FAZOVIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHDA AKSONOMETRIYANING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 697 FAZOVIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHDA AKSONOMETRIYANING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI Sobirova Nazokat Erkin qizi https://doi.org/10.5281/zenodo.17439335 Annotatsiya. Ushbu ishda chizma geometriya va muhandislik grafikasi fanining muhim bo‘limlaridan biri bo‘lgan aksonometrik proeksiyaning nazariy asoslari, amaliy ahamiyati va ta’limdagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda uch o‘lchamli jismlarni ikki o‘lchamli tekislikda tasvirlash usullaridan biri sifatida aksonometriyaning izometrik, dimetrik va trimetrik turlari, ularning xususiyatlari va qo‘llanish sohalari yoritiladi. Ishda zamonaviy ta’lim jarayonida aksonometrik proeksiyalarni o‘rgatish orqali o‘quvchilarning fazoviy tafakkuri, grafik savodxonligi, texnik va tizimli fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi pedagogik imkoniyatlar ilmiy asosda tahlil qilingan. Shuningdek, bu yondashuvning STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) konsepsiyasi bilan integratsiyalashuvi orqali fanni san’at, tarix va texnologiya bilan uyg‘unlashtirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Ishda madaniy meros obidalarini (Registon, Tojimahal kabi) aksonometrik proeksiyada tasvirlash orqali o‘quvchilarda estetik did, milliy qadriyatlarga hurmat va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirish imkoniyatlari o‘rganiladi. Bu jarayon orqali grafik ifoda nafaqat texnik, balki madaniy va tarbiyaviy vosita sifatida ham baholanadi. Annotation: This study examines the theoretical foundations, practical significance, and educational relevance of axonometric projection, a key component of descriptive geometry and engineering graphics. The research explores axonometry as one of the methods for representing three-dimensional objects on a two-dimensional plane, focusing on its main types—isometric, dimetric, and trimetric projections—along with their characteristics and areas of application. The work scientifically analyzes the pedagogical potential of teaching axonometric projection in modern education, emphasizing its role in developing students’ spatial reasoning, graphic literacy, technical thinking, and systematic visualization skills. Furthermore, it explores how this approach integrates with the STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) concept, providing opportunities to connect science with art, history, and technology. Special attention is given to the graphical representation of cultural heritage sites— such as Registan Square and the Taj Mahal—through axonometric projection. This process helps students develop aesthetic appreciation, respect for national values, and a sense of patriotism. Ultimately, the study positions graphical representation not only as a technical skill but also as a cultural and educational tool. Аннотация: В данной работе рассматриваются теоретические основы, практическое значение и образовательная роль аксонометрической проекции как одного из ключевых разделов начертательной геометрии и инженерной графики. В исследовании анализируются аксонометрические методы отображения трёхмерных объектов на плоскости, в частности, изометрическая, диметрическая и триметрическая проекции, их особенности и области применения. Работа научно обосновывает педагогический потенциал преподавания аксонометрических проекций в современной образовательной системе. Особое внимание уделяется развитию у учащихся INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 698 пространственного мышления, графической грамотности, технического и системного мышления посредством графических заданий. Кроме того, анализируются возможности интеграции данного подхода с концепцией STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics), что способствует объединению науки с искусством, историей и технологиями. Особое внимание уделяется графическому изображению объектов культурного наследия (таких как площадь Регистан и Тадж-Махал) с использованием аксонометрической проекции. Это способствует формированию у учащихся эстетического вкуса, уважения к национальным ценностям и чувства патриотизма. Таким образом, графическое представление рассматривается не только как технический