Social Media and the Functioning of Historical Knowledge in Poland: A Research Report

PrzeGląd ArchiwAlno-historyczny Tom VI POZNAŃ 2019 PrzeGląd ArchiwAlno-historyczny Komitet redakcyjny Krzysztof Stryjkowski – redaktor naczelny (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu), Zuzanna Jaśkowska-Józefiak – sekretarz (Uniwersytet im. A. Mickie wicza w Poznaniu), Jarosław Matysiak (Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie Oddział w Poznaniu), Zdzisław Włodarczyk (Wieluńskie Towa rzystwo Naukowe) rada naukowa Stanisław Jankowiak (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu), Henryk Krystek (Archiwum Państwowe w Poznaniu), Alicja Kulecka (Uni wersytet War szawski), Wiesława Kwiatkowska (Uniwersytet M. Kopernika w Toruniu), Irena Mamczak-Gadkowska (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu), Jin Matsuka (Otaru University of Commerce), Krzy sztof Skupieński (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), Peter Švorc (Uniwersytet Preszowski, Prešov), Zuzanna Jaśkowska-Józefiak – sekretarz (Uniwersytet im. A. Mic kie - wicza w Poznaniu) Wydanie publikacji współfinansowane przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i Archiwum Państwowe w Poznaniu © Copyright by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Historii UAM, Poznań 2019 Redaktor: Izolda Kiec Projekt okładki: Wojciech Nawrocki ISBN 978-83-66355-30-9 ISSN 2391-890X WyDZIAł HISTOrII UAM ul. Uniwersytetu Poznańskiego 7, 61-614 Poznań tel. 61 829 14 64 e-mail: [email protected] www.historia.amu.edu.pl DrUK: Zakład Graficzny UAM, ul. Wieniawskiego 1, 61-712 Poznań PrZeGLąD ArCHIWALNO-HISTOryCZNy Tom VI Poznań 2019 spis treści ArtyKUŁy Zdzisław Włodarczyk, Powoływanie landratów w Prusach Południowych (1793– 1806) ................................................................ 9 Jan Miłosz, Świadkowie Jehowy w Wielkopolsce – część I (lata 1918–1950) .......... 31 Stanisław Jankowiak, Rekrutacja na studia wyższe w okresie stalinizmu na przykładzie województwa poznańskiego ............................................... 53 robert Degen, Krzysztof Syta, Mieczysław Białynia-Rzepecki i Tadeusz Antoni Esman. Przyczynek do charakterystyki kadry kierowniczej archiwów państwowych w okresie międzywojennym ............................................... 73 Irena Mamczak-Gadkowska, Archiwiści II Rzeczypospolitej w służbie państwa i spo łeczeństwa ........................................................ 97 Agata łysakowska-Trzoss, „Ani jedna taśma nie może ulec zniszczeniu”. Osiemdziesiąt lat działalności Międzynarodowej Federacji Archiwów Filmowych .... 113 ŹrÓdŁA i MAteriAŁy Marcin Frąś, Taksa wojewodzińska Zbąszynia w XVIII w. jako źródło badań nad historią gospodarczą miasta szlacheckiego .......................................... 125 Szymon Bauman, Paulina Chrząszcz, Wytwórcy i sprzedawcy pieczęci ogłaszający się w prasie poznańskiej w latach 1815–1939 ................................. 133 Szymon B aum a n, Nieznany wyrób pieczętarski Fryderyka Wilhelma Belowa. (Komunikat) ................................................................ 167 Marek R ezl e r, Związek Weteranów Powstań Narodowych RP 1914–1921 i Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 w świetle materiałów Archiwum Państwowego w Poznaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Magdalena Heruday-Kiełczewska, Materiały dotyczące Powszechnej Wystawy Krajowej w 1929 r. w zbiorach Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej ................ 187 Jarosław Matysiak, Materiały do dziejów Archiwum Państwowego w Poznaniu w świetle spuścizn z zasobu PAN Archiwum w Warszawie Oddział w Poznaniu ......... 199 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss, Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce. Raport z badań ......................... 211 recenzJe i oMÓwieniA Pamięć i przeszłość. recenzja książki pokonferencyjnej Blisko i daleko. Sympozjum regionalistów – Praszka 2017, red. Z. Szczerbik i Z. Włodarczyk, wyd. Wieluńskie Towarzystwo Naukowe, Muzeum w Praszce 2018, ss. 157. (Dorota eichstaedt) 237 J. Sosnowska, Opieka nad dziećmi w Łodzi w latach I wojny światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu łódzkiego, łódź 2017, ss. 497. (Aneta Stawiszyńska) .......... 241 Cz. Biernat, Archiwum państwowe w Gdańsku. Przewodnik po zasobie do 1945 roku, Warszawa–łódź 1992, ss. 541. (Anna Siekierska) .......................... 246 4Spis treści syMPozJA, zJAzdy, KonFerencJe, sPrAwozdAniA nAUKowe Metodyka i standardy opracowania archiwalnego. Rzeczywistość i potrzeby, Poznań, 19–20 października 2018 r. (Piotr Józefiak) ..................................... 251 Ogólnopolska Konferencja Naukowa Przekaz informacji o wojnie i na wojnie, Lublin, 11–12 kwietnia 2019 r. (Tadeusz Grabarczyk) ............................. 258 XXI Ogólnopolski Zjazd Studentów Archiwistyki, Kraków, 24–26 kwietnia 2019 r. (Liliana Kasprzak) ....................................................... 261 II Gala wręczenia Nagród im. Stanisława Nawrockiego, Poznań, 12 czerwca 2019 r. (Jarosław Matysiak) ....................................................... 264 Konferencja: Brzeziny i region – przeszłość w narracji interdyscyplinarnej. Archeologia – historia – architektura – sztuka. Brzeziny, 27–28 czerwca 2019 r. (Piotr Grylewski) 270 PrZeGLąD ArCHIWALNO-HISTOryCZNy Tom VI Poznań 2019 table of contents ArticlEs Zdzisław Włodarczyk, Appointment of landrats in South Prussia (1793–1806) .... 