OLIY TA'LIMDA HAYKALTAROSHLIK FANINI O'QITISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO'LLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 863 OLIY TA’LIMDA HAYKALTAROSHLIK FANINI O‘QITISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI Yusupov Ulug‘bek Kadirovich Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Tasviriy sanat va dizayn kafedrasi katta o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17440977 Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim tizimida haykaltaroshlik fanini o‘qitishda uchrayotgan muammolar chuqur tahlil qilinadi. Jumladan, nazariy va amaliy mashg‘ulotlarning uyg‘unligi, moddiy-texnik baza yetishmovchiligi, pedagogik metodlarning an’anaviyligi, innovatsion texnologiyalarning yetarli darajada joriy etilmaganligi, talabalarda ijodiy fikrlash va estetik didni rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida muammolarning yechimlari tahlil qilinib, o‘zbek oliy ta’lim tizimiga mos takliflar ilgari suriladi. Maqolada ilmiy nazariy qarashlar, pedagogik metodlar, davlat konsepsiyalari hamda amaliy tajribalar asosida xulosalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: haykaltaroshlik, oliy ta’lim, san’at, estetik tarbiya, innovatsiya, pedagogik metod, 3D-modellashtirish, ijodkorlik. Аннотация. В данной статье подробно анализируются существующие проблемы преподавания скульптуры в системе высшего образования. Рассматриваются вопросы соотношения теоретических и практических занятий, недостаточности материальнотехнической базы, традиционности педагогических методов, недостаточного внедрения инновационных технологий, а также вопросы развития творческого мышления и эстетического вкуса у студентов. На основе международного опыта предложены пути решения данных проблем, выдвинуты рекомендации, адаптированные к системе высшего образования Узбекистана. В статье приводятся научно-теоретические выводы, педагогические методы, государственные концепции и практический опыт. Ключевые слова: скульптура, высшее образование, искусство, эстетическое воспитание, инновации, педагогический метод, 3D-моделирование, творчество. Annotatsion. This article provides a detailed analysis of the existing problems in teaching sculpture within the higher education system. It discusses the balance between theoretical and practical classes, the insufficiency of material and technical resources, the predominance of traditional teaching methods, the limited use of innovative technologies, as well as the challenges of developing students’ creative thinking and aesthetic taste. Based on international experience, possible solutions to these issues are proposed, along with recommendations adapted to the higher education system of Uzbekistan. The article presents theoretical conclusions, pedagogical methods, state concepts, and practical approaches. Keywords: sculpture, higher education, art, aesthetic education, innovation, pedagogical method, 3D modeling, creativity. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda oliy ta’lim tizimini tubdan yangilash va modernizatsiya qilish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, Prezidentning 2019-yil 8-oktabrdagi “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 864 konsepsiyasi” oliy ta’limda yangi sifat bosqichini belgilab berdi. Ushbu konsepsiyada ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish, xalqaro standartlarga mos kadrlar tayyorlash, ijodkorlik va innovatsion yondashuvni rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. San’at va dizayn yo‘nalishlarida, xususan haykaltaroshlik ta’limida ham bu islohotlarning dolzarbligi katta. Chunki haykaltaroshlik nafaqat tasviriy san’atning asosiy tarmoqlaridan biri, balki milliy va jahon madaniyatini shakllantiruvchi muhim estetik vositadir. Haykaltaroshlik san’ati orqali talabalar nafaqat texnik ko‘nikmalar, balki estetik qarashlar, ma’naviy boylik va ijodiy tafakkurni ham rivojlantiradilar. Shu bilan birga, amaliyot shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim muassasalarida haykaltaroshlik fanini o‘qitishda qator muammolar mavjud. Ushbu maqolada ana shu muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy-nazariy asosda yoritiladi. Haykaltaroshlik qadimdan insoniyatning badiiy-estetik qarashlarini ifodalashda muhim vosita bo‘lib kelgan. Sharq va G‘arb madaniyati, antik davr, Uyg‘onish davri va zamonaviy san’atda haykaltaroshlik yetakchi san’at turi sifatida alohida o‘rin egallaydi. Oliy ta’lim jarayonida haykaltaroshlik quyidagi vazifalarni bajaradi: − Talabalarda hajmiy tasavvur va makoniy tafakkurni rivojlantirish; − Estetik tarbiyani shakllantirish; − Ijodiy mustaqillikni rivojlantirish; − Amaliy san’at va dizayn sohalarida qo‘llaniladigan ko‘nikmalarni hosil qilish. Bugungi kunda dunyo miqyosida san’at ta’limi innovatsion texnologiyalar bilan boyitilmoqda. Masalan, Italiya va Fransiyada haykaltaroshlik maktablari 3D-modellashtirish dasturlari, lazerli o‘lchash texnologiyalari