastlab amaliy bilimlarni avloddan avlodga oʻtkazishga xizmat qilgan boʻlsa, keyinchalik madaniy va ilmiy bilimlar tizimlashtirilib, pedagogik nazariyalar shakllangan. Didaktik materializm, utilitarizm va K.D. Ushinskiy qarashlari taʼlim mazmuniga yangicha yondashuvlarni olib kirdi. XX asrda J. Dyui va V. Okun nazariyalari asosida individual ehtiyojlar va ijtimoiy talablarni uygʻunlashtirish jarayonlari boshlandi. Shuningdek, pedagogik texnologiyalar va didaktik oʻyinlar taʼlimni samarali, tizimli va ijodiy qilishda muhim omil sifatida koʻrsatildi. Maqolada taʼlimni loyihalash, natijaga erishish, oʻquvchini faol subyekt sifatida shakllantirish hamda bilimni quvonchli jarayon orqali mustahkamlashning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Annotatsiya. Ushbu maqolada taʼlim mazmunining evolyutsiyasi va uning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliqligi tahlil qilinadi. Tarixiy bosqichlarda taʼlim dastlab amaliy bilimlarni avloddan-avlodga oʻtkazish vositasi sifatida qaralgan boʻlsa, keyinchalik madaniy va ilmiy bilimlar tizimlashtirilib, pedagogik nazariyalar shakllangan. Didaktik yondashuvlar, utilitarizm, K.D. Ushinskiy va J. Dyui qarashlari asosida taʼlim mazmunini loyihalash, ijtimoiy ehtiyojlar va individual qiziqishlarni uygʻunlashtirish jarayonlari rivojlangan. Maqolada shuningdek pedagogik texnologiyalar, didaktik oʻyinlar va ijodiy metodlarning taʼlim samaradorligini oshirishdagi roli yoritiladi. Abstract. This article analyzes the evolution of educational content and its interrelation with social development. At the early stages, education served primarily as a means of transmitting practical knowledge across generations. Later, cultural and scientific knowledge was systematized, giving rise to pedagogical theories. Didactic approaches, utilitarianism, and the ideas of K.D. Ushinsky and J. Dewey contributed to the development of curriculum design, integrating social needs with individual interests. The article also highlights the role of pedagogical technologies, didactic games, and creative methods in increasing the effectiveness of education. Аннотация. В данной статье рассматривается эволюция содержания образования и его связь с общественным развитием. На ранних этапах образование рассматривалось как средство передачи практических знаний из поколения в поколение. Позднее культурные и научные знания были систематизированы, что способствовало формированию педагогических теорий. Дидактические подходы, утилитаризм, идеи К.Д. Ушинского и Дж. Дьюи стали основой для проектирования содержания образования, объединяющего социальные потребности и индивидуальные интересы. В статье также INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 650 освещается роль педагогических технологий, дидактических игр и творческих методов в повышении эффективности обучения. Kalit so‘zlar: Taʼlim mazmuni, tarixiy taraqqiyot, didaktik nazariyalar, qomusiylik, utilitarizm, pedagogik texnologiya, taʼlimni loyihalash, natijaga yo‘naltirish, didaktik o‘yinlar, ijodiy yondashuv, muhandislik grafikasi, chizmachilik. Keywords: Educational content, historical development, didactic theories, encyclopedism, utilitarianism, pedagogical technology, curriculum design, outcome-based approach, didactic games, creative approach, engineering graphics, technical drawing. Ключевые слова: Содержание образования, историческое