9 Jan Miłosz, Jehovah’s Witnesses in Greater Poland — part I (years 1918–1950) ...... 31 Stanisław Jankowiak, College enrollment in the period of Stalinism as exemplified by the Poznań voivodeship .................................................. 53 robert Degen, Krzysztof Syta, Mieczysław Białynia-Rzepecki and Tadeusz Antoni Esman. Managerial staff in state archives in the years 1918–1939 — an introduction 73 Irena Mamczak-Gadkowska, Archivists in the Second Polish Republic at the service of the state and society ................................................. 97 Agata łysakowska-Trzoss, “Not a single tape can be destroyed.” Eighty years of operation of the International Federation of Film Archives ...................... 113 sourcEs And MAteriAls Marcin Frąś, Voivodeship tariff in Zbąszyń in the 18th century as a source of research on the economic history of a private town ...................................... 125 Szymon Bauman, Paulina Chrząszcz, Makers and sellers of seals advertising their services in the Poznań press in the years 1815–1939 ........................... 133 Szymon B a u ma n, Unknown seal matrix by Fryderyk Wilhelm Below. (Announcement) 167 Marek R e z l er, Polish Association of the Veterans of National Uprisings 1914–1921 and the Association of Greater Poland Uprising Veterans 1918–1919 in the light of the materials of the State Archive in Poznań ....................................... 177 Magdalena Heruday-Kiełczewska, Materials regarding the Polish General Exhibition in 1929 in the collection of the Greater Poland Digital Library .............. 187 Jarosław Matysiak, Materials regarding the history of the State Archive in Poznań in the light of the legacies from the collection of the Archive of the Polish Academy of Sciences in Warsaw, Poznań branch ........................................ 199 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss, Social media and the condition of historical knowledge in Poland. Research report .............................. 211 reViews And rePorts Pamięć i przeszłość. recenzja książki pokonferencyjnej Blisko i daleko. Sympozjum regionalistów – Praszka 2017, red. Z. Szczerbik i Z. Włodarczyk, wyd. Wieluńskie Towarzystwo Naukowe, Muzeum w Praszce 2018, pp. 157. (Dorota eichstaedt) 237 J. Sosnowska, Opieka nad dziećmi w Łodzi w latach I wojny światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu łódzkiego, łódź 2017, pp. 497. (Aneta Stawiszyńska) ......... 241 Cz. Biernat, Archiwum państwowe w Gdańsku. Przewodnik po zasobie do 1945 roku, Warszawa–łódź 1992, pp. 541. (Anna Siekierska) ......................... 246 6Table of Contents MeetinGs, conVentions, conFerences, scientiFic rePorts Methods and standards for preparing an archival report. Reality and needs, Poznań, October 19–20, 2018 (Piotr Józefiak) ..................................... 251 National Scientific Conference Transmission of information about war and during war, Lublin, April 11–12, 2019 (Tadeusz Grabarczyk) .......................... 258 21st National Convention of Archival Studies Students, Kraków, April 24–26, 2019 (Liliana Kasprzak) ....................................................... 261 2nd Stanisław Nawrocki Award Gala, Poznań, June 12, 2019 (Jaro sław Matysiak) ... 264 Conference: Brzeziny and the region — the past in interdisciplinary narrative. Archeology — history — architecture — art. Brzeziny, June 27–28, 2019 (Piotr Grylewski) .. 270 PrZeGLąD ArCHIWALNO-HISTOryCZNy Tom VI Poznań 2019 table des matières ArticlEs Zdzisław Włodarczyk, Nominations des landrats dans la Prusse-Méridionale (1793– 1806) ................................................................ 9 Jan Miłosz, Témoins de Jéhovah en Grande-Pologne – Ier partie (les années 1918–1950) 31 Stanisław Jankowiak, Recrutement pour les hautes études à l’époque du stalinisme à l’exemple de voïvodie de Poznań ......................................... 53 robert Degen, Krzysztof Syta, Mieczysław Białynia-Rzepecki et Tadeusz Antoni Esman. La contribution à la caractéristique du personnel d’encadrement des archives nationales à l’époque de l’entre-deux-guerres ................................. 73 Irena Mamczak-Gadkowska, Archivistes de la IIe République Polonais au service de l’état et de la société .................................................. 97 Agata łysakowska-Trzoss, « Aucune bobine ne peut pas être détruite. » Quatrevingts ans de la Fédération Internationale des Archives du Film ................. 113 soUrces et MAtÉriAUX Marcin Frąś, Prix fixés par les palatins à Zbąszyń en XVIIIe siècle comme la source de recherche sur l’histoire économique de la ville nobiliaire ......................... 125 Szymon Bauman, Paulina Chrząszcz, Fabricants et vendeurs des sceaux s’annonçant dans la presse de Poznań dans les années 1815–1939 ..................... 133 Szymon B a u ma n, Sceau inconnu de Fryderyk Wilhelm Below (le communiqué) . . . . . . 167 Marek Re z l er, Union de Vétérans des Insurrections Nationales de la République Polonaise 1914–1921 et l’Union des Insurgés de la Grande-Pologne 1918–1919 dans les matériaux des Archives Nationales de Poznań .................................. 177 Magdalena Heruday-Kiełczewska, Matériaux concernant l’Exposition Générale Polonaise en 1929 dans la collection de la Bibliothèque Numérique de la GrandePologne .............................................................. 