va AR/VR vositalarini keng qo‘llamoqda. O‘zbekiston oliy ta’limida esa bu jarayon endigina bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yilmoqda. Oliy ta’limda haykaltaroshlik fanini o‘qitishdagi muammolar. – Moddiy-texnik baza yetishmovchiligi. Ko‘plab oliy ta’lim muassasalarida haykaltaroshlik ustaxonalari zamonaviy talabga javob bermaydi. Talabalar plastilin, gips, loy, bronza kabi materiallar bilan ishlashda cheklangan imkoniyatlarga ega. Shu bois, o‘quv jarayonida to‘laqonli ijodiy tajriba hosil qilish qiyinlashadi. – Nazariya va amaliyot nomutanosibligi. O‘quv dasturlarida ba’zan nazariy mashg‘ulotlarga ko‘proq e’tibor qaratilib, amaliy mashg‘ulotlar yetarli darajada tashkil qilinmaydi. Bu esa talabalar ijodiy ko‘nikmalarining rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. – Pedagogik metodlarning an’anaviyligi. Ko‘p hollarda darslarda an’anaviy metodlar qo‘llaniladi. Yangi pedagogik texnologiyalar – interfaol usullar, loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim kabi yondashuvlar yetarli darajada tatbiq etilmagan. – Innovatsion texnologiyalar yetishmasligi. Dunyo ta’limida keng qo‘llanilayotgan 3D-printerlar, kompyuter dasturlari (ZBrush, Blender, AutoCAD) kabi texnologiyalar ko‘plab o‘quv muassasalarida mavjud emas. Bu talabalarni zamonaviy mehnat bozoriga mos kadr sifatida tayyorlashda cheklov tug‘diradi. – Talabalarning motivatsiyasi va mustaqil izlanishlar kamligi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 865 Ba’zi talabalar haykaltaroshlik fanini o‘zlashtirishda mustaqil izlanish va ijodiy tashabbusni yetarli darajada ko‘rsatmaydilar. Bu esa o‘quv jarayonining samaradorligini pasaytiradi. − Italiya (Florensiya akademiyasi): talabalar klassik usullarni zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirib o‘rganadilar. − AQSh (New York Academy of Art): 3D-modellashtirish dasturlari asosida haykaltaroshlik o‘qitiladi. − Rossiya (Sankt-Peterburg Badiiy akademiyasi): ustaxonalar to‘liq texnik jihozlangan, amaliy mashg‘ulotlarga katta e’tibor beriladi. − Turkiya: milliy qadriyatlar va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unligi asosida haykaltaroshlik yo‘nalishida yangi metodlar ishlab chiqilmoqda. Mazkur tajribalarni o‘zbek oliy ta’limida ham bosqichma-bosqich tatbiq etish maqsadga muvofiqdir. Muammolarning yechimlari va takliflar. 1. O‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish − Amaliy mashg‘ulotlar ulushini ko‘paytirish. − Fanlararo integratsiyani kuchaytirish (masalan, arxitektura, dizayn va texnologiya fanlari bilan). 2. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish − 3D-modellashtirish dasturlari, AR/VR texnologiyalari asosida haykaltaroshlik darslarini tashkil etish. − Zamonaviy ustaxonalar va laboratoriyalarni jihozlash. 3. Pedagogik metodlarni takomillashtirish − Muammoli ta’lim, loyiha asosida o‘qitish, interfaol metodlardan foydalanish. − Talabalarning mustaqil ijodiy loyihalarini qo‘llab-quvvatlash. 4. Xalqaro tajribani joriy etish − Xorijiy universitetlar bilan qo‘shma dasturlar, mahorat darslari, amaliyot almashinuvlari tashkil etish. 5. Ijodiy muhit yaratish − Talabalarning ishlari asosida ko‘rgazmalar tashkil etish. − Respublika va xalqaro tanlovlarda ishtirokini rag‘batlantirish. Oliy ta’limda haykaltaroshlik fanini o‘qitishda mavjud muammolarni bartaraf etish — zamon talabi. Bu jarayon birinchi navbatda o‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, pedagogik metodlarni takomillashtirish hamda xalqaro tajribadan samarali foydalanishni taqozo etadi. Shuningdek, talabalarda mustaqil izlanish, ijodiy tashabbus va estetik qarashlarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratish zarur. Shu o‘rinda qayd etish lozimki, so‘nggi yillarda pedagogika oliy ta’lim muassasalarida ijodiy fanlarga, jumladan haykaltaroshlik faniga ajratiladigan dars soatlari yildan-yilga qisqarib borayotgani achinarli holatdir. Bu esa kelgusida malakali, keng qamrovli bilim va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlash jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday ekan, mazkur masalaga jiddiy yondashib, san’at va dizayn sohalariga oid fanlarning dars yuklamasini maqbullashtirish hamda ularning ta’lim tizimidagi o‘rnini mustahkamlash dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 866 Haykaltaroshlik ta’limining sifatli tashkil etilishi O‘zbekiston san’at va dizayn sohasi uchun raqobatbardosh, ijodkor mutaxassislarni yetishtirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” PQ–5847-sonli qarori. 3. Safarov A. “Tasviriy san’at metodikasi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 4. Muxamedov B. “San’at ta’limida innovatsion metodlar”. – Toshkent: Fan, 2021. 5. Smith J. Modern Sculpture Education in Higher Institutions. – London: Routledge, 2020. 6. Rossi M. Sculpture and Technology in XXI Century. – Rome: Academia Press, 2018. Internet manbalari: 1. www.arteducation.com 2. www.sculpture.org 3. www.3dsculpting.org