AUTOCAD DASTURI IMKONIYATLARI VA TA'LIM TIZIMIDAGI AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 685 AUTOCAD DASTURI IMKONIYATLARI VA TA’LIM TIZIMIDAGI AHAMIYATI 1Ozodboyev Ismoil Odilboyevich, 2Yo‘lchiyev Mansur Farhod o‘g‘li 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti “Muhandislik va kompyuter grafikasi” kafedrasi o‘qituvchisi, 2talaba https://doi.org/10.5281/zenodo.17439274 Annotatsiya. Ushbu maqolada AutoCAD dasturining tarixiy shakllanishi, uning asosiy imkoniyatlari hamda ta’lim tizimida va ishlab chiqarish jarayonida tutgan o‘rni yoritilgan. Dasturdan foydalanish nafaqat muhandislik grafikasida samaradorlikni oshirish, balki talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda ham muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlangan. Shuningdek, AutoCAD dasturining 2D chizmalar yaratish, 3D modellashtirish, parametrik tahrirlash va vizualizatsiya imkoniyatlari alohida ko‘rib chiqilgan. Maqola muhandislik, arxitektura, qurilish va dizayn sohalarida AutoCAD dasturining keng qo‘llanishi hamda uning ta’lim jarayonidagi metodik ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar: AutoCAD, muhandislik grafika, 2D chizma, 3D modellashtirish, ta’lim tizimi, arxitektura, qurilish, dizayn, parametrik tahrirlash, vizualizatsiya. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar ta’lim, ishlab chiqarish va muhandislik sohalarining ajralmas qismiga aylangan. Shulardan eng muhimlaridan biri – AutoCAD dasturidir. Ushbu dastur kompyuter yordamida loyihalash (CAD – Computer Aided Design) tizimlarining yetakchi vakili bo‘lib, muhandislik grafikasi, arxitektura, qurilish, mashinasozlik, elektrotexnika va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llaniladi. AutoCAD dasturining tarixiy rivojlanishi AutoCAD dasturi 1982-yilda Autodesk kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, dastlabki versiyasi oddiy ikki o‘lchamli grafik chizmalarni yaratish uchun mo‘ljallangan edi. Keyingi yillarda dastur tezkor rivojlanib, uch o‘lchamli (3D) modellashtirish imkoniyatlari, parametrik chizmalar, vizualizatsiya va animatsiya funksiyalari bilan boyitildi. Hozirgi kunda AutoCAD’ning turli versiyalari mavjud bo‘lib, ular o‘zida zamonaviy muhandislik va dizayn talablariga javob bera oladigan keng imkoniyatlarni mujassam etadi. AutoCAD dasturining asosiy imkoniyatlari 2D chizmalar yaratish – chiziqlar, aylana, yoy, ko‘pburchak, proyeksiya va boshqa grafik elementlarni aniq va tezkor chizish. 3D modellashtirish – murakkab geometrik jismlarni yasash, kesim, kesish va vizual ko‘rinishlarini shakllantirish. Parametrik tahrirlash – chizmada kiritilgan o‘lchamlar o‘zgartirilganda avtomatik ravishda shaklning qayta moslanishi. Vizualizatsiya va renderlash – 3D obyektlarni real ko‘rinishda tasvirlash va taqdimotlar uchun sifatli tasvirlar olish. Hujjatlashtirish – texnik hujjatlar, spetsifikatsiyalar va loyihaviy chizmalarni xalqaro standartlarga muvofiq tayyorlash. Moslashuvchanlik – foydalanuvchining ehtiyojiga ko‘ra interfeysni sozlash, turli tillarda ishlash imkoniyati. AutoCAD dasturi 2D chizmalar yaratishda juda keng imkoniyatlarga ega bo‘lib, u muhandislik, qurilish, arxitektura, mashinasozlik, elektr texnologiyalari va boshqa ko‘plab INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 686 sohalarda qo‘llaniladi. Quyida AutoCAD dasturining 2D chizmalar yaratishdagi asosiy imkoniyatlari keltiriladi: Geometrik obyektlar yaratish Chiziqlar (Line), yoylar (Arc), doiralar (Circle), ellipslar (Ellipse), ko‘pburchaklar (Polygon), spline chiziqlar (Spline) kabi geometrik shakllarni aniq o‘lchamlarda chizish. Polyline yordamida murakkab konturlarni yagona obyekt sifatida hosil qilish. O‘lchash va belgilash imkoniyatlari Dimension vositalari orqali uzunlik, burchak, radius, diametr va koordinatalarni ko‘rsatish. O‘lchamlarning avtomatik yangilanishi (chizma o‘zgarsa, o‘lcham ham mos ravishda yangilanadi). Chizmalarni tahrirlash vositalari Move, Copy, Rotate, Mirror, Scale