187 Jarosław Matysiak, Matériaux sur l’histoire des Archives Nationales à Poznań dans les fonds privés des Archives de l’Académie Polonaise des Sciences à Varsovie, la filiale à Poznań.............................................................. 199 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss, Médias sociaux et le fonctionnement du savoir historique en Pologne. Rapport de recherche ..................... 211 critiQuEs Et notEs BiBlioGrAPhiQuEs Pamięć i przeszłość. Critique du livre après la conference Blisko i daleko. Sympozjum regionalistów – Praszka 2017, éd. Z. Szczerbik et Z. Włodarczyk, Wieluńskie Towarzystwo Naukowe, Muzeum w Praszce 2018, pp. 157. (Dorota eichstaedt) 237 8Table des matières J. Sosnowska, Opieka nad dziećmi w Łodzi w latach I wojny światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu łódzkiego, łódź 2017, pp. 497. (Aneta Stawiszyńska) ......... 241 Cz. Biernat, Archiwum państwowe w Gdańsku. Przewodnik po zasobie do 1945 roku, Warszawa–łódź 1992, pp. 541. (Anna Siekierska) ......................... 246 siMPosiUMs, conGrÈs, colloQUes, coMPtes rendUs scientiFiQUes Méthodique et normes du classement archivistique. Réalité et besoins, Poznań, 19–20 Octobre 2018 (Piotr Józefiak) .......................................... 251 Colloque scientifique Transfert d’informations sur la guerre et la guerre, Lublin, 11-12 Avril 2019 (Tadeusz Grabarczyk) ...................................... 258 XXIe Congrès Polonais des Étudiants de l’Archivistique, Kraków, 24-26 Avril 2019 (Li liana Kasprzak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 IIe gala de remise des Prix de Stanisław Nawrocki, Poznań, 12 Juin 2019 (Jaro sław Matysiak) ............................................................... 264 Colloque : Brzeziny et région – passé dans la narration interdisciplinaire. Archéologie – historie – art. 27-28 Juin 2019 (Piotr Grylewski) ............................. 270 W 1998 r. Jan Pomorski pisał: „Zakłada się tu, iż historiografia wpływa, mniej lub bardziej bezpośrednio, na stan wiedzy i sposób myślenia historycznego społeczeństwa, a jednocześnie ona sama jest emanacją społecznych wyobrażeń o przeszłości, swoistym zapisem samoświadomości historycznej pokolenia”1. Mając na uwadze słowa Pomorskiego, chcielibyśmy odnieść powyższą kwestię do aktualnych problemów badawczych. Zatem pierwszą przesłanką dla przeprowadzenia badań będących podstawą tego tekstu był obserwowalny na przestrzeni ostatnich kilku lat gwałtowny wzrost znaczenia mediów społecznościowych dla całokształtu życia społecznego, politycznego oraz ekonomicznego. Wzrost tego znaczenia wiązał się z tak dramatycznymi, jak i niespodziewanymi wydarzeniami, wśród których wynik brytyjskiego refe1 J. Pomorski, Przyszli historycy o historii. Z badań nad świadomością historyczna Polaków w latach 1987-1988, [w:] tegoż, Spoglądając w przeszłość. Studia i szkice metahistoryczne, J. Pomorski, Lublin 2017, s. 53. PrZeGLąD ArCHIWALNO-HISTOryCZNy Tom VI Poznań 2019 Wiktor Werner (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) dr hab., [email protected] OrCID iD: 0000-0002-3004-6021 Dawid Gralik (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) mgr, [email protected] OrCID iD: 0000-0003-2093-4938 Adrian Trzoss (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) mgr, [email protected] OrCID iD: 0000-0002-6287-418X Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce. raport z badań 218 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss zainteresowaniem polityką oraz historią, co może stanowić efekt rozumienia historii politycznie zorientowanej historiografii opartej na faktografii „zdarzeniowej”. Największą reprezentacją badanych były osoby poniżej dziewiętnastego roku życia, a zatem uczniowie szkół podstawowych oraz średnich (924 osoby – 41,4 proc.). Kolejne grupy wiekowe: 19–25 lat (z przeprowadzonych analiz korelacji wynika, iż w grupie tej dominowali studenci) oraz 26–40, stanowią odpowiednio 33,9 proc. (757 respondentów) oraz 19,5 proc. (436 respondentów). Do najmniej licznych grup zaliczają się osoby w wieku 41–65 oraz powyżej 65. roku życia (odpowiednio 110 osób, co stanowi 4,5 proc., oraz 6 osób, mniej niż 1 proc.43). Powyższe dane wskazują, iż głównie osoby młode realizują swoje zainteresowania historyczne w mediach społecznościowych, podczas gdy osoby starsze sięgają do mediów bardziej tradycyjnych: telewizji, radia, prasy specjalistycznej czy, w wymiarze Internetu, stron o tematyce historycznej niezwiązanych z mediami społecznościowymi (tradycyjnych stron WWW). Warto zwrócić także uwagę na fakt, iż ponad dziewięćdziesiąt proc. respondentów przynależy wiekowo do pokolenia „dojrzewającego” wraz z rozwojem technologii cyfrowych oraz Internetu, co może potencjalnie wpływać na ich perspektywę poprzez swoistą oczywistość istnienia nowych mediów w ich codziennym życiu44. Najliczniejszą grupą badanych były osoby pochodzące z największych miast w Polsce, tj. powyżej dwustu tys. mieszkańców (881 odpowiedzi – 39,5 proc.). Pozostałe trzy grupy rozkładają się następująco: osoby z miast w przedziale 50–200 tys. stanowiły 16 proc. badanych (358 respondentów), z miejscowości od 10 do 50 tys. również 16 proc. (359 odpowiedzi), natomiast przedstawiciele małych miast i wsi stanowią drugą co do wielkości grupę 28,4 proc. ankietowanych (635 odpowiedzi). Obserwujemy zatem znaczną