развитие, дидактические теории, энциклопедизм, утилитаризм, педагогическая технология, проектирование обучения, ориентация на результат, дидактические игры, творческий подход, инженерная графика, черчение. Taʼlim mazmunining evolyutsiyasi: Tarixiy taraqqiyot va zamonaviy yondashuvlar. Taʼlim mazmunining rivojlanishi jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan. Dastlabki davrlarda taʼlim insonlarning hayotiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan amaliy bilimlardan iborat edi. Masalan, ov qilish, dehqonchilik yoki hunarmandchilik kabi koʻnikmalar avloddan avlodga oʻtkazilgan. Vaqt oʻtishi bilan ijtimoiy taraqqiyot taʼlimning madaniy funksiyasini yuzaga keltirdi, bilimlar tizimlashtirildi va ularga boʻlgan munosabat oʻzgardi. Aholining barcha qatlamlari uchun bilim olish imkoniyatlari har xil boʻlgan davrlar ham boʻldi. Hukmron sinflar umummadaniy va takomillashib boruvchi bilimlarga oʻz monopoliyasini oʻrnatgan boʻlsa, oddiy xalq faqat kundalik turmushda zarur boʻladigan amaliy bilimlarni oʻzlashtirgan. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida pedagogika fani taʼlim mazmunining asosiy nazariyalarini belgilab berdi. Ulardan biri didaktik materializm yoki qomusiylik (ensiklopedizm) deb nomlangan. Bu nazariyaning asosiy maqsadi oʻquvchilarga iloji boricha koʻproq maʼlumot berish edi. Chex pedagogi Yan Amos Komenskiy shu gʻoyani yoqlagan va butun umrini oʻquvchilar uchun barcha zaruriy bilimlarni oʻz ichiga olgan darslik yaratishga bagʻishlagan. Uning bu gʻoyasi bugungi kunda ham dolzarb, chunki keng qamrovli bilimlar zamin yaratadi. Ikkinchi nazariya esa didaktik formalizm yoki didaktik utilitarizm deb atalgan. Bu nazariya taʼlim mazmunini oʻquvchining qobiliyatlarini va bilishga boʻlgan qiziqishini rivojlantirish vositasi sifatida koʻrgan. Uning mohiyati shundaki, bir sohada olingan bilim va koʻnikmalar boshqa sohalarga ham koʻchishi mumkin. Bu nazariya oʻquvchini passiv bilim oluvchidan faol subyektga aylantirishga intilgan. Rus pedagogi K.D. Ushinskiy esa ushbu ikki qarashni birlashtirish gʻoyasini ilgari surgan. Uning fikricha, maktab insonni ham bilimlar bilan boyitishi, ham bu bilimlardan amalda foydalanishni oʻrgatishi lozim. Bu yondashuv keyingi pedagogik konsepsiyalarning rivojlanishiga zamin yaratgan. XX asrda Amerikada J. Dyui tomonidan didaktik utilitarizm konsepsiyasi paydo boʻldi. Uning gʻoyasiga koʻra, oʻquv fanlari oʻquvchilarning individual va ijtimoiy faoliyati bilan bogʻliq boʻlishi kerak. Bu taʼlimda oʻquvchilarga maksimal darajada erkinlik berilishiga olib keldi, jumladan, majburiy va fakultativ fanlarni tanlash imkoniyati paydo boʻldi. Bu tizim oʻquv jarayonini talabaning shaxsiy ehtiyojlariga moslashtirishga qaratilgan edi. Polshalik olim V. Okun esa funktsional materializm nazariyasini ishlab chiqdi, uning asosida bilimning faoliyat INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 651 bilan uzviy bogʻliqligi yotar edi. Bu nazariyada jamiyatning taʼlimga qoʻygan talablari va oʻquvchilarning individual talablarining birlashuvi yaqqol sezilib turadi. Pedagogik texnologiyalar: Taʼlimni loyihalash va natijaga erishish. XX asr oʻrtalaridan boshlab, ayniqsa 1980-yillardan keyin, pedagogik texnologiyalar deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarni qamrab oldi. Bu yondashuv oʻqitish jarayonini aniq, tizimli va takrorlanuvchan xarakterga ega boʻlishini