MUHANDISLIK GRAFIKASI FANIDAN 3D TEXNOLOGIYALARNING O'RNI VA AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 703 MUHANDISLIK GRAFIKASI FANIDAN 3D TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI To‘rayeva Zarinabonu Sobir qizi1, Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li2 1CHDPU magistranti, 2P.f.f.d (PhD) dotsent v.b https://doi.org/10.5281/zenodo.17439351 Annotatsiya. Ushbu maqola muhandislik grafikasi fanida 3D texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati haqida nazariy va amaliy ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, 3D texnologiyalarning muhandislik ta’limida qo‘llanilish tajribalari va istiqbollari bayon etiladi. Аннотации. Теоретическая и практическая информация о роли и значении 3Dтехнологий. Также описание опыта и перспектив применения 3D-технологий в инженерном образовании. Annotation. Theoretical and practical information about the role and importance of 3D technology. Also, a description of the experiences and prospects for the application of 3D technology in engineering education. Kalit so‘zlar: muhandislik grafikasi, 3D texnologiya, CAD tizimlari, uch o‘lchamli modellashtirish, fazoviy tasavvur, vizualizatsiya, metadologik yondashuv, loyihalash. Ключевые слова: инженерная графика, 3D-технологии, САПР, трехмерное моделирование, пространственное воображение, визуализация, методическое проектирование, организация. Keywords: engineering graphics, 3D technology, CAD systems, three-dimensional modeling, spatial imagination, visualization, methodological design, organization. Muhandislik grafikasi fani texnik ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, talabalarni fazoviy tafakkurni rivojlantirish, konstruktorlik g‘oyalarni grafik ifodalash, loyihalash jarayonlarini nazariy va amaliy asoslarda o‘zlashtirishga tayyorlaydi. So‘nggi yillarda 3D texnologiyalar jadal rivojlanib, muhandislik grafikasining mazmunmohiyatiga sezilarli darajada yangicha yondashuvlarni olib kirdi. An’anaviy ikki o‘lchamli proyeksiyalar bilan cheklanib qolmasdan, uch o‘lchamli modellashtirish orqali real obyektlarni yanada aniqroq va tushunarliroq ifodalash mumkin bo‘ldi. Bu esa ta’lim samaradorligini oshirish va muhandislik kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Muhandislik grafikasi — texnik tafakkurni rivojlantiruvchi va texnologik jarayonlarni grafik til orqali ifodalashni o‘rgatuvchi fan. Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 704 • texnik obyektlarni aniq va tushunarli ifodalash; • chizmalar orqali konstruktorlik g‘oyalarni uzatish; • talabalarda fazoviy tasavvur va texnik tafakkurni rivojlantirish; • zamonaviy CAD dasturlari bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish. 3D texnologiyalar – obyektlarni uzunlik, kenglik va balandlik bo‘yicha fazoviy modellashtirish imkonini beruvchi dasturiy va texnik majmualardir. Rivojlanish bosqichlari: 1970–1980-yillar – dastlabki CAD tizimlari (asosan 2D). 1990-yillar – 3D modellashtirish imkoniyatlari kengaydi (AutoCAD 3D, Pro/ENGINEER). 2000-yillar – SolidWorks, Inventor kabi dasturlar ommalashdi. 