dominację osób pochodzących z wielkich miast, przy równomiernej reprezentacji osób z pozostałych części Polski. Sytuacja ta może mieć związek z następującym parametrem, jakim jest kwestia wykształcenia, a także z poprzednim, czyli wiekiem. Duże miasta przyciągają studentów oraz młodsze osoby szukające pracy. W kwestii wykształcenia wyniki prezentują się następująco: podstawowe – 29,5 proc. (659 odpowiedzi), średnie – 40,7 proc. (909 odpowiedzi), wyższe – 27,8 proc. (620 odpowiedzi), oraz zawodowe – 2 proc. (45 odpowiedzi). Przeprowadzone analizy potwierdzają związek wieku z wykształceniem, co będzie pomocne w przygotowaniu charakterystyki statystycznego ankietowanego. Ostatnią zmienną w tej części ankiety jest odpowiedź na następujące pytanie: „Czy wykształ43 Ze względu na niewielki, a zatem nieznaczący statystycznie odsetek osób powyżej 65. roku życia odpowiedzi te zostały pominięte w dalszej części tekstu. 44 WWW istnieje już prawie trzydzieści lat. Social media z kolei pojawiły się na fali Web 2.0 od początku 2004 r., zatem większy wpływ mają w grupie osób poniżej dziewiętnastego roku życia. 219 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce cenie Pani/a ma związek z historią lub naukami pokrewnymi (archeologia, historia sztuki itp.)?” Większość ankietowanych (71,9 proc. – 1605 osób) zadeklarowała brak takiego związku (wobec 28,1 proc. – 628 osób). Mamy zatem do czynienia z przewagą hobbystów oraz amatorów historii nad grupą profesjonalistów, co daje możliwość zestawienia postaw i preferencji zarówno u osób mających formalne wykształcenie historyczne, jak i pozostałych. Mając na uwadze powyższe dane, otrzymujemy następujący obraz statystycznego ankietowanego: jest to młody mężczyzna, uczący się lub studiujący w dużym ośrodku miejskim, bez wykształcenia w ramach nauk historycznych. Porównując otrzymane rezultaty z dotychczasowymi badaniami opinii publicznej prywatnych agencji sondażowych, otrzymujemy zbliżoną charakterystykę, czyli pasjonata-hobbysty, którego zainteresowania historyczne nie wynikają bezpośrednio z jego wykształcenia, a raczej z prywatnych upodobań45. Należy przy tym zaznaczyć, iż mogą one być ukształtowane w dużej mierze z przyczyn całkiem prozaicznych, np. nastrojów społecznych oraz politycznych, a także szkolnych46. Drugi segment pytań został poświęcony kwestii samooceny wiedzy historycznej ankietowanego oraz jej źródła. Ta część składała się z dziewięciu pytań zamkniętych. Tabela 1. Jak ocenia Pan/i swoją wiedzę historyczną? (w skali od 1 do 5, gdzie 1 – oznacza bardzo nisko; 5 – bardzo wysoko) Ocena wiedzy (1–5) Ocena 1 Ocena 2 Ocena 3 Ocena 4 Ocena 5 Liczba odpowiedzi/ Wartość procentowa 42 (1,9%) 207 (9,3%) 698 (31,3%) 965 (43,2%) 321 (14,4%) Źródło: opracowanie własne. Po zestawieniu powyższych wyników z poszczególnymi odpowiedziami dotyczącymi pytania o to, czy wykształcenie ankietowanego ma związek z naukami historycznymi, zauważalny zostaje trend wskazujący na związek między wykształceniem historycznym respondenta a wysokością jego samooceny. Szczegółowo można dostrzec to w poniższym zestawieniu. 45 A. Trzoss, Cyfrowy homo ludens. Historia jako element obszaru rozrywki na portalu społecznościowym Youtube, [w:] Popularyzacja nauk historycznych – teoria i praktyka. Zbiór studiów, red. D. Gołaszewska-rusinowska, M. Mielewska, T. Sińczak, Toruń 2018, s. 193–209. 46 Por.: W. Werner, Polityczność i etnocentryzm pamięci w świetle badań trendów internetowych i portali społecznościowych, [w:] Miejsca (Nie)Pamięci, Kraków 2019, s. 24–46; W. Werner, Historical Consciousness and Interest in History in Poland and Selected European Countries in the Light of Internet Data [w:] W. Werner, V. Julkowska, Contemporary Lives of the Past, Poznań 2018, s. 33–66. 220 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss Tabela 2. rodzaj wykształcenia respondenta w ocena własna wiedzy historycznej Czy wykształcenie ma związek z naukami historycznymi? Ocena 1 Ocena 2 Ocena 3 Ocena 4 Ocena 5 NIE 39 189 567 646 164 TAK 3 18 131 319 157 Źródło: opracowanie własne. Mając na uwadze, iż co czwarty ankietowany zadeklarował brak wykształcenia okołohistorycznego, wyniki te a priori mogą wydawać się nader oczywiste. Jednakże falsyfikuje to powszechnie występujący pogląd, iż użytkownicy sieci WWW wysoko oceniają swoją wiedzę bazującą na danych tam znalezionych47. W tym przypadku weryfikacja ta wskazuje, iż mimo powszechnej dostępności informacji z dziedziny nauk historycznych w Internecie, ankietowani pozostają w sporej części zdystansowani co do stanu swojej wiedzy. Zatem można wnioskować, że albo traktują ją jako anegdotyczną (czyli taką, jaką konsumują na przykładzie badanych mediów), albo mimo wieszczonego przez Andrew Keena „upadku autorytetu”48 użytkownicy zdają sobie sprawę z tego, iż istnieje różnica między wiedzą fachową a zdawkowymi jej elementami. Co interesujące, osoby z wyższym wykształceniem chętniej deklarują wysoką samoocenę wiedzy historycznej (289 osób ocenia ją na 4, a 122 na 5) niż w pozostałych grupach wiekowych. Tu chcielibyśmy odwołać się do wcześniej przeprowadzonych przez nas badań49, dotyczących komemoratywnego i szkolnego charakteru wyszukiwania wiedzy historycznej za pomocą przeglądarki Google. Z naszych badań wynika, iż w okresach egzaminów oraz testów, a także w czasie świąt państwowych i rocznic znacząco wzrasta zainteresowanie „szkolną wiedzą historyczną”, która odpowiednio w miesiącach wakacyjnych oraz poza terminami egzaminów maleje. Potencjalnie interesującą hipotezą byłoby zweryfikowanie, czy zainteresowanie historią pośród osób z wyższym wykształceniem przekłada się na długofalowe praktykowanie tej pasji w bardziej codziennym charakterze, niezwiązanym z czynnikami edukacyjnymi i rocznicowymi. W przeprowadzanym przez nas badaniu wartym zaznaczenia jest fakt, iż równo po połowie rozłożył się procent osób z wyższym wykształceniem związanym z historią i osób nieposiadających takowego. 