taʼminlaydi. Pedagogik texnologiya — bu oʻqituvchining shaxsiy mahoratiga bogʻliq boʻlmagan holda pedagogik muvaffaqiyatni kafolatlay oladigan oʻquv jarayonini loyihalashdir. Pedagogik texnologiyalar avvalo umumiy taʼlim maqsadlarini fan va mavzular miqyosidagi aniq maqsadlarga ajratadi. Keyin, shu maqsadlarga muvofiq ravishda, oraliq va yakuniy baholash usullari (testlar) tuziladi. Taʼlim jarayonining butun mazmuni aniq belgilangan yakuniy maqsadga erishishga qaratiladi. Bu tizim oʻqituvchiga turli xil didaktik vositalar va usullardan foydalanish erkinligini beradi. Eng muhimi, yakuniy natijaga erishish kafolatlanishi lozim. Shuningdek, oʻqitish natijalariga qarab oʻquv jarayoni mazmuniga tuzatishlar kiritib boriladi, bu esa boʻlajak oʻquv jarayonini yanada samarali loyihalashga yordam beradi. YuNESKO tomonidan maʼqullangan bu texnologiyalar jahonning 27 dan ortiq mamlakatida joriy etilgan va ularda taʼlim natijalari sezilarli darajada oshgan. Masalan, Janubiy Koreyada pedagogik texnologiyalar asosida oʻqitilgan 5000 nafar oʻquvchining 75%i anʼanaviy usulda eng yuqori natijaga erishgan oʻquvchilar darajasidagi koʻrsatkichlarga erishgan. Bu shuni anglatadiki, pedagogik texnologiyalar oʻquv materialining asosiy qismini talabaning mustaqil oʻzlashtirishiga oʻtkazib, uning faolligi va masʼuliyatini oshiradi. Bu esa darsxonadagi soatlarni keskin kamaytiradi. Didaktik oʻyinlar: Taʼlimni quvonchli qilish sanʼati Taʼlim jarayonining samaradorligini oshirishdagi yana bir muhim vosita bu didaktik oʻyinlardir. Oʻyin bolaning tabiiy hamrohi boʻlib, u orqali dunyoni, mehnatni, tevarak-atrofni biladi va tarbiyalanadi. Didaktik oʻyinlar esa bilishning u yoki bu mazmunini, oʻyinning borishini belgilaydigan harakatlarni bajarishga qaratadigan aqliy va irodaviy urinishlarni tashkil etadi. Bu oʻyinlar orqali bolalarda tahlil qilish, taqqoslash, xulosa chiqarish kabi asosiy fikrlash jarayonlari takomillashadi. Didaktik oʻyinlarning tarbiyaviy va amaliy ahamiyati: Bilimni mustahkamlash: Oʻyinda faol qatnashgan oʻquvchi bilimni zavq va hayajon bilan oʻzlashtiradi. Bunday bilim puxta boʻlib, oʻquvchining xotirasida koʻp yillar saqlanadi. Shaxsiy xususiyatlarni rivojlantirish: Oʻyinlar bolalarda rostgoʻylik, ziyraklik, chaqqonlik, bardoshlilik, tadbirkorlik va gʻalabaga intilish kabi fazilatlarni shakllantiradi. Jamoaviy oʻyinlarda ular oʻrtoqlik, bir-birini himoya qilish va jamoachilik tuygʻusini rivojlantiradilar. Mustaqillikka undash: Oʻyinlar oʻquvchini oʻzini oʻzi idora qilishga, oʻz imkoniyatlarini sinab koʻrishga undaydi. Bu esa ularda mustaqil harakat qilish va oʻziga ishonish tuygʻusini kuchaytiradi. Didaktik oʻyinlarga qoʻyiladigan talablar: 1. Muvofiqlik: Oʻyinlar oʻquv predmetlari boʻyicha dastur materialiga va oʻquvchining yoshiga mos boʻlishi lozim. 2. Maqsadlilik: Oʻyinning maqsadi aniq boʻlishi kerak. Bu oʻquvchining fikrini maqsadli yoʻnalishga solishga yordam beradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 652 3. Tizimlilik: Oʻyinlarni tanlashda izchillikka rioya qilish zarur, yaʼni soddadan murakkabga tamoyiliga amal qilish kerak. 4. **Faollik: Oʻyin butun sinfning, har bir oʻquvchining faol ishtirokini taʼminlashi lozim. Oʻquvchi oʻz navbatini uzoq kutishi oʻyinga boʻlgan qiziqishini susaytirishi mumkin. 