навык, но и как инструмент культурного и воспитательного значения. Kalit so’zlar. Aksonometrik proeksiya, Chizma geometriya, Muhandislik grafikasi, Fazoviy tafakkur, Izometrik, dimetrik, trimetrik proeksiyalar, Grafik savodxonlik, STEAM yondashuvi, Madaniy meros tasviri, Ta’limda grafik metodlar, Texnik va estetik tarbiya. Keywords: Axonometric Projection, Descriptive Geometry, Engineering Graphics, Spatial Thinking, Isometric, Dimetric, and Trimetric Projections, Graphic Literacy, STEAM Approach, Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics), Representation of Cultural Heritage, Graphic Methods in Education, Technical and Aesthetic Education. Ключевые слова: Аксонометрическая проекция, Начертательная геометрия, Инженерная графика, Пространственное мышление, Изометрическая, диметрическая и триметрическая проекции, Графическая грамотность, Подход STEAM (Наука, Технологии, Инженерия, Искусство, Математика), Графическое отображение культурного наследия, Графические методы в образовании, Техническое и эстетическое воспитание. Chizma geometriyasi va muhandislik grafikasi fanlarining asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan proeksiyalash metodlari ichida aksonometrik proeksiya alohida o‘rin egallaydi. Aksonometrik proeksiya — bu uch o‘lchamli jismlarni ikki o‘lchamli tekislikda (odatda qog‘oz yoki ekran) shunday aks ettirish usuliki, unda jismlarning uch o‘qi (uzunlik, kenglik va balandlik) muayyan burchak ostida tasvirlanadi. Bunday chizmalar yordamida murakkab ob'ektlarning umumiy ko‘rinishi va tuzilmasini bir qarashda anglash mumkin bo‘ladi. Aksonometrik proeksiyada jismlarning uchta asosiy o‘qi (x, y, z) muayyan burchaklarda joylashadi, bu esa chizmani fazoviy, ya’ni uch o‘lchovli ko‘rinishda tasvirlash imkonini beradi. Bu proeksiya turi izometrik, dimetrik va trimetrik aksonometriyalarga bo‘linadi. Ularda o‘qlar bo‘yicha o‘lchamlar va burchaklar turlicha bo‘lishi mumkin, biroq har birida asosiy maqsad — rasmning fazoviy tuzilishini yassi chizmada ifodalashdan iborat. Zamonaviy ta’limda grafik savodxonlikni rasmlantirish, o‘quvchilarda fazoviy tafakkur va texnik tafakkurni rivojlantirish alohida dolzarb masalalardan biridir. Shu nuqtai nazardan, aksonometrik proeksiyani o‘rgatish chizmachilik, muhandislik, arxitektura va texnologiya fanlarining boshlang‘ich poydevorini yaratadi. Pedagogik nuqtai nazardan, aksonometrik chizmalarni yaratish orqali o‘quvchilar: • fazoviy ko‘rishni va rasmlarni tasavvur qilishni o‘rganadilar, • o‘lchamlarni aniq ko‘rish va tasvirlash malakasini rivojlantiradilar, • grafik ifoda orqali texnik fikrni aniq va tushunarli yetkazishga o‘rganadilar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 699 Bu ko‘nikmalar nafaqat texnik sohalarda, balki kundalik hayotda ham ahamiyatli. Masalan, qurilish loyihalarini tushunish, mebel joylashuvi, dizayn, hatto geometriya masalalarini echishda ham aksonometrik fikrlash foyda keltiradi. Aksonometrik proeksiyaning ahamiyati nafaqat o‘quvchilarning texnik bilimlarini oshirishda, balki ularni milliy va umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirishda ham ko‘rinadi. Ayniqsa, Tojimahal, Registon maydoni kabi tarixiy obidalarni aksonometrik proeksiyada chizish orqali o‘quvchilar madaniy merosni grafik til orqali anglaydi va estetik jihatdan qadrlashni o‘rganadi. Bu jarayon o‘quvchilarni: • o‘z tarixiga hurmat bilan qarashga, • milliy qadriyatlarni texnologik bilimlar bilan uyg‘unlashtirishga, • xalqaro madaniy merosni tan olishga undaydi. Bunday loyihalar STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) yondashuviga mos kelib, fanni san’at, tarix va texnologiya bilan integratsiyalash imkonini beradi. Shuningdek, suvenir modellashtirish asosida o‘tkaziladigan darslar yosh avlodni o‘z madaniyati va tarixiy yodgorliklariga nisbatan ijobiy, ijodiy munosabatda bo‘lishga o‘rgatadi. Aksonometrik proeksiya — bu uch o‘lchamli ob’ektlarni ikki o‘lchamli tekislikda (odatda qog‘oz yoki grafik ekran) tasvirlash usulidir. Ushbu metod jismlarning uchta asosiy o‘qi (uzunlik – x, kenglik – y va balandlik – z) ni muayyan burchak ostida chizmada aks ettirishga asoslanadi. Aksonometriya grekcha “axon” – o‘q va “metrein” – o‘lchamoq so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, “o‘qlar bo‘yicha o‘lchash” ma’nosini anglatadi. Bu metod vositasida o‘quvchilar va mutaxassislar