47 A. Keen, Kult Amatora. Jak internet niszczy kulturę, tłum. M. Bernatowicz, Warszawa 2007. 48 Tamże. 49 W. Werner, A, Trzoss, Czy tożsamość kulturowa może być zmierzona? Badania nad mentalnością z perspektywy Cyfrowej Humanistyki i Obliczeniowych Nauk Społecznych, [w:] Kul’turologìčnij al’manah: Vipusk 10., red. T. I. Andruŝenko i in., Fakul’tet fìlosofs’koї osvìti ì nauki Kafedra kul’turologìї ta fìlosofs’koї antropologìї, Winnica 2018, s. 105–118. 221 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce W kolejnym pytaniu (wielokrotnego wyboru) ankietowani deklarowali źródła swojej wiedzy historycznej. Tu zdecydowanym faworytem (1695 odpowiedzi) były kanały youtube o tematyce historycznej. Być może wiąże się to z formą, jaką reprezentuje rzeczone medium, a także z popularnością czołowych mediów historycznych (takich jak Historia bez cenzury). Na drugim miejscu znajdują się książki oraz prasa tematyczna (1504 odpowiedzi), a także wyszukiwarki/encyklopedie internetowe. Na kolejnych pozycjach znalazły się: fanpage z portalu Facebook (1159), filmy i seriale historyczne (1238), szkoła (1185) oraz instytucje kultury i muzea (1119). Najmniej popularne źródła wiedzy, jakie zostały wskazane, to portale internetowe (1033) oraz zdecydowanie mniej popularne fora internetowe (689) i gry wideo osadzone fabularnie w tematyce historyczne (799). Zważywszy na charakterystykę ankietowanych, nie dziwi miejsce szkoły w powyższym pytaniu, jednakże tym, co pozytywnie zaskakuje, jest duża liczba odpowiedzi, wskazująca na źródła drukowane stanowiące równie istotny filar wiedzy historycznej, co źródła elektroniczne. Zatem należy wykluczyć podejrzenia, iż media cyfrowe wypierają w kwestii poszukiwania informacji media tradycyjne, takie jak książka czy prasa, ale stają się komplementarnym układem, z którego czerpie się informacje. Jednocześnie niskie miejsce szkoły w rankingu sugeruje, że spora część z ankietowanych swoją wiedzę historyczną zdobywa bądź uzupełnia samodzielnie, co szczególnie w kontekście osób poniżej osiemnastego roku życia stanowi zagrożenie poprzez wystawienie na materiały o wątpliwej wartości merytorycznej bądź dzieła pseudonaukowe. Pytaniem pomocniczym (również wielokrotnego wyboru) było pytanie o powód wyboru danego źródła wiedzy. Najczęściej pojawiające się odpowiedzi wskazują na dwa główne powody. Pierwsze, związane z warstwą merytoryczną źródła (na kwestię osobistych zainteresowań historią wskazało 1841 ankietowanych, natomiast na prezentowaną wartość merytoryczną 1489), zdają się wskazywać na pewien stopień krytycyzmu wśród respondentów, wybierających te źródła wiedzy, które ich zdaniem są nie tylko ciekawe, ale i wartościowe. Druga grupa koncentruje się na kwestiach związanych z dostępnością (1594 odpowiedzi) źródeł oraz formą przekazu (1325). Zatem dopiero te media, cechujące się obiema powyższymi elementami, mają szansę sukcesu wśród szerszej publiczności. Wiedza ma być popularyzowana nie tylko rzetelnie, ale i w atrakcyjny sposób. Niestety, mimo zdawałoby się optymistycznego założenia, nie jest to proste zadanie do realizacji. O czym była mowa innym razem50, rozrywkowy charakter mediów i algorytmu wielkich platform premiują ten drugi czynnik. W tym wypadku respondenci deklarują, iż wybierają dane medium ze względu na popularność stosunkowo rzadko (224 osoby), nieco częściej ze względu na polecenie przez znajomych (285). Praktycznie nieistotną 50 W. Werner, A. Trzoss, Czy cyfrowe media… 222 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss rolę odgrywają przy tym wyborze reklamy (43 osoby). Jak wskażemy dalej, mimo deklarowania przez ankietowanych, iż przy swoich wyborach kierują się kwestiami merytorycznymi, a nie popularnością, to jednak forma przekazu będzie miała zdecydowane znaczenie w przypadku faworyzowania danego medium (przy czym – mimo oceniania danego medium przez ankietowanych jako merytoryczne – za takie uważane być nie mogą). W drugiej części omawianego segmentu respondenci zostali zapytani o ich zwyczaje związane z korzystaniem z danego typu medium. W kolejnych sześciu pytaniach ankietowani odpowiadali, jak często korzystają z danego źródła wiedzy o historii. Wyniki zbiorcze prezentuje poniższa tabela: Tabela 3. Częstotliwość użytkowania źródła wiedzy o historii Portale internetowe Fanpage na Facebooku Fora internetowe Kanały na youtube Filmy i seriale Gry wideo Codziennie 500 (22,4%) 655 (29,3%) 211 (9,4%) 336 (15%) 78 (3,5%) 237 (10,6%) Kilka razy w tygodniu 765 (34,3%) 680 (30,5%) 396 (17,7%) 833 (37,3%) 328 (14,7%) 446 (20%) raz na tydzień 361 (16,2%) 266 (11,9%) 260 (11,6%) 487 (21,8%) 469 (21%) 293 (13,1%) raz w miesiącu 195 (8,7%) 105 (4,7%) 271 (12,1%) 207 (9,3%) 570 (25,5%) 213 (9,5%) rzadziej niż raz w miesiącu 172 (7,7%) 158 (7,1%) 376 (16,8%) 215 (9,6%) 532 (23,8%) 358 (16%) Nie dotyczy 240 (10,7%) 369 (16,5%) 719 (32,2%) 155 (6,9%) 256 (11,5%) 686 (30,7%) Źródło: opracowanie własne. Zauważalny jest rozdźwięk między mediami internetowymi a filmami, serialami oraz grami wideo. Oczywiście, wzięte pod uwagę zostało to, jak często dane medium się ukazuje, co zdaje się współgrać z otrzymanymi wynikami. Wysokiej częstotliwości pojawiania się materiałów popularyzujących wiedzę historyczną towarzyszy wysoka częstotliwość partycypacji w odbiorze tychże treści. Podobnie sprawa ma się w ramach samych mediów cyfrowych – media społecznościowe, youtube i Facebook, dominują nad portalami i forami; nawet więcej, Facebook z racji prostoty mechanizmów przekazu i tworzenia treści zdaje się mieć nieznaczną przewagę nad platformą wideo, gdzie w końcu przygotowanie pełnowartościowej produkcji filmowej zajmuje więcej czasu. Nie musi od razu oznaczać to większej siły oddziaływania mediów społecznościowych w sferze funkcjonowania wiedzy historycznej, niemniej jednak wysoka częstotliwość użytkowania danego medium może być 223 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce istotnym elementem wspomagającym budowanie stałej grupy odbiorców, a zatem bardziej zaangażowanej, i mieć wpływ przez to na wzrost jego popularności. Jak można zauważyć w badaniu, nie został uwzględniony należący do spółki Facebook portal Instagram. Porównując zainteresowanie historią na Instagramie z innymi mediami, nietrudno spostrzec, iż dzieli je ogromna przepaść nie tylko w zakresie liczby twórców, ale i odbiorców. Jest to kwestia rozwojowa, której z pewnością warto się przyjrzeć, zwłaszcza biorąc pod uwagę zauważone przy innej okazji przez nas wnioski dotyczące „wizualności” w partycypacji w medium51. W przeciwieństwie do innych omawianych w niniejszym artykule mediów, portale społecznościowe, z uwagi na znacznie większą ilość pojawiających się na ich informacji, a niekiedy również ich formę (Facebook), mają mniejszą zdolność do wytworzenia postu bądź filmu popularnego w dłuższej perspektywie czasowej, gdyż aktywność użytkowników w stosunku do nich często ogranicza się jedynie do tu i teraz, gdy tymczasem do popularnych filmów i seriali niejednokrotnie powraca się wiele razy. W segmencie trzecim ankietowani zostali zapytani o ich własne preferencje wobec piętnastu przywołanych przez mediów (kanałów, fanpage’ów). Po pierwsze – respondenci zostali zapytani o znajomość mediów. Aby lepiej zobrazować odpowiedzi, uwzględniliśmy odpowiedzi z podziałem na kategorie wiekowe52. Kwestię interpretacji takiego stanu rzeczy poruszyliśmy już wcześniej53. Tu jednak chcielibyśmy podkreślić korelację pomiędzy znajomością danego medium a formą przekazywanych przez nie treści. Jeśli zestawić to z dokonującą się przemianą pokoleniową w zainteresowaniach, widoczną w powyższej tabeli, można zasugerować wniosek, iż czynnikiem znacznie determinującym popularność przekazu jest kwestia oprawy wizualnej oraz stosowania dozy kontrowersyjności (tabloidyzacji) w treści. Kwestia fachowości i hermetyczności tematu znacząco rysuje się w przypadku tych profili, które znane są częściej w grupach osób powyżej 26. roku życia. Interpretację taką warto zestawić z późniejszym wykresem, opartym na tzw. mutual information, w stosunku do pytania o ocenę w skali od 1 do 5 omawianych profili, o czym dalej. Kontynuując wątek popularności, można zauważyć, iż ankietowani często wskazywali na te media, które pojawiają się na więcej niż jednej platformie, a im ich więcej, tym lepiej dla wyniku. Zatem im większa multiplatfor51 W. Werner, D. Gralik, A. Trzoss, Wiedza historyczna w świecie cyfrowym. Funkcjonowanie, problemy, wymiana pokoleniowa, [w:] Historia a media. Zbiór studiów, t. 4, red. D. Gołaszewska- -rusinowska, M. Mielewska, Toruń 2019, s. 120–141. 52 Z wyjątkiem kategorii 65+ ze względu na nieistotną statystycznie liczbę respondentów (sześć osób). 53 W. Werner, D. Gralik, A. Trzoss, dz. cyt. 224 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss mowość54, tym większy zasięg społeczny danego medium, co zwiększa pośrednio zaangażowanie subskrybentów. W kolejnym pytaniu ankietowani zostali zapytani o to, czy angażują się w społeczność któregokolwiek z wymienionych wyżej mediów, np. poprzez zamieszczanie postów, komentowanie, lajkowanie czy udostępnianie treści. Aż 37,4 proc. z nich odpowiedziało negatywnie (835 odpowiedzi), co oczy54 To jest na im większej liczbie platform, kanałów komunikacji dany profil/medium występuje. Tabela 4. Znajomość profilu w danej grupie wiekowej Grupa wiekowa Mniej niż 19 19-25 26-40 41-65 Liczba osób w danej grupie 924 757 436 110 Czy dany fanpage jest znany? NIE TAK NIE TAK NIE TAK NIE TAK Ciekawostki historyczne 399 525 245 512 131 305 38 72 Histmag 665 259 421 336 133 303 28 82 Historia.org 639 285 520 307 190 246 48 62 Historia bez cenzury 50 874 42 715 65 371 39 71 Historia i wojskowość 765 159 628 129 384 52 101 9 Historia w 5 minut 147 777 151 606 207 229 91 19 Historycy.org 705 219 405 292 198 238 45 65 Historyczne Bzdury 783 141 591 166 307 129 84 26 Historykon 798 126 561 196 288 148 68 42 Tytus (Tytus.edu) 884 40 730 27 412 24 95 19 II wojna światowa w kolorze 521 403 378 379 242 194 71 39 Napoleon.org 856 68 687 70 392 44 91 19 Ohistorie 874 50 730 27 406 30 92 18 Sigillum Authenticum 859 65 635 122 299 137 73 37 ThrashingMad 398 526 382 375 305 131 99 11 Źródło: opracowanie własne. 