2010-yildan hozirgi davr – 3D printerlar, virtual va qo‘shma reallik texnologiyalari keng qo‘llanila boshlandi. Muhandislik grafikasini 3D texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish ta’lim jarayonida bir qator afzalliklarni beradi: ✓ chizmalarning avtomatik hosil qilinishi; ✓ fazoviy modellar orqali obyektni turli rakurslarda o‘rganish; ✓ loyihalash jarayonini vizualizatsiya qilish; ✓ real ishlab chiqarish muhitiga yaqin sharoitda tajriba o‘tkazish. Ta’lim jarayonida 3D texnologiyalarning ahamiyati: ▪ 3D texnologiyalar muhandislik grafikasi fanida: ▪ fazoviy tafakkurni tez rivojlantiradi; ▪ talabalarning qiziqishini oshiradi; ▪ nazariya va amaliyotning uyg‘unlashuviga xizmat qiladi; ▪ xalqaro sanoat standartlariga mos kadrlar tayyorlashga yordam beradi. Bugungi kunda muhandislik ta’limida keng qo‘llanilayotgan dasturlar: ❖ AutoCAD – umumiy loyihalash; ❖ SolidWorks – mexanik detallar modellashtirish; ❖ Autodesk Inventor – mashinasozlik; ❖ CATIA, Siemens NX – aviatsiya va avtomobilsozlik; ❖ 3D printerlar – loyihalarni real modellar ko‘rinishida chop etish. Metodologik yondashuvga ko‘ra, 3D texnologiyalarni qo‘llash quyidagilar bilan asoslanadi: • Didaktik asos: 3D texnologiyalar vizual idrokni kuchaytiradi, bilimni ko‘rgazmali shaklda o‘zlashtirishni ta’minlaydi. • Psixologik asos: o‘quvchi faol ishtirok etuvchi subyektga aylanadi, motivatsiya kuchayadi. • Texnologik asos: CAD/CAM/CAE tizimlarining qo‘llanilishi zamonaviy muhandislik kompetensiyalarini shakllantiradi. • Metodik asos: loyiha asosida o‘qitish, interaktiv metodlar, virtual amaliyotlardan foydalanish imkonini beradi. Natijada, 3D texnologiyalar ta’limda innovatsion pedagogika tamoyillarini amalga oshirish uchun samarali vosita sifatida namoyon bo‘ladi.didaktik asos –3D texnologiyalar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 705 ✓ VR/AR (XR) va VR sinovlari muhandislik ta’limida jadal oshmoqda. So‘nggi keng qamrovli skoping-rev’yular XR (VR/AR/MR) texnologiyalarining muhandislik ta’limida o‘qitish va amaliyotlarni simulyatsiya qilish uchun samarali ekanligini ko‘rsatadi — ayniqsa yuqori immersiya talab qilinadigan laboratoriya mashg‘ulotlari va xavfli jarayonlarni o‘rgatishda. ✓ 3D modellashtirish va 3D-printing STEM/talabalar bilan ishlashni kuchaytiradi. Tadqiqotlar va ta’lim loyihalari 3D-modellashtirish va 3D-printerlarni kiritish orqali talabalar murakkab kontseptsiyalarni yaxshiroq tushunishi, loyiha asosida ishlash qobiliyati va muammolarni hal etish ko‘nikmalari oshishini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, ijtimoiy-psixologik jihatlar (motivatsiya) ham ijobiy o‘zgaradi. ✓ 3D / XR yordamida fazoviy vizualizatsiya (spatial ability)ni rivojlantirish bo‘yicha isbotlangan natijalar, lekin natijalar aralash. Bir qancha so‘nggi tadqiqotlar 3D asboblar va XR muhitlari talabalar fazoviy qobiliyatlarini yaxshilashini ko‘rsatadi; biroq ayrim ishlar qo‘l bilan chizish yoki real model bilan ishlash (tangible models) hamon muhimligini ta’kidlaydi — shuning uchun “gomogen yechim” yo‘q, kombinatsiya yaxshi natija beradi. ✓ Ta’limda 3D-texnologiyalarni joriy etish iqtisodiy va tashkilotchilik to‘siqlarga duch keladi. Muhim to‘siqlar: jihozlar va materiallarning dastlabki xarajatlari, o‘qituvchilarni malakalari, o‘quv dasturlari yangilanishi zarurati va texnik xizmat (3D printer materiallari, AR/VR apparatlari). Shu sababli, rivojlanayotgan mamlakatlarda (shu jumladan Oʻzbekistonda) bosqichma-bosqich joriy etish, sanoat bilan sheriklik va grant/hamkorlik smetalarini rejalashtirish tavsiya etiladi. ✓ Bozor va infratuzilma tendensiyalari: 3D-printing ta’lim bozorining o‘sish prognozlari va material/tamizot trendlari (filament turlari, ekologiya) mavjud — bu OTMlar uchun xarid siyosatini rejalashtirishda foydali. Muhandislik grafikasi fanida 3D texnologiyalarni qo‘llash ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga, talabalarda fazoviy tasavvur, texnik tafakkur va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, ularni ta’lim jarayoniga keng tatbiq etish dolzarb masala hisoblanadi. 