5. Oʻqituvchi mahorati: Oʻyinning samarali oʻtishi koʻproq oʻqituvchining mahoratiga bogʻliq. U bolalar psixologiyasini tushunishi va darsga zavq-shavq uygʻotuvchi oʻyin elementlarini kiritishi kerak. Oʻyinlar nafaqat darsda, balki darsdan tashqari tadbirlarda ham qoʻllanilishi mumkin. Ayniqsa, chizmachilik kabi darslarda oʻquvchilar tez zerikishi mumkin boʻlgani uchun, qisqa muddatli didaktik oʻyinlar ularni qayta faollashtirishga yordam beradi. Oʻyin orqali oʻzlashtirilgan bilim hayajon bilan oʻzlashtirilganligi sababli, uzoq yillar davomida xotirada saqlanadi va amalda qoʻllanilishi oson boʻladi. Xulosa: Taʼlim — uzluksiz izlanish va takomillashuv. Yuqorida aytilganlarning barchasidan koʻrinib turibdiki, taʼlim doimiy rivojlanish jarayonidir. Yan Amos Komenskiy tomonidan ilgari surilgan taʼlimni texnologiyalashtirish gʻoyasi 300 yil oʻtib, XX asrda oʻzining amaliy ifodasini topdi. Oʻqitish texnologiyasi, taʼlim texnologiyasi va pedagogik texnologiya kabi tushunchalar bugungi kunda taʼlim fanining ajralmas qismiga aylangan. Pedagogik texnologiyalar va didaktik oʻyinlar zamonaviy taʼlimga tizimlilik, samaradorlik va ijodiy yondashuvni olib kirib, oʻquvchilarni ertangi kunning talablariga tayyorlashda muhim rol oʻynamoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. ugli Kokiyev, Boburmirzo Bahodir. "Chizmachilik darslarida hammolik o'rganish texnologiyalaridan foydalanish". Galaxy xalqaro fanlararo tadqiqot jurnali 10.11 (2022): 212-215. 2. ugli Kokiyev, B. B. (2022). Chizma darslarida hammolik o'rganish texnologiyalaridan foydalanish. Galaxy xalqaro fanlararo tadqiqot jurnali , 10 (11), 212-215. 3. Baxodir o‘g K. B. et al. Yordamchi proyeksiyalash usulining proyeksiyalash usullaridan farqli jixatlari //E Conference Zone. – 2022. – С. 327-328. 4. Baxodir o‘g, K. K. B. (2022, June). Yordamchi proyeksiyalash usulining proyeksiyalash usullaridan farqli jixatlari. In E Conference Zone (pp. 327-328). 5. Ko‘kiyev, Boburmirzo. "Chizmachilik va chizma geometriya fanlarining bugungi kundagi muammolari." Pedagogs jurnali 2.2 (2022): 4-7. 6. Ko‘kiyev, B. (2022). Chizmachilik va chizma geometriya fanlarining bugungi kundagi muammolari. Pedagogs jurnali, 2(2), 4-7. 7. Ko‘kiyev B. Chizmachilik va chizma geometriya fanlarining bugungi kundagi muammolari //Pedagogs jurnali. – 2022. – Т. 2. – №. 2. – С. 4-7. 8. Baxodir o‘g, Ko‘kiyev Boburmirzo. "Chizmachilik va chizam geometriya fanlarini o’qitishdagi ba’zi muammolar." Yangi o'zbekistonda milliy taraqqiyot va innovasiyalar (2022): 268-271. 9. Baxodir o‘g, K. K. B. (2022). Chizmachilik va chizam geometriya fanlarini o’qitishdagi ba’zi muammolar. Yangi o'zbekistonda milliy taraqqiyot va innovasiyalar, 268-271. 10. Kukiev, B. B. U. (2020). Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini rivojlanish tarixi. Academic research in educational sciences, (3), 309-314. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 653 11. Kukiev, Boburmirzo Bahodir Ugli. "Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini rivojlanish tarixi." Academic research in educational sciences 3 (2020): 309-314. 12. Kukiev B. B. U. Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini rivojlanish tarixi //Academic research in educational sciences. – 2020. – №. 3. – С. 309-314. 13. Ko'kiyev, J. S., Bekqulov Q.Sh. (2021). Muhandislik grafikasi fanlarini boshqa fanlar bilan bog'liqligi. academic research in educational sciences, 2(3), 34-39. 