225 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce wiście nie wyklucza śledzenia tychże treści. Kolejne 117 osób (5,2 proc.) podało, iż kwestia ta ich nie dotyczy (co wskazuje na brak znajomości omawianych mediów). Pozostałe 58 proc. ankietowanych w mniejszym lub większym stopniu tworzy community (społeczność) wokół fanpage’ów, stron, forów. regularnie angażuje się co dziesiąty ankietowany (237 osób), czasami aż jedna czwarta (554), a sporadycznie jedna piąta (490). Media społecznościowe kierują się podstawową zasadą angażowania swoich użytkowników w twórczość w nich funkcjonującą, co przekłada się oczywiście na obieg wiedzy historycznej55. W trzech następnych pytaniach ankietowani odpowiadali, czy decydując się na obejrzenie filmu lub serialu, a także angażowanie (m.in. poprzez subskrypcję) w fanpage czy kanały youtube oraz gry wideo, zwracają uwagę na ich osadzenie w przeszłości i tematykę historyczną. Tabela 5. Częstotliwość korzystania z rodzaju medium Częstotliwość Filmy i seriale Facebook oraz youtube Gry wideo Zawsze 441 (19,7%) 382 (17,1%) 224 (10%) Często 849 (38%) 833 (37,3%) 501 (22,4%) Czasami 552 (24,7%) 555 (24,9%) 440 (19,7%) Rzadko 183 (8,2%) 193 (8,6%) 249 (11,2%) Wcale 102 (4,6%) 143 (6,4%) 192 (8,6%) Nie dotyczy 106 (4,7%) 127 (5,7%) 627 (28,1%) Źródło: opracowanie własne. Wyniki z pierwszych dwóch kolumn zdają się sugerować, iż ankietowani zdecydowanie zwracają uwagę na rzeczone produkcje, a nie dokonują jedynie ich biernej konsumpcji (w zasadzie prosumpcji). Jednak za Janem Pomorskim powtórzmy istotne pytania. Czy taki ogląd sytuacji przez respondentów jest krytyczny56? Czy zwracanie uwagi na „detale historyczne” nie ma charakteru faktograficznego, w którym akcent kładzie się na „zgodność z minioną przeszłością”, natomiast mniej na procesy historyczne? W przypadku portali społecznościowych zaś – czy nie jest aby tak, iż popularne portale, serwując treści historyczne, faktograficznie zorientowane, kierują się zwyczajnie mechanizmem podaż–popyt? Czy społeczne uwarunkowanie nie wynika ze szkolnego uformowania wizji historii, jak pisze Pomorski? Problem jest istotny o tyle, iż jak wynika z jednego z ostatnich pytań, ledwie połowa respondentów we55 W. Werner, A. Trzoss, Czy cyfrowe media… 56 J. Pomorski, dz. cyt. 226 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss ryfikuje treści przez siebie absorbowane. Zatem wybór danych treści może się wiązać z prywatnymi zainteresowaniami, które znajdują potwierdzenie w partycypowanym medium. Pośrednio można to interpretować, iż wiedza historyczna tam przedstawiona nie odgrywa w oczach odbiorców pierwotnie roli edukacyjnej, a bardziej rozrywki, dobrej opowieści. Seria kolejnych czterech pytań miała charakter otwarty, dotyczyły one odpowiednio: zagadnienia historycznego, dla którego respondenci chcieliby sfinansować wysokobudżetową produkcję, jeśli mieliby taką możliwość, a także wskazania najlepszego, pod względem przedstawienia historii, kolejno: filmu, serialu oraz gry wideo. Ze względu na fakt, iż wszystkie wymienione wyżej pytania były dla wypełniających ankietę nieobowiązkowe (brak odpowiedzi nie uniemożliwiał wysłania ankiety), liczba odpowiedzi różni się od ogólnej liczby respondentów. Wyniki dla pierwszego z podanych wyżej pytań kształtują się następująco: Tabela 6. Odpowiedzi na pytanie: Gdyby Pan/i mógł/a sfinansować wysokobudżetową produkcję historyczną, jakiego okresu/ wydarzeniu/postaci by ona dotyczyła? epoka Liczba odpowiedzi II wojna światowa (1939–1945) 325 Historia powszechna średniowiecza (476–1492) 284 Historia powszechna nowożytna (1492–1789) 215 Czasy rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569–1795) 212 Historia antyku (starożytna Grecja i rzym) 167 Historia powszechna XIX w. (1815–1914) 147 Polska okresu piastowskiego 125 Dwudziestolecie międzywojenne na świecie (1918–1939) 109 I wojna światowa (1914–1918) 100 Okres II rzeczypospolitej (1918–1939) 90 Okres zimnej wojny (1945–1989) 77 rewolucja francuska i epoka napoleońska (1789–1815) 74 Polska pod panowaniem Jagiellonów 64 Historia ziem polskich w XIX w. (1815–1914) 57 Czasy Polskiej rzeczypospolitej Ludowej (1945–1989) 41 Historia starożytnego Bliskiego Wschodu (Mezopotamia, egipt) 39 Historia najnowsza (po 1989 r.) 35 Prahistoria 28 Źródło: opracowanie własne. 227 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce W zakresie postaci historycznych najwięcej głosów zebrali: Napoleon Bonaparte (19 głosów), rotmistrz Witold Pilecki (14), Bolesław Chrobry (13), marszałek Józef Piłsudski i Tadeusz Kościuszko (po 10), roman Dmowski i Zawisza Czarny (po 8) oraz Aleksander III Wielki i Kazimierz III Wielki (po 7)57. Przedstawiając powyższe wyniki, należy zaznaczyć dość szerokie spektrum udzielanych odpowiedzi, co też wymusiło dokonanie ich kategoryzacji, przy czym zdecydowaliśmy się na podział pod względem epok i postaci. Uzupełniając te dane, można dodać, że wiele odpowiedzi miało charakter ogólnikowy – respondenci wskazali jedynie nazwę okresu historycznego. W takim przypadku przyporządkowano odpowiedzi do dziejów powszechnych danej epoki (w stosunku do średniowiecza i epok powszechnych). W przesłanych ankietach znalazły się również tematy przekrojowe, które dotykają wielu epok. Wśród najczęściej pojawiających się można wymienić zagadnienia związane z historią wojskowości, historią gospodarczą, historią kobiet oraz historią życia codziennego. Przedstawione wyżej rezultaty częściowo pokrywają się z wynikami kolejnych pytań. Wśród filmów58 najczęściej wskazywanym tytułem był Szeregowiec Ryan, który