CHIZMACHILIK FANINI OʻQITISHDA 3D MODELLASHTIRISHNI AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 681 CHIZMACHILIK FANINI OʻQITISHDA 3D MODELLASHTIRISHNI AHAMIYATI Maxmudova Farangis Alimardon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Muhandislik grafikasi va dizayn nazariyasi” 1-kurs magistiranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17439265 Annotatsiya. Maqolada o‘quv jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Xususan, ta’lim jarayonida ta’lim samaradorligini oshirish vositasi sifatida AKT ning imkoniyatlari bayon etilgan. Kalit so‘zlar: axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), kompyuter texnologiyalari, o‘quv jarayoni, bilimlarni tizimlashtirish. Bu zamon talablariga javob beradigan dolzarb va muhim mavzu bo‘lib, pedagogika va texnologiyani integratsiyalashgan holda ta’lim jarayonini yangi bosqichga ko‘tarishni maqsad qilgan. Ushbu mavzuni tanlashning bir qancha asosiy sabablari va zaruriyati mavjud. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, xususan, kompyuter dasturlari, 3D modellashtirish, virtual reallik va boshqa ilg‘or vositalar o‘qitish jarayonida muhim o‘rin tutadi. O`quv jarayonlarida va ishlab chiqarishda montaj ishlari chizmalarining ahamiyati katta. Ushbu chizmalar nafaqat dizaynerlar va muhandislar uchun, balki talabalarga texnik ko‘nikmalarni o‘rgatish, ishlab chiqarish jarayonlarini tushunish va sifat nazorati uchun ham muhim vositadir. Bugungi kunda chizmachilik fani nafaqat an’anaviy qo‘lda chizma chizish usullari bilan, balki zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida ham o‘qitilmoqda. Xususan, 3D modellashtirish dasturlari (AutoCAD, SolidWorks, Autodesk Inventor, va boshqalar) chizmachilik fanida katta o‘rin egallab, talabalarning fazoviy tasavvurlarini shakllantirish, detallar tuzilishini tushunish va yig‘ish jarayonlarini ko‘rgazmali tarzda o‘rganishga imkon beradi. 3D modellashtirishning chizmachilik fanidagi o‘rni. Ko‘rgazmalilik, uch o‘lchamli modellar yordamida detallarni aylantirish, kesish, ichki tuzilishini ko‘rish mumkin. Fazoviy fikrlashni rivojlantirish, talabalar murakkab shakllarni turli rakurslarda ko‘rib, fazoda tasavvur qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Yig‘ish jarayonini tushuntirish, yig‘ma birliklarning qanday qilib umumiy konstruktsiyaga birlashishini bosqichma-bosqich animatsiya qilish mumkin. Nazariya va amaliyot integratsiyasi, an’anaviy 2D chizmalarda aks ettirilgan bilimlarni 3D muhitda sinovdan o‘tkazish, tekshirish imkoniyati mavjud. 3D modellardan foydalanishning texnologik bosqichlari. Detallarni modellashtirish, har bir detal dastur yordamida uch o‘lchamli shaklda quriladi. Yig‘ma birlik yaratish, alohida detallar yig‘ish jarayonida birlashtiriladi va mexanizmlar to‘liq ko‘rinishga keladi. Kesim va proyeksiyalarni olish, 3D modellar asosida 2D chizmalar avtomatik tarzda hosil qilinadi. Vizualizatsiya va animatsiya, harakatlanish, aylanish va boshqa funksiyalar orqali real ishlash jarayoni namoyish etiladi. O‘quvchi ishtiroki talaba mustaqil ravishda modellashtiradi, chizmalar tuzadi va ulardan taqdimot materiallari tayyorlaydi. O‘qitish texnologiyasi interaktiv metodlar, talabalar 3D modellar bilan ishlash orqali dars jarayonida faol ishtirokchi bo‘ladi. Individual topshiriqlar, har bir o‘quvchiga murakkabligi bo‘yicha farqlangan detallar berilib, ularni modellashtirish orqali mustaqil ishlash ko‘nikmalari INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 682 shakllantiriladi. Virtual laboratoriyalar, onlayn platformalarda 3D modellarni yaratish va almashish imkoniyati mavjud. Gamifikatsiya elementlari, 3D modellashtirish topshiriqlarini bosqichma-bosqich yechish orqali o‘quvchilarning motivatsiyasi oshiriladi. Yig'ish chizmalarining asosiy ahamiyatini quyidagicha umumlashtirish mumkin: Yig'ish chizmalarini o‘rganish o‘quvchilarga ish jarayonlarini va texnik jihozlarning bir-biri bilan bog'lanishini tushunishga yordam beradi. Bu jarayonda o‘quvchilar 3D modellar yordamida yig‘ish jarayonini tasavvur qiladilar va chizmalar orqali strukturaviy xususiyatlarni yaxshiroq tushunadilar. Uning qismlari va tuzilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. 