14. Singh R. R., Kumar K., Bagchi G. te Effectiveness of Computer Aided Instruction (CAI) as a Supplementary Tool for Teachers in Classroom Teaching. 15. Sampedro, G. A., Rachmawati, S. M., Ugli, K. S. D., Kim, D. S., & Lee, J. M. SimuPrint: A Printing Path Simulation Tool for Additive Manufacture. 16. Rahimova X. R. O’zbekistonda zamonaviy va milliy tasviriy san’atida ayol va ona obrazi yaratilgan rassomlar asarlarini tahlil qilish //Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 765-770. 17. Bo L. N. Web-Based Learning Environment and Effectiveness of Zoom Classes: The Moderating Role of Teacher Attitude in Online Setting //Higher Education and Oriental Studies. – 2021. – Т. 1. – №. 1. 18. Kokiyev, B.B. (2020). Present-day problems of drawing science. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (4), 203-205. 19. Valiev, A’zamjon Ne’matovich. “Oddiy geometrik shakllarning istiqbolli xususiyatlari va uni o‘rganishdagi masalalar haqida”. Central asian journal of nazariy va amaliy fanlar 2.4 (2021): 54-61. 20. Boburmirzo, Kukiev., Achilov, Nurbek, Norboy o‘g‘li & Bekqulov, Qudrat, Shaydulloyevich. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Science. 7 (12), 49-54-220. 21. Shaydulloyevich, B. K. (2020). Increasing students’ graphic literacy through teaching the sciences of drafting and descriptive geometry. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (4), Part II, 75-78. 22. Achilov N N., Ko’kiyev.B.B., Bekqulov.Q.Sh., Yaqqol atsvirlarni bajarishda AutoCAD dasturidan foydalanib loyihalash, Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 2, 122-125. 23. Ko'kiyev, J. S., Bekqulov Q.Sh. (2021). Muhandislik grafikasi fanlarini boshqa fanlar bilan bog'liqligi. academic research in educational sciences, 2(3), 34-39. 24. Kukiev, B., O‘g‘li, N. N. & Shaydulloyevich, B. Q. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 7 (12), 49-54. 25. Boburmirzo, Kukiev., Achilov, Nurbek, Norboy o‘g‘li & Bekqulov, Qudrat, Shaydulloyevich. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Science. 7 (12), 49-54-220. 26. Shmidt, Murodov va Boburmirzo Kokiyev. “Pozitsion masalalarni yechishda yordamchi proyeksiya usulining afzalligi”. Jamiyat va innovatsiyalar 2.2/S (2021): 555-559. 27. Ko, Boburmirzo Baxodir O'G'Li. "Chizmalarini yaqqol tasvirlarini davolash usullari." Fan va ta’lim 2.4 (2021): 112-118. 28. Ko‘kiyev, B. (2024). Muhandislik grafikasi fanlarini 3d modellar orqali o‘qitishning amaliy ahamiyati. Journal of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 2(7), 210–216. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/journal-science-innovative/article/view/36058. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 654 29. Kukiyev, Boburmirzo. «Talablarning loyihalash qobiliyatini rivojlantirish usullari». G'arbiy Evropa zamonaviy eksperimentlar va ilmiy usullar jurnali 2.6 (2024): 73-79. 30. Ko‘kiyev, Boburmirzo. "Loyihalashtirish va proyeksiyalash usullari haqida." International scientific and practical conference on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions”. Vol. 1. No. 01. 2023. 31. Ko‘kiyev B.B. Chizmachilik o‘qitish metodikasi / o‘quv qo‘llanma 2022 128 b. 32. Kukiev Boburmirzo Baxodir ogli. Coordinate students project capabilities foydalanib from usullari revival methodology improvement monograph. 2025. 182 b. 33. Ko‘kiyev B.B. Chizma geometriya / darslik 2022 128 b. 34. Ko‘kiyev B.B. Chizmachilik / o‘quv qo‘llanma. 2022 128 b.