zebrał 116 głosów. W pierwszej dziesiątce znalazły się również kolejno: Pianista (82 głosy), Potop (66), Ogniem i mieczem (62), Dunkierka (50), Wołyń (47), Miasto 44, Królestwo niebieskie, Krzyżacy (po 32) oraz Upadek (31)59. W kategorii seriali grupę najczęściej wskazywanych produkcji są: Kompania braci (176 głosów), Wikingowie (135), Rzym (85), Czas honoru (83), The Crown (53), Korona królów (52), Pacyfik (34), Wspaniałe stulecie (33), Dynastia Tudorów (26), Czterej pancerni i pies, Gra o Tron oraz The Last Kingdom (po 18)60. Z kolei wśród gier topową dziesiątkę serii i tytułów61 stanowią: seria Europa Universalis (220 głosów), Kingdom Come Deliverance (196), seria Total War (118), seria Hearts of Iron (113), Crusader Kings II (111), seria Assassin’s Creed (81), seria Call of Duty (50), seria Battlefield (39), seria Company of Heroes (24) i seria Civilization (23)62. Analizując całość odpowiedzi na pytania otwarte, można zauważyć kilka prawidłowości. Przede wszystkim wskazane filmy, seriale oraz gry wideo w dużej mierze pokrywają się z epokami, na temat których respondenci chcieliby sfinansować wysokobudżetową produkcję. Prawdopodobnie są 57 Ogółem w zakresie postaci wskazano 184 osoby reprezentujące różne epoki historyczne. 58 Zarówno w zakresie filmów, jak i seriali wzięto pod uwagę jedynie produkcje fabularne, nie uwzględniono również odpowiedzi, w których nie wskazano konkretnych tytułów. 59 łącznie wskazano 261 filmów. 60 łącznie wymieniono 125 seriali. 61 Ze względu na częste wskazywanie przez respondentów ogólnych odpowiedzi (tytuł gry bez numeru/wskazanie serii) zdecydowano się podsumować głosy dla konkretnych serii gier. 62 łącznie wskazano 66 gier/serii gier. 234 Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss Werner W., Trzoss A., Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję? Dwugłos w sprawie obecności teorii spiskowych w mediach społecznościowych i kulturze masowej, „Nauka” 2019, nr 3, s. 147– 169. Werner W., Trzoss A., Czy tożsamość kulturowa może być zmierzona? Badania nad mentalnością z perspektywy Cyfrowej Humanistyki i Obliczeniowych Nauk Społecznych, [w:] Kul’turologìčnij al’manah: Vipusk 10., Fakul’tet fìlosofs’koї osvìti ì nauki Kafedra kul’turologìї ta fìlosofs’koї antropologìї, Winnica 2018, s. 105–118. Werner W., Julkowska V., Contemporary Lives of the Past, Poznań 2018. Wojdon J., Historia w przestrzeni publicznej, Warszawa 2018. Wysocki A., Stosunek społeczeństwa polskiego do przeszłości a tożsamość narodowa. Analiza badań sondażowych, „Annales Sectio I Philosophy and Sociology” 2018, vol. 43, 1, s. 111–124. Żuchowicz r., Wielka Lechia. Źródła i przyczyny popularności teorii pseudonaukowej okiem historyka, Warszawa 2018. Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce. raport z badań streszczenie Artykuł poświęcony jest funkcjonowaniu wiedzy historycznej w Polsce w mediach społecznościowych. Podstawą badania jest badanie ilościowe przeprowadzone drogą internetową w marcu 2019 r. Projekt ankiety, wypełnionej przez 2200 respondentów, został oparty o dotychczasowy dyskurs dotyczący świadomości historycznej. Powołując się na prace Jana Pomorskiego, Barbary Szackiej i Niny Assorodobraj autorzy dokonali zestawienia samooceny wiedzy historycznej użytkowników mediów społecznościowych, ich zainteresowań tematycznych, trendów popularności środków przekazu oraz wpływu mediów epoki przed Web 2.0 (film, telewizja, gry komputerowe). W wyniku przeprowadzonej analizy autorzy stworzyli charakterystykę społecznego zapotrzebowania na narracje historyczne (public history), a także nakreślili obecny stan społecznej roli historii w obszarze, jakim jest rozrywka (cyfrowy homo ludens). Praca ta stanowi element szerszego autorskiego projektu badań nad świadomością historyczną oraz funkcjonowaniu wiedzy historycznej w Polsce z towarzyszącymi mu analizami szczegółowymi zawartymi w innych tekstach. słowa kluczowe: badania ilościowe, cyfrowy homo ludens, film, gry komputerowe, media społecznościowe, public history, serial, świadomość historyczna, wiedza historyczna 235 Media społecznościowe a funkcjonowanie wiedzy historycznej w Polsce Wiktor Werner, Dawid Gralik, Adrian Trzoss social media and the condition of historical knowledge in Poland. research report streszczenie The article discusses the condition of historical knowledge in Poland in social media. The study is based on a quantitative survey performed online in March 2019. The survey, filled out by 2200 respondents, was designed following the contemporary discourse on historical awareness. Quoting the works of Jan Pomorski, Barbara Szacka, and Nina Assorodobraj, the authors compared self-assessed historical knowledge of social media users with their interests, media popularity trends, and the impact of media of the pre-Web 2.0 era (film, television, computer games). Based on this analysis, the authors created a description of social need for historical narratives (public history), and presented the contemporary condition of the social role of history in entertainment (digital homo ludens). This work is a part of a broader original research project on historical awareness and the condition of historical knowledge in Poland with detailed analyses included in other texts. Keywords: quantitative study, digital homo ludens, film, computer games, social media, public history, television series, historical awareness, historical knowledge