O'ZBEK TILIDA ELLIPSIS HODISASINING ZAMONAVIY TILDAGI NAMOYON BO'LISH SHAKLLARI VA ULARNING PRAGMATIK FUNKSIYALARI

51 O‘ZBEK TILIDA ELLIPSIS HODISASINING ZAMONAVIY TILDAGI NAMOYON BO‘LISH SHAKLLARI VA ULARNING PRAGMATIK FUNKSIYALARI Gulnoza G‘iyosiddinova Qarshi davlat universiteti Lingvistika (O'zbek tili) 2-kurs magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441127 Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi ellipsis hodisasi va uning zamonaviy tildagi ifodalanish shakllari hamda kommunikativ-pragmatik funksiyalari tahlil qilinadi. Ellipsis hodisasi, ya’ni grammatik jihatdan zarur bo‘lgan, biroq mazmunan tushunarli bo‘lgan gap bo‘laklarining tushirilishi, tilda ixchamlik, aniqlik va emotsional ta’sirni kuchaytirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolada ellipsisning og‘zaki va yozma nutqda, xususan, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va zamonaviy badiiy adabiyotda qanday ko‘rinishlarda uchrashi, uning stilistik va pragmatik yuklamalari chuqur tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Ellipsis hodisasi, o‘zbek tili, pragmatika, zamonaviy til, og‘zaki nutq, stilistika, kommunikativ funksiya. Til — bu jamiyatning ijtimoiy hodisasi bo‘lib, uning vositasida nafaqat axborot uzatiladi, balki insonlar o‘zaro fikr almashadi, hissiy munosabat bildiradi va ijtimoiy aloqalarni amalga oshiradi. Tildagi nutq ixchamligi va aniqligi esa ko‘p jihatdan ellipsis hodisasiga bog‘liqdir. Ellipsis — bu gapda grammatik jihatdan bo‘lishi kerak bo‘lgan, biroq kontekst yoki vaziyat orqali tushunarli bo‘lgan gap bo‘lagining tushirilishidir. Ushbu hodisa o‘zbek tilida qadimdan mavjud bo‘lib, ayniqsa og‘zaki nutqda faol ishlatiladi. So‘nggi yillarda axborot texnologiyalari va ommaviy kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi bilan ellipsis yangi shakllarda, yangi kontekstlarda paydo bo‘la boshladi. Jumladan, ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalar, internet memlari, qisqartirilgan jumlalar, reklama matnlari va ijtimoiy-siyosiy nutqlarda ushbu hodisaning yangi funksional ko‘rinishlari kuzatilmoqda. Ellipsis hodisasi zamonaviy o‘zbek tili nutqiy amaliyotida asosan quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: 1. Predikat ellipsisi: Gapda asosiy fe’l (predikat) tushirib qoldiriladi, ammo kontekstda u aniq. Misol: — Ertalab ko‘rishamizmi? — Albatta. (fe’l: “ko‘rishamiz” ikkinchi gapda tushirilgan) 2. Sub’ekt ellipsisi: Gapning egasi kontekstdan tushunarli bo‘lgani sababli aytilmaydi. Misol: Boramizmi? Hali bilmadim. (ikkinchi gapda sub’ekt: “men”) 3. Kompleks gaplarda qismlarning tushirilishi: Murakkab gaplarda takrorlanuvchi qismlar tushiriladi. 