murakkab fazoviy jismlarni osonroq anglaydi, tahlil qiladi va loyihalaydi. Aksonometrik proeksiyalar asosan uch turga bo‘linadi: • Izometrik proeksiya – bu usulda uchta o‘q o‘zaro 120° burchak hosil qiladi, va o‘lchamlar deyarli teng ko‘rinadi. • Dimetrik proeksiya – ikki o‘q bir xil masshtabda, uchinchi o‘q esa boshqacha masshtabda tasvirlanadi. • Trimetric proeksiya – har bir o‘q alohida masshtabda bo‘ladi. Bu proeksiyalar har biri chizmaga ko‘proq yoki kamroq realistiklik va fazoviy chuqurlik baxsh etadi. Muhandislik grafikasi, arxitektura, dizayn va texnologik chizmachilikda aksonometriya muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning fazoviy tafakkurini rivojlantirish, texnik chizmalar bilan ishlash malakasini oshirish muhim maqsadlardan biri sifatida qaralmoqda. Bu jarayonda aksonometrik proeksiyalar alohida o‘rin tutadi, chunki ular o‘quvchiga oddiy ikki o‘lchamli tasvirda murakkab uch o‘lchovli jismlarni anglash imkonini beradi. Pedagogik jihatdan bu mavzuni o‘rgatish quyidagi afzalliklarga ega: • Vizual fikrlashni rivojlantiradi: o‘quvchi yassi chizmadan fazoviy ob’ektni tasavvur qila oladi; • Amaliy ko‘nikmalar hosil qiladi: o‘quvchi real loyihalarda ishlatiladigan chizmalarni yaratish malakasini egallaydi; • Tizimli fikrlashni rasmlantiradi: murakkab jismlarni qismlarga ajratib ko‘rish va tahlil qilish ko‘nikmasi hosil bo‘ladi; • Kasbiy yo‘naltirishga xizmat qiladi: aksonometrik tasvirlar muhandislik, qurilish, dizayn, arxitektura va texnologiya sohalariga tayyorlovning asosi hisoblanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 700 O‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlaridan kelib chiqib, bu mavzuni bosqichma-bosqich, vizual namoyishlar, maketlar, 3D modellar va kompyuter grafikasi vositalaridan foydalanib o‘rgatish eng samarali yondashuv hisoblanadi. Aksonometrik proeksiyalarni o‘rganish faqat texnik yo‘nalish bilan cheklanmaydi. Ular orqali madaniy meros obidalarini grafik rasmda aks ettirish orqali o‘quvchilarda estetik did, milliy qadriyatlarga hurmat va vatanparvarlik his-tuyg‘ulari rasmlanadi. Bitiruv ishingizda alohida e’tibor qaratilgan Tojimahal va Registon maydoni kabi obidalar — faqat me’moriy obidalar emas, balki tarix, madaniyat va san’atning betakror namunalaridir. Ularni aksonometrik usulda chizish orqali o‘quvchilar: • ularning tuzilishi, rasmi va me’moriy xususiyatlarini o‘rganadilar; • grafik tilda madaniy qadriyatlarni ifodalashga o‘rganadilar; • suvenir modellashtirish asosida kreativ yondashuvni o‘zlashtiradilar. Bu tajriba, o‘z navbatida, STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) yondashuviga mos keladi. Tarix va san’at fanlari bilan integratsiyalashgan bunday grafik topshiriqlar yoshlarni milliy identitet, madaniy ong va global dunyoqarashni uyg‘unlashtirishga yordam beradi. Siyosiy nuqtai nazardan qaralganda, madaniy merosni zamonaviy texnologiyalar orqali ifodalash – bu mustaqil O‘zbekistonning milliy qadriyatlarni rivojlantirish va dunyo miqyosida tanitish siyosatiga mos keladi. Yosh avlodni madaniy ongli, texnik jihatdan savodli va ijodiy fikrlaydigan shaxs sifatida tarbiyalash – davlatning asosiy maqsadlaridan biridir. Chizma geometriya boshqa geometriyalardan o‘zining asosiy usuli, ya'ni tasvirlash usuli bilan farq qiladi. U tasvirlash usullari yordamida o‘quvchining fazoviy tasavvurini kengaytiradi, tasvirlarni yasash va oldindan yasalgan tasvirlarni o‘qiy bilish hamda amaliyotdagi turli muhandislik masalalarini yechishga yordam beradi. Chizma geometriya qonun-qoidalari bilan nafaqat mavjud narsalarni, balki tasavvur qilinadigan narsalarni ham tasvirlash mumkin. Fazodagi rasmlarning tekislikdagi chizmalari chizma geometriya usullari bilan ma'lum qonun-qoidalar asosida hosil qilinadi. Bu chizmalar orqali buyumning fazoviy rasmini chizish va o‘lchamlarini aniqlash mumkin. Chizmalar yordamida geometrik rasmlarga tegishli stereometrik masalalar yechiladi. Chizmalarsiz buyum va texnika taraqqiyotini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Arxitektor va muhandislar ijodiy fikrlarini faqat chizmalar yordamida to‘liq bayon eta oladilar. Chizmalar asosida barcha muhandislik inshootlari quriladi, mashinalar, mashina qismlari, meditsina asboblari va hokazolar ishlab chiqariladi. Rasmlarning bizga ma'lum bo‘lgan barcha geometrik xossalarini ularning chizmalaridan olingan ma'lumotlardan ham aniqlasa bo‘ladi. Shuning uchun ham buyumlarning chizmalarini ularning geometrik xususiyatlarini o‘zida aks ettiruvchi tekis geometrik modellar deb atash mumkin. Chizma geometriya buyumi quyidagilarni o‘rganadi: • fazoviy rasmlarning tekislikdagi tasvirlari, ya'ni tekis modellari (chizmalari) ni yasash; • tekis chizmada geometrik masalalarni grafik yo‘l bilan yechish; • rasmlarning berilgan tekis chizmalari bo‘yicha ularning fazoviy urinishi va vaziyatini tasavvur qilish hamda yaqqol tasvirlarini yasash; • geometrik rasmlarning chizmalarini bajarish va o‘qish orqali o‘quvchining fazoviy tasavvurini rivojlantirish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 701 • Ma'lumki, geometrik rasmning xossalarini analitik va grafik usullarda fekshirish mumkin. Rasmlarning grafik modeliga asosan ularning analitik usulda berilishini va aksincha, rasmlarning analitik ko‘rinishidan ularning chizmalarini yasash usullarini chizma geometriyada ham ko‘rish mumkin. Loyihalanadigan buyumlarni faqatgina grafik usulda tasvirlash hozirgi zamon ishlab chiqarish talablarini qanoatlantirmaydi. Shuning uchun chizmalarni bajarishda grafik usullar bilan birga analitik usullardan ham foydalaniladi. Keyingi yillarda buyumlarning chizmalarini kompyuter grafikasi vositalari yordamida tayyorlashda avtomatlashtirilgan loyihalash sistemalarining kirib kelishi chizma geometriya buyumining rivojlanishida yangicha mazmun kasb etmoqda. Ishlab chiqarishning asosiy texnik hujjatlaridan biri chizmalardir. Mashina va mexanizimlarning detallarini yasash hamda ularning yig‘ish, shuningdik, bino va inshootlarni qo‘rish uchun ularning chizmalari bo‘lishi shart. Chunki chizmalar buyicha buyomning sakli va o‘lchamlarini, qandayi materialdan yasalganligi yoki yasalisi kerakligi, buyim detallarining birbiriga nisbatan bog‘lanishlariga tegishli bulgan talablarni va shunga o‘xshash boshqa malumotlarni aniqlash mumkin. Bundan tashqari chizmalardan tayiyor buyomlarning to‘g‘ri ishlashini aniqlash va ularni remont qilish mumkin. Ishlab chiqarishning turiga qarab, unda foydalanadigan chizmalar har xil nom bilan yoritiladi, masalan, turli mashina va mexanizimlarning detallari yasash hamda ularni yig‘ish uchun tuzilgan chizmalar mashinasozlik chizmalari deb ataladi. Chizmachilik buyumining mashinasozlik chizmalarini chizish usullarini o‘rgatadigan qismi mashinasozlik chizmachiligi deyiladi. Bino va inshootlarning qurishda ishlatiladigan chizmalar qurilish chizmalari deb ataladi. Mashinasozlik va qurilish chizmalari birgalikda texnik chizmalar deb yoritiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Boburmirzo, Kukiev., Achilov, Nurbek, Norboy o‘g‘li & Bekqulov, Qudrat, Shaydulloyevich. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Science. 7 (12), 49-54-220. 2. Shaydulloyevich, B. K. (2020). Increasing students’ graphic literacy through teaching the sciences of drafting and descriptive geometry. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (4), Part II, 75-78. 3. Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li, Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich, Ko‘kiyev Boburmirzo Baxodir o‘g‘li & Jumayev Isroil Omandovlat o‘g‘li (2020). Methods of developing creative abilities in children. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (10), Part II, 151-153. 4. Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich., Kukiyev Boburmirzo Bahodir ugli., Avazova Guzal Rustambek qizi. (2020). The works in the framework of five initiatives at chirchik state pedagogical institute in tashkent region. EPRA International Journal of Research and Development, 5 (3), p. 411-412. 5. Boizaqova, S. A., Bekqulov Q.Sh. (2021). Ko‘rinishlar mavzusni tushuntirishda detal modelini o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyat. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 2(3), 96-101. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 702 6. Ko‘kiyev, J. S., Bekqulov Q.Sh. (2021). MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARINI BOSHQA FANLAR BILAN BOG'LIQLIGI. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 2(3), 34-39. 7. Boizaqova Sh.A., Bekqulov Q.Sh. Ko‘rinishlar mavzusni tushuntrishda detal modelini o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyati. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 117-120.