kabi buyruqlar yordamida obyektlarni ko‘chirish, ko‘paytirish, aylantirish va o‘lchamini o‘zgartirish. Trim, Extend, Fillet, Chamfer, Offset vositalari orqali obyektlarni qisqartirish, uzaytirish, qirralarni yumaloqlash yoki qirqish. Layer (qatlamlar) bilan ishlash. Har bir obyektni alohida qatlamda saqlash imkoniyati. Qatlamlarga turli rang, chiziq qalinligi, chiziq turi berish. Chizmalarni tartibli va oson boshqariladigan qilish. Matn va yozuvlarni qo‘shish Text va text vositalari yordamida izohlar, texnik shartlar, belgilashlar kiritish. Turli shriftlar, o‘lchamlar, formatlash imkoniyatlari. Shtrixovka va to‘ldirish (Hatch) Turli materiallarni ifodalash uchun shtrixovka qo‘shish (masalan, metall, beton, yog‘och). Rastrli yoki gradient to‘ldirish imkoniyatlari. Bloklar va kutubxona tez-tez ishlatiladigan elementlarni blok sifatida yaratish va qayta-qayta foydalanish. Tayyor kutubxona elementlaridan (esik, deraza, vint, gayka va boshqalar) foydalanish. Chizmalarni masshtablash va chiqarish. Layout va Viewport vositalari orqali chizmalarni turli masshtablarda chiqariladi. Chizmalarni PDF, PNG, JPEG yoki DWG formatida saqlash uchun Plot (printer/plotter) yordamida qog‘ozga chop etiladi. AutoCAD ning ta’lim tizimidagi o‘rni Texnologik ta’lim yo‘nalishida AutoCAD dasturidan foydalanish talabalar kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Dastur: talabalarni muhandislik grafikasiga chuqurroq jalb etadi; 3D modellashtirish orqali ijodkorlik va texnik tafakkurni rivojlantiradi; amaliy mashg‘ulotlarda real ishlab chiqarish muhitiga yaqinlashish imkonini beradi; zamonaviy mehnat bozorida raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi. AutoCAD dasturining ishlab chiqarishdagi qo‘llanilishi Arxitektura va qurilish – turarjoy binolari, sanoat inshootlari, shaharsozlik loyihalari; Mashinasozlik – mashina detallari, mexanizmlar, konstruksiyalarni loyihalash; Elektrotexnika – elektr sxemalari, kabel tarmoqlari, texnologik uskunalar; Dizayn va interyer – mebel, dekorativ elementlar, interyer loyihalari. AutoCAD dasturi nafaqat chizmalarni yaratish, balki ularni 3D muhitda modellashtirish, vizualizatsiya qilish va xalqaro standartlar darajasida hujjatlashtirish imkonini beruvchi kuchli vosita hisoblanadi. Uni ta’lim tizimida qo‘llash orqali bo‘lajak muhandis va texnolog o‘qituvchilarining kasbiy-grafik kompetentligini rivojlantirish mumkin. Shunday ekan, AutoCAD – zamonaviy ta’lim va ishlab chiqarishning eng muhim dasturiy vositalaridan biridir. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 687 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Rixsiboyev T. «Kompyuter grafikasi», -T.: «Tafakkur qanoti». 2012-y. 2. Ro‘ziyev E.I., Ashirboyev A.O. «Muhandislik grafikasini o‘qitish 3. Qirg‘izboyev Yu. «Mashinasozlik chizmachilik kursi». -T.: «O‘qituvchi».1989-y. 4. Odilboyevich, O. I. (2025). CHIZMACHILIK FANINI O ‘QITISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH ORQALI DARS SAMARADORLIGINI OSHIRISH. ИКРО журнал, 15(02), 587-588. 5. Ozodboyev, I. O. (2022). DRAWING ASSEMBLY DRAWINGS USING AUTOCAD COMPUTER GRAPHICS SOFTWARE. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10(11), 1085-1091. 6. Seytimbetov, S. M. (2022). Muhandislik kompyuter grafikasi fanidan foydalanib talabalarning ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirish. Science and Education, 3(11), 829-833. 7. Jumayev M., Toshmurodova D. Chizmachilik fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 8. Axmedov A. Muhandislik grafikasi va AutoCAD dasturi asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. 9. Kadirov B. Pedagogik texnologiyalar va ta’lim jarayonida AKTdan foydalanish. – Toshkent, 2017. 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli ta’limni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari. – Toshkent, 2020–2023 y. 11. Abdurahmonov A., Usmonov S. Kompyuter grafikasi va loyihalash dasturlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.