3D modellar orqali o`quvchilar ob'ektni yig`ish tartibini, qismlar o`rtasidagi munosabatni aniqroq ko`rishlari mumkin. a) b) 3D modellashtirish, talabalar AutoCAD dasturlari bilan ishlashni o‘rganadilar, bu esa ularni zamonaviy sanoat texnologiyalari va ishlab chiqarish jarayonlariga tayyorlashga yordam beradi. To‘g'ri va to‘g'ri yig'ish chizmalari ishlab chiqarishda muhim ahamiyatga ega. Har bir qismning o‘lchamlari va joylashishini ko‘rsatish noaniqliklarni kamaytiradi va yig'ish jarayonida vaqtni tejaydi (2-rasm). • Xatolardan qochish : Yig'ish chizmalarida xatolar ishlab chiqarish yoki yig'ishda jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin. Yig'ish chizmalarini to‘g'ri tayyorlash va tekshirish ushbu xatolarning oldini olishga yordam beradi. • Aloqa vositasi : Yig'ish chizmalarida barcha qismlar va tafsilotlar, shuningdek ularni yig'ish tartibi aniq ko‘rsatilgan. Bu ishlab chiqarish guruhiga yoki montaj mutaxassislariga o‘z vazifalarini aniq tushunishga yordam beradi. • Sifat nazorati: Ishlab chiqarishda sifatli yig'ish chizmalariga ega bo‘lish yuqori sifatli ishlab chiqarishni ta'minlashga yordam beradi. Yig'ish jarayonida aniq belgilangan qismlar va yig'ish tartiblari ishlab chiqarish sifati va izchilligini yaxshilaydi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 683 2-rasm 3D modellar yig'ish jarayonini ko‘rsatishda muhim vositadir. Ular nafaqat qismlarni ko‘rish va tushunish, balki yig'ish jarayonlarini deyarli simulyatsiya qilish imkonini beradi. Yig'ilgan birliklarning 3D modelini tayyorlash jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: • Modellashtirish: 3D modellashtirish dasturi yordamida yig'ish birligining har bir qismini individual modellashtirish. Ushbu bosqichda qismlar va detallarning aniq o‘lchamlari va geometrik shakllari aniqlanishi kerak. • Yig'ish va joylashtirish : barcha qismlar bir-biriga qanday mos kelishini va ular orasidagi aloqalarni aniqlash. Bunday holda, to‘g'ri ulanish va o‘zaro joylashuv muhim ahamiyatga ega. • Simulyatsiya : 3D modelda yig'ish jarayonini sinab ko‘rish, qismlarning mosligini va mosligini tekshirish. Ushbu jarayon xato va muammolarni aniqlash imkoniyatiga ega. • Loyihalash : 3D modeldagi qoralamalar yig'ish jarayonida ishlatilishi kerak bo‘lgan barcha tafsilotlarni, o‘lchovlarni va moddiy ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi. Yig'ilgan birliklar - har bir qismi alohida ishlov beriladigan va yig'ilgan birlik sifatida birlashtirilgan bir nechta qismlarni o‘zaro bog'lash orqali tashkil etilgan mexanik qurilmalar. AutoCAD dasturida yig'ilgan birliklarning eskizini tayyorlash va ishchi chizmasini bajarish mexanik konstruktsiyalarni yaratishda aniq o‘lchamlar va geometrik shakllardan foydalanishni talab qiladi (ab-rasm 3). Ushbu maqolada biz AutoCAD-da yig'ish birligi detallarini eskiz qilish va ishchi chizma yaratish jarayonini ko‘rib chiqamiz. a) b) Bu jarayon asosiy bosqichdir mexanik dizayn, har bir detalning geometrik shakli, o‘lchamlari va boshqa texnik xususiyatlari aniqlanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 684 AutoCADda montaj detallari va ishchi chizmalarini eskiz qilish mexanik tuzilmalarni samarali ishlab chiqishda muhim qadamdir . Eskizni to‘g'ri va to‘g'ri yaratish uchun turli xil vositalar va usullardan foydalanish va AutoCAD dasturida professional chizmalar yaratish kerak. Birgalikda bu jarayonlar mexanik qismlarni loyihalash va ishlab chiqarish sifatini yaxshilashga yordam beradi. Yig'ish detallarini chizish tugagandan so‘ng, ular uchun zarur bo‘lgan texnik xususiyatlar, materiallar va ishlab chiqarish jarayonlari aniq belgilanadi. ISHLATILGAN ADABIYOTLAR 1. Rixsiboyev T. KOMPYUTER GRAFIKASI O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi tomonidan nashr etilgan, T.; 2006 yil 2. Sh.K. Murodov. E.M.Mirzayev Hayitov. JM (2021). Opredelia parametrov otsekov poverkhnostey vtorogo poryadka po zadannomu ob'emu sentiral Osiyo matematika nazariyasi va kompyuter fanlari jurnali. Mug'allim ham qopqoqsiz ta'lim beradi, 02-jild 05son. ISSN 2660-5309. 3. Hayitov. JM (2022). Muhandislik grafikasini axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida o‘qitish orqali o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini oshirish. Fan va ta'lim ilmiy jurnali . ISSN 2181-0842 . 3-JIM, 11-son .