52 Misol: Kim darsga keldi, kim yo‘q (keldi) — aniq emas. 4. Ijtimoiy tarmoqlarda ellipsis: Zamonaviy yozishmalarda, ayniqsa “Telegram”, “X” (Twitter), “Instagram” kabi platformalarda gaplar maksimal darajada ixchamlashtirilgan. Misol: Kelaman. Kechroq. Bilasiz... (Ko‘plab tushirilgan bo‘laklar bor: sub’ekt, sabab, izoh) 5. Reklama matnlarida ellipsis: Ellipsis reklama tilida e’tiborni tortish va qisqalik orqali kuchli ta’sir o‘tkazadi. Misol: Sifat. Ishonch. Natija. (To‘liq gap emas, lekin ma’no to‘liq) 6. Badiiy adabiyotda ellipsis: Ellipsis personaj nutqining tabiiyligini ta’minlaydi, dramatik kuch beradi. Misol: “Sen... men uchun... bilasan-ku!” — Ushbu misolda bir necha bo‘lak tushirilgan, lekin emotsional ohang to‘liq. Bu kabi ellipsislar pragmatik jihatdan ikki asosiy funksiyani bajaradi: • Nutqni ixchamlashtirish: ortiqcha gap bo‘laklarining yo‘qligi orqali nutqni tez, samarali qilish. • Kontekstga urg‘u berish: ma’no asosiy gap bo‘lagi emas, balki kontekst orqali anglashga asoslanadi, bu esa auditoriyaning faol fikrlashini talab qiladi. Ellipsis — bu tilshunoslikda gap tarkibidagi ma’lum so‘z yoki so‘z birikmalarining tushirib qoldirilishi hodisasi bo‘lib, mazmuni kontekst orqali to‘liq anglanadigan holatlarda yuzaga keladi. O‘zbek tilida ellipsis hodisasi nafaqat og‘zaki, balki yozma nutqda ham keng qo‘llaniladi. Bu hodisa tilni yanada ixchamlashtirish, muloqotni samarali qilish, nutqning ritmini va intonatsiyasini uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Zamonaviy o‘zbek tilida, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda, tezkor yozishmalarda, reklama matnlarida va badiiy asarlarda ellipsis tobora ko‘proq uchraydi. Uning funksional jihatdan asosiy maqsadi — ortiqcha ma’lumotni cheklash, tinglovchi yoki o‘quvchining faolligini oshirish va ma’noni kontekst orqali to‘g‘ri anglashga rag‘batlantirishdir. Ellipsisning o‘zbek tilidagi qo‘llanilishi ko‘plab hollarda pragmatik jihatdan nutqning ixchamligi va tabiiyligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, u nutqda hissiyotni ifodalash, e’tiborni muhim ma’lumotga qaratish, dramatik yoki stilistik ta’sir o‘tkazish uchun xizmat qiladi. Masalan, og‘zaki muloqotda so‘zlarni tushirib qoldirish muloqotni tezlashtiradi, gapni qisqartiradi va javoblarning tabiiyligini oshiradi. Shuningdek, badiiy adabiyotlarda ellipsis yordamida personajning ichki holati yoki suhbatdagi keskinlik, muammolar yanada ta’sirli ifodalanadi. Reklama tilida esa ellipsis yordamida qisqa va esda qolarli iboralar yaratiladi, bu esa auditoriyaning e’tiborini jalb qiladi. 53 Zamonaviy kommunikatsiyada, xususan, ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda ellipsis juda ko‘p uchraydi. Bu yerda ko‘pincha sub’ekt yoki predikat tushirib qoldiriladi, natijada nutq yanada ixcham va tushunarli bo‘ladi. Misol uchun, «Kechqurun uchrashamizmi?» degan savolga «Albatta» yoki faqat «Albatta» deb javob berish orqali predikat tushiriladi, ammo muloqot aniq va samarali davom etadi. Bunday holatlar muloqotni yanada tabiiy, rasmiy bo‘lmagan va do‘stona qiladi. Ellipsis hodisasi shuningdek, nutqdagi axborotning qay darajada yangi yoki umumiy ekanligini ko‘rsatishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ma’lumki, nutqda ba’zi ma’lumotlar oldindan bilinish mumkin, ba’zilari esa yangilik bo‘ladi. Ellipsis yordamida til foydalanuvchilari aynan qaysi qismlar yangi ma’lumot ekanini ajratib ko‘rsatadilar. Bu esa muloqot jarayonining samaradorligini oshiradi. O‘zbek tilida ellipsisning murakkab jihatlaridan biri — uning morfosintaktik va stilistik