3D texnologiyalar muhandislik grafikasi ta’limida uch asosiy yo‘nalishda samaradorlikni oshiradi: ▪ Texnologik samaradorlik – o‘quv topshiriqlarni bajarish vaqti qisqaradi, avtomatlashtirilgan tahlil jarayoni yo‘lga qo‘yiladi. ▪ Pedagogik samaradorlik – talabalar bilimni chuqurroq o‘zlashtiradi, ijodiy tafakkur rivojlanadi. ▪ Iqtisodiy samaradorlik – real ishlab chiqarish jarayonlarida 3D modellar yordamida material tejaladi, sinov ishlari soddalashadi. Bundan tashqari, 3D texnologiyalar yordamida yaratilgan virtual obyektlar laboratoriya jihozlarini qisman almashtirishi mumkin. Bu, ayniqsa, ta’lim resurslari cheklangan hududlarda katta ahamiyat kasb etadi. 1. OTMlarda muhandislik grafikasi fanini o‘qitishda 3D texnologiyalarni majburiy komponent sifatida joriy etish. 2. Professor-o‘qituvchilarning malakasini oshirish uchun 3D modellashtirish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 706 3. Virtual va qo‘shma reallik asosidagi 3D laboratoriyalarni yaratish. 4. Talabalarning yakuniy loyihalarini 3D printerlarda jismoniy shaklga keltirish tizimini yo‘lga qo‘yish. 5. 3D texnologiyalar asosida o‘quv-metodik qo‘llanmalar va interaktiv platformalarni ishlab chiqish. Xulosa qilib aytganda, muhandislik grafikasi fanida 3D texnologiyalarni qo‘llash — bu nafaqat ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish, balki yosh muhandislarning global mehnat bozorida raqobatbardoshligini ta’minlashga xizmat qiladi. 3D modellashtirish orqali talabalarda texnik tafakkur, amaliy ko‘nikma, ijodiy yondashuv va innovatsion fikrlash shakllanadi. Shunday ekan, 3D texnologiyalarni muhandislik ta’limiga integratsiya qilish — bugungi kunning eng dolzarb ilmiy-metodik yo‘nalishlaridan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirzayev A. “Muhandislik grafikasi”. – Toshkent: O‘quv qo‘llanma, 2020. 2. Autodesk. AutoCAD User Guide. – 2019. 3. Dassault Systèmes. SolidWorks Official Training Manual. – 2021. 4. Siemens PLM Software. NX Student Edition Guide. – 2020. 5. Karimov N., Jo‘rayev B. “Muhandislikda kompyuter grafikasi”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 6. International Journal of Engineering Education. “3D Modeling and Visualization in Engineering Graphics Education”. – 2021. 7. Karimov O., “Muhandislik grafikasi va kompyuter modellashtirish asoslari”, Toshkent, 2023. 8. Nuriddinov A. Texnik ta’limda innovatsion texnologiyalar, TATU nashriyoti, 2022. 9. Kukiev, B., O‘g‘li, A. N. N. & Shaydulloyevich, B. Q., (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 7 (12), 49-54. 10. Xalimov Moxir, Achilov Nurbek, Bekqulov Qudrat, Xo‘jaqulov Elbek, Ko‘kiyev Boburmirzo., (2020). Chizmachilik va chizma geometriya fanlarida burchak topishning ba’zi usullari. Физика математика фанлари журнали, 4 (1), 47-52. 11. Achilov, N.N., (2020). O‘yinli texnologiyalardan foydalanib chizmachilik darslarida o‘quvchilar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va dars samaradorligini oshirish metodikasi. Academic Research in Educational Sciences, 1 (3), 49-60. 12. Chizmachilik va muhandislik grafikasi o‘quv qo‘llanma / N.N.Achilov. – Toshkent: BOOK TRADE 2022, 2022.-164 b.