doirada turlicha namoyon bo‘lishidir. Masalan, ba’zi hollarda predikat yoki sub’ekt tushirib qoldirilishi tilning morfosintaktik normalariga zid bo‘lmagan holda amalga oshadi. Boshqa holatlarda esa ellipsis maqsadli stilistik vosita sifatida ishlatiladi, bu esa matnga emotsional va badiiy qirra qo‘shadi. Shuning uchun ellipsisni o‘rganishda uni faqat grammatik jihatdan emas, balki pragmatik va stilistik nuqtai nazardan ham tahlil qilish zarur. So‘nggi tadqiqotlar ellipsisning nafaqat til ichidagi balki til tashqarisidagi, ya’ni kontekst va muloqot sharoitlari bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. Tilshunoslar ellipsisning paydo bo‘lishi va qo‘llanilishida muloqotning turli omillari — tinglovchi bilan munosabat, mavzu, nutq uslubi, vaqt va makon omillarini hisobga olish lozimligini ta’kidlaydilar. Shu sababli ellipsis hodisasini chuqur o‘rganish til nazariyasining muhim qismi hisoblanadi. Shuningdek, ellipsisning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni doimiy ravishda kengayib bormoqda. Axborot texnologiyalari va yangi kommunikatsiya vositalarining paydo bo‘lishi ellipsisning yangi turlarini yuzaga keltirmoqda, tilning tezkor va ixcham ifodalanishiga imkon bermoqda. Shu nuqtai nazardan ellipsis hodisasini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki kommunikatsiya, psixolinguistika va sun’iy intellekt sohalari uchun ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Ayni paytda, ellipsis hodisasi tahlilida e’tiborga olinishi lozim bo‘lgan jihatlardan biri — bu ularning nutq vaziyatiga, muloqot maqsadiga va uslubiy xususiyatlarga bog‘liqligidir. Rasmiy uslubda ellipsis kamroq ishlatilsa, og‘zaki, so‘zlashuv va badiiy uslubda u ko‘p uchraydi. Internet tilida esa bu hodisa deyarli me’yoriy holga aylangan. Xulosa 54 O‘zbek tilida ellipsis hodisasi tildagi tabiiy va ijtimoiy moslashuvchanlikni aks ettiradi. Bu hodisa nafaqat tilning ixchamligi va mantiqiyligini ta’minlaydi, balki nutqning emotsional va stilistik boyligini ham kuchaytiradi. Zamonaviy tilda ellipsisning namoyon bo‘lish shakllari rang-barang bo‘lib, ularning qo‘llanilishi turli kontekstlarda — ijtimoiy tarmoqlar, OAV, badiiy adabiyot, og‘zaki va yozma nutqda faol kuzatilmoqda. Ellipsis hodisasining pragmatik funksiyalarini chuqur o‘rganish, ularni nutq uslublarida tahlil qilish va bu orqali tilshunoslik nazariyasini boyitish dolzarb ilmiy masala bo‘lib qolmoqda. Shuningdek, ushbu hodisaning zamonaviy yozma muloqotga ta’sirini o‘rganish hozirgi davr tilshunosligi oldidagi muhim vazifalardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jo‘raev N. Tilshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti 2. Karimov M. Nutq madaniyati va uslubiy masalalar. Toshkent: O‘qituvchi 3. Jumayeva M. O‘zbek tilida ellipsis hodisasi. Filologiya fanlari nomzodi dissertatsiyasi. Toshkent 4. Asqarova D. Stilistika va pragmalingvistika. Toshkent: Akademnashr 5. Yusupova G. Zamonaviy o‘zbek tili morfosintaksisi. Toshkent: Fan 6. Internetdagi til: Ellipsis va nutq ixchamligi. // www.ziyonet.uz 7. Functional Grammar and Ellipsis